Literarishe bleter · 1932-02-19 · 8 (19.2.1932) · p. Seite 120

דימערארישע .גדעסעג ג\וי. ס (ידס 1. >?וילפיד־םדאנט נייזײ און אזײ וױ״טעד. בח איצמ ארבעט זיך ־עדע צעגטדאלע שול־ ארנאניזאציע אלײן באר זיי בלאנדזשעמ זיד אויפז אײנענעם ח׳טבוז אדן האמ מײן ׳םום סאנטאלומ ני׳טט נײט די אנדע״ע ענצעכע ײרי׳עע ׳נ׳ואארנאניזאציעם א׳ז די אנדעדע *ענדער. נא1' אסא*, בײ א ־וב־ל״־םײעדוננ, איז מעז ױצא מיט א באנ־ים־סר־װל און ראס;אר. און װיםיצ גוצן אוז ה״לף עס װאלימז די צענטראלע ׳טול־ ארנאגיזאציעם און פארײנען א־ין אמעריקע, םויאן, צעטצאנד, איטע;עקאנט באהיאפ״יז ז״ן אײנע דער $ןנדעדער סיי אי1 אייח און ם״ איין סרײדן! און װ־פ־א װאיט סען סאר׳טפארמ בײ אן עננערער פאר־ ב־נרוננ איומזיסטע ענעדגיע און נו־ט־לע;! װאאט, יני׳נ־א, א װילנער ײד״צ׳ער ־ע־׳ע־־סעניינאר (װען ער א׳ז נאך נעװען!) גי׳טמ נעסאכט באדינען סיט רעדעד אין א גרויםער מאם די ײד. שולן א׳ן רעטצאנד אורע־ ליטונ* אדן װארננ סען סיס נעסי״נזאנ־ע ננוחות ני־עט;עקאנמ קעםפן קענ; דעם מאננר אין א ײדי׳ט פעראנאגי׳נ! בו,ח עם איז ראך א פאקט, אז עד־הױם א־ז ד• פעדאנאני־טע םעקציע בײם ײ־וא די םאמע ־טװאבםטע און אוסטעסיקע פון ארע סעקציעם, אין דער צײט, װאם זי האט בארארפט ז״ן די װינטיקםטע, אדגאנ־זידמסנזע א■.־; אדבעטם־פעייקסטע. און װי ־נס װירקט אט ר• צעריםנקויס, צע׳שפריטע>־טקיימ פון ר• ״די־נ־ע צענטרע; או; '־עגדע־ אריו־ אונזעד ײדי׳ען טעאטע־, האבן סיר צוריק כדט א פאנ־ װאפן;אין אוגזעד ארטיקר ״אויף נאטה באראט״ ״ר־וס ברעטער״ נוסנ 4) גענד נע׳טדיבן. אסאר, צוודיק מ־ט א ׳צען־ערף יאר, איז :עװארפן געזוארן דער ראזוננ פון ינזאפ; אן אײנה״טיעכע י״דיינ־׳ע ארװערטרעב־ע קויטור־ א־נאג־זאצ־ע (דאן;עװע; פארבונד; ט־ט ־עם פאפוי״&דן און קריננ־גנדיקן ינאסוען ״ק־לםוד״ײנ־ע״). אין פאר־עײדעגע ערטער זענען רא; או־פנעקוסע; .,קורטור־רינעם״, זיך בדים פארמאםמ;, נענ־יג־ ר־עט שא-־׳ני־ידעגע א־נםט־-־צ־׳עם, אבע־ אן אן אנפידנד״קן צענטע־, אן א קרא׳־־אויסגעא־בעטן פדאנדאם, אן א םעוםטע־ ל־כי־ע זעונען ד• ״קולטו׳־־רינעס״ צעפאד; נעװארן, ארער די האבן אננעוװירן זײעד אײננסרעכן באראקטעד און או״םזע;. דאן האט זיך דאס ײדי׳םע צעב, אומעטום גאך ני׳יפט נעהאמ איענ־ע־סטיעינט, עם האס;עהארוטן צופייצ אין ברזיזן, און עם זענען נאך ני׳עט קאאר נעװען — כותות־סארהערטעגיינין פון רי סא,״נ־ײדענע פאדטײען, :ר׳וםידוג־ י.ען און דיבטוננעז אוי־ף דעד ײדי׳ניע״ נאס. האן איז די נאגצע ענערנ־ע אין צענטד נעפס־ט נעװארן אויף דיננעני׳מן און רײםערײע;, בד• װאם־סע־ אײנענע פארטײ־הענס ארײגצויעפארן אין דעם אנ־ פיורגדיקן א־נא;. — װי ם׳איז;עװען דא; דער םאיל אין װאר׳צע, ־ו־״צנע, װו מ׳האט נעװארט אויפ׳סטערן רי צעגטרזארע םוז רער ״קורטור־לינע״. זינמ האן האט זיך די ראגע אין דער ײדישעד סררסור־װערט א ־נ׳ײז ביסל נעענדעךט. עס תאבן זיך אװםקריםםאליז״רט אידעע;, אנ׳טוױגנען, עס דענען דודך דעם לעבן אורעקנעשטעלס;עװארן קאנקרעטע א׳ײפנאבן און פאר׳ראגגע;, װאס װארטן אויף דיער בא׳נ״יר. דער ײד־׳נ׳ער װ״םנשאםטלעבער איגסטיטוס ס״ט אלע :ײנע א&טײרוננען, די ״ד״נ־ע קולטור־ניעזעל׳טאסמ אין אמעדיקע כי־ט אלע איודע צוױיגן, די דערפאר״ינג־עין, װאם מיר ־אבן ד• לעצטע ־או־ן נעהאס אין :*׳)ר׳שיידענע לעגדער :•׳ דע־ ײדי׳סער קולטזר־ אדבעס, --- דאם ארץ קאין איצס צוונוץ קומען בײם ציבנ־עטן צו ־טאסן אן אײנתײטלעכן פדאינמ םא־ אונזע־ קילוסור־ארבעמ א׳ן סאר־ ׳סײדענע לעגדעד. מען רעד׳ט ד• *עצטע פאר יאר ב״ פאדשײדענע ניעלעגנהײטן װענן צוגויםרוםן אן אלװעלטלועכן ײדי׳נ־ז קילטו־־׳קאגנרעם. ד• פראנ־ע איז לעצטנס אויך אויסנעד״ויבן;יעװארן אדף דעם צזיױ״טז קולטור־ ציוזאמעגפאר סון דער קוילטיר־נעזעל׳עאםט אין נױ־יאי׳ס. ס״ד האבן ־םוין אנגעװיזן (זע ״ליט. בל.";׳ 51—398), אז כל זסן עק זעגען נאך גי׳סט ארנאניז״חט קײן קילסור־נעזעלשאסטן אויף ד• ערטעזר. װעלכע סידן אן מיט א ב־יסטעמאט״נ׳ער קולסוד-ארבעמ, איז *־־־ ז״ס 120 נ ח ס ן סײזי? פון אלע ז״סן, פון די פארינ״׳דעי״ע ״ד־־נ׳ע י׳שובים, נ־ויכע און קרײנע, אי־טע איו; נײע, ק־כ׳ע; אן ׳נ׳יעבטע און ׳נ׳װערע;׳־•כן װע־נן דעם קראננד״קן און אפטסאר - קאטאסמהאפאר; סצב פו; ד• צענמדא־יע און ארטיקע ײד׳שע קורטור־א׳נםמי׳טוציעס, װערבע זעינעין סיט אזו• פיר מי און מסידת־נפש געבו־ט;עװאדן. עס קדעבצט ני׳טט;אר א״־נ״׳טאק, נאר אויך נױ־יארק. עכ איז נישט גוט פיטן ״דישן שור־װעזן, עם איז שרעכמ סיטן ײדישן בזך, עפ איז ק־יזים אין ״דישן טעאטעד און עפ הארטן בײם פארמאכן זיך םארראנן, אויםנאבעס, ביבריאטעק;. דער ׳נ׳רעכטער צו׳סטאנד סון א ײדישעד קודטוד־א־נסטיע־ציע אין אײן ראנד װירקט נר״ך אױף דע־ ראנע פ־ון א ד״ ־יד־סע קורטו־־א־נסמ־טוציעס אין אנדערע רענדע־, װער־ בע זענע;, אסטפאר אוסבאוװסט, פארבונדן צװישן זיך. די קאסא־ סטראפע סונ□ ײד״&ן טעאטער אין אמעד־קע װירקמ א׳ויף דעם כא־ ,־אקסעד, או־סזע;, א׳נעװײניקםס; רעב; פונם ײד־׳שן סעאסע־ אי; אנדעדע רענדע־. זײע־ בירבא׳־ איז די װ־רק־ננ וצ־ן ־עם ינװע־; טצב סונם ײדי־ב; פארראנס־ותזן אין פוירן אויף דעם װ״ייר פו; די ״דיינע ׳ערײבער אין אנדערע רענ־ער, -- אין אסעריקע, פראנק־ .־ײך, דײטשראנד. עם האט זיך א&נע׳סטערט דער צופרום פון מא־ ט־ערי־ערער חירף פאר ד• ײד־יבע יעו?; אין פוירן אדן ריטע סון דער 'יד־׳נזער אמעריקע, װיערכע מאבט אדורך א־ן אירע ײדישע שור; אן א״נענעם שװערן קריזיפ. עס זענע; באידםאבט;עװא.־; ד• מו״עד; פארן ייד־׳ע; בוך אין א ו־יי רענדער, און דאס האט זיך אפגערופ; אויף דעם קױם פון ד• נדעםנזע בארראג;. אזוי איז יסוין דער כא־ ־אקטע־ אזן מהות פון דעם ײדישן קורטור-טאפן אין נאד דע־ װערטו עס איז געקגיפט או; נעבונדן מיט די אניפמוע; א.־; דער־ נדייכוננען, או׳בנאננען און אפנאננען אין ד• ארע אנדעדע יענדע־. או״ב ד• עטרעבע נרויסע ײד־שע ק׳ביוצים, ור באדײנ־קטע יבטאט; א•; פו־לן, קאגיען נאך װ־־עם־איז א״״כקומע; בײמ א״נענע בותות, איז ׳עם לחלוסי; אוסמעגרעך פאר די קריענע־עי ײד״בע קיבוציפ, װערכע מוזן כסרר או; אן אויסהער באקיוכי׳נ; מיטהירף, סיט׳סט־צע סון די אנדערע נרעסע־ע ײדייניע קוורסור־צעגמרען. איך בין דא גי׳טט דאננ נעװען אין רעטדאני און ריטע או; זיך צונעקוקט, װי נוען נויטיקט זיך דאדט ׳נטענדיה אין דעי גײםטי־ קעד און ק־גסטלעד־׳טער ה״רף סון פ־ירן און אמער־קע. ני׳עט זײע־ יטול, ני־־טמ ז״ע־ ס׳נאט־נר, נ״עט זײער סדע־־״ע קאנען רעבן ברו׳ז ס־ט א־יניננע בוחות. צ• ב״ען װ״ר צי סע; ,ײ־ר נ־׳נ׳ט, אבינ־ ־נם א־ז אײנניע־שט׳נדט נ־גװא־ן א ׳ממנדיקע־ א,־כסו״ם פין בוחות. ־נב װער; בםד־ איבערנ־נװאיפ; אויף דעס ־*ו; ־ענעפ ־יד״נ•; קורסו־ און קונסט־פדאנט בוחות, ורניב־נ ־נטארקן די אפנע־נװאבטע באז־־ צ־ינכ און נינבן צו ד• אי־ט קינ טוע־;ײע דעדמיט-קו:;, :ײינ :וחות, נײע וױרעד׳סטאנדם־ס־אבט. דאם אבע־ װ׳נ־י• נדטון אן קײן כיכטעפ, אן קײן פלאן. דע־ ײד״נע,־ װיסנ״זאפסרעכ׳עד אינסמייטיט חאט פון די עדשטע טר־ט זײנינ פאדשטאנינן דעם כוח און דעפ;ינװיב־ב פון דעם אייז־ אײנהײטרעכן ײד״צז ב׳יאניז, װאם האז א־; דאוף און מוז יצט־ײ ינ־מאר און א״זן פא־ אט ד־נר ־ציננטראלער ײו״נ׳ער וױםניעאפט־ א״נסטיטוציע. דער בודז׳נועמ און דע־ ׳טטיץ־כיח בוגם ײװא ־נפאדט זיך אן אויף ד• אלע לענדעד, װו עכ לעןין נאז־ ײדי׳נזע סאלקס־סאיזן מיט ײדיש. אט די אלװעלטלעכקײט פון דינם ײװא חאט מ־טאפיא־ צונענעבן דער אינסטיטוצ״ע דעם גרו״םן פארנעם און באראקטע־ װעדט אפנעשװאבם אײן לאנ־ קומט א צײײט און א דדיט לאוי און שטעלט אונטער ד• פלײצעם. אזן ׳נס איז אינטערעסאנט, אגב. אז די קלײנע ײדיש־ע ליטע מדאכט ארײן אין ײײא מעד און פינקט־ לעכער, וױ אנדעדע נריויסע ײדישע קיבוצים. ־עם איז באסת א גרו״סע דנד, װאם ביז איצט האט טען פא.־ דער ײדישער שרל נישט באוױזן צו שאםן אן אײנהײטלעבן פראנט א&ילו סאר אזעלכע צעגטראלע■ אויסנאבן, וױ א פעראנאגישעד ז׳טוי־־ :א4, פעודאיגאנישע ליטעדאטייי, קיגרעור־ל־טעראטור, פעדאגאנ־׳נדני אז אײגהײטלעכעד