Literarishe bleter · 1932-02-12 · 7 (12.2.1932) · p. Seite 106

דיװנוראריטנו בזוזפיוזר ד\\ז. ד 4061.) זיים 106 יערע אנדעדע נישנדיידימע איז נישט־מא-־סםיסטי׳ןזע דיבטער, פוב־ ליציםטז, סינסטצער און נעלערםע שון אאע צײטז און א<ע אענדעד, בעת רי נעמען פון, צ^בן סיד, שאום אש, אפאטאשו, בערגעלםאז און מע.־ערע אנדעדע פע<ן לחאוטין! צי דען נעהערט נישט די י״ד-שע פדעסע און די *ידי׳שע לי־ טעױאמוד צו רעד ״װעאםחפרעםע און װערט־׳ריטעדאטוד״? אםת, דעד מדובר םונט ״האגםבוך״ דערסלערט אין זײן אדײנפיד, אז ״עם ווערט נאך נענומען אין ■באסראכס צו נעבן א באנד ״אלװעלטאעכע איטעדאטוד און סונסט״, — איז פארוראם האט דער םחבר אײך די נישט־ײדישע שדיםטשםעלער נישט אם־ נעלײגמ פאר אט דעם ״םפעציעאן באנד״? זענען דען אכמאטאװא, באלםאנט און באלסרושײטים ינרע• םעדע ״היםטאר־שע םאטעריאליסטן״ פאר אשן, אפאסאשי אװ בעדנעלםאן? און איז דען אײבענװאלד (װעצבער םינורירט יא אינם ״האנטי בוך״) םעד םאדהסיסט־רענינ־םט אי״דעד, זאגן םיר, אלעסםאנדער בענוא (װערכעד פערט א־נם ״האנטבווך״)?... און צום שרוס — נאך אײנע א שדאגע: װ• קומען א•; א האנטבוך םון היםטאדישע פעדזאנען א״ין פעידזענרעכהײטן אײך נאך ינעטען פון װערה אדער אונסערנעםונ־ נען? איזו־, לםשר, שסויםן מיד זיך פריצים אן אויף אזעלבע װער־ טער, װ• ״איעקםאנדד־ע״ — ״ד• םעשה װענן רעבן און אוים־ טוען פון ארעקםאכדעד מויזדיון״ (בעת ארעקםאנדעד טוהדון אלײן פעלט), ״אורשטײן״ — ״אסציע־נעזערשאפט, ׳נרעסטער דײטשעד צײטוננס־פאדראג״ (און װענן די אוצשטי״נם גופא — הײן װאדם), ״בבביפי• — ״דער הױפט־הערד פון א דאמאן פונם אמעריהאנישן ש־ײבע־ ם־נקרעד רואי״. נאר או־ב ״בעביט״ ־אט זוכה נעװען ארײננענוםען צו װערן אינם ״האנסבוך״ דעדפאד, זוי״ר דעד דאזיקער ״הויפט־הערר״ איז נעװארן א שם נרדף פא>־ יעדן פיריסמעד, װי אין דער יידישער ר־טעדאטוד — שרום־עריכמם ״מנחם מענדר״, פרצעם ״באנסשע שװײנ״ - א־ז פאידװאם, סרענט זיך, האט טאקע דער זערבעד ״שם נ־דף״ ״באנטשע שוױינ״ נישס זוכה נעװען אר״נצוקומען א־ן דעם זערבן באנד? װאם איז נויגע דער טעכנישעד זײט פון דער אויסנאבע — איז ־ע־ מחבד ארײן מודה, אז: — ״אװדאי — אויך סיעכויבו לאזמ זיך דער באנר א םך איבער צ• װ־נטשן. קודם־כר אװ ער צו קרײן, ם׳קומען אדײן בלויז 2—3 א־ת״ת (אנב, נישס 2—3, נאר טאקע נאנצע 5 אותױת: א, א, או, אי און ב. — ד. טש.). דאן — איז ער בםעט איננאנצן, װי אן אירוסט־אציעם, בעת אזעלכע ביכער ג״ען ראם דוב אירוםסדידט (אנב, פיגורידט שוין א־נם עדשטן ארף־בית־באגד א פארטרעט םון הײנען, װאס נעהעדמ גאר צום קומענדיקן צװײטן באנד, א פאסא־ נ־אפיע פונם שעד־בראט פון דעם םמאטוט פון ערשטן אינטער־ נאציאנאל, װאס נעהערמ נאר צו דער מאנאץ.דאפיע קארל םארקס, דדיטער באנד און א קאריקאטוד ״עקצע דיאמא״ אויף דעם ביהנער־ 4עבן מענטשן פון נעארנ נראש נלאט אזו• צוליב פר־״רעכקײט װעגן... — ר. טש.) — ״טא ראסיד זאנן: — טענהט וױיטער דער מחבר — אױך ד• אויםנאב (ד. ה. אױםנאבע) פונם באנד אזוי װ• ע־ א־ז — איז אגינעקומען זײער שװעד, און פין דעם, װי עד (דעד ע־שטע־ באנד) װעט אױפגענומען און פאדשפדײט װערן— העננט אפ ד• טעכנישע אויסנא׳ב (װידער אםאל ״אויםנאב״ — פון װאס, פון װעפען? — ד. טש.) און ד• אױםבעםערוננ םון ר• .ױײטעדד־קע בענד״. א. א. װ. א.ין װײר עס דעדט ז־ך שוין װענן דעד ״אױםבעסערוננ םון ד־ װײטערדיקע בענד״ — װארס א־ך (אלם היסטארישעד םאטעד־ * •אריםמ), טאקע װערן בעטן דעם מחבר, ער זאל, אכל הפחות, אינם נעפראנטן זעקםטן באגד ״הוספות און אױםבעסערוננען״ מוסיף ז״ן צום עדשטן באנד די נעמען םון, זאגן מ־ר, אסתד, אאנין, בעלא־ שון און נאך אנדעדע י״די׳שע און גישט־יידישע אקטועאע היםטארי־ שע מאמעדיאריםטן, װעלכע האבן געשפירס (און שפירן ינאך ער הױם) נ־שמ קיין קרענעדע דאלע אין דער סאציאריסטישעד באװע־ נונג, װ• ״דעד מענשעװיק און פארביםענער קעגנער פון דער ראטנ־ מאכט״ ר. אברא׳סאיוױט׳ש, װאם איז יא ארײן אינם ערשטן באנד. ״אדרבא — זאנט ער — װו איז זי נ־שטא (די טענדענץ)! דע־ כאנצעד קאםפרעקם פון ׳נעשיבטע, פון רעבן, פון נײםטיקן שאפן — אקץ דאס איז די־כנעזאפט מיט אט דעם מאדנעם קראמפעדשט־ שדעקרעכן װאידט״ (״טענדענץ״). און אזוי װ• דעד םחבד ש־עקט זיך נ־שט פאדן װארט ״טענ־ דענץ״ — באקיננט עד ױך ״מיט שטאלץ צו יעזמנז טײר מענטשן, װאם האבן ז*ך ש.ײן פון ראגנ צונעאײננט(?) דעם אײנציקן ריב־ ט־קן מעטאד פון פארשן, פון באנעפען: דעם אופן פון היםטאדישן מאטעדיאריזם, פון ד־אריקטישן דענקען״■ ײארט טאקע נעװען זײעד גוט און נוצלעך, װען דעד טחבד שאפט פאד דעם ײדישן םאםנרעזעד א םאצ־אריסטישן האנטבויך, װאם זאר אים (דעם אפכא־רעזער) נעבן די פעגרעבקײט צו באקענען זיך עטװאם נענטעד סיט ד• אלע םאציאל־פאריטיקעד, היםטארישע טאטעדיאריסטן, מארקם־םטן און אנטימארקם־סטן, װעלכע האבן נעדדייט (און דר״ען נאך טײאוױיז עד תױם) ד• דעדער פון דער װערט״נעשיכטע, און װעמענם נעמען עם ײעדן אין אונזער צײט־ אאטעד אזוי אפט דעדמאנט םײ אין דער פרעפע און םײ אין דעד ריטע־אטוי־. װערן אבע־ ד• נעצ״רטע םאציאר־פאאיטיקעד און פארטײ־ פ-דעד פון אמאר און איצט פאדזונקען און, אגב. אויך נאך צו אײנזײט־ק בארויכטן אין דעם צוםעריק־אננעװארנעדטן באדנ פון שיזיקער, כעמ־קעד, אנט־אפאראנן, פיראזאפן, דיבטער, םארערכ און זײער נרײכן, װאס נ-שט א־ע נעמען זײערע קאן מען נעםינען אפ־לו אין א מאדערנעם דײטשן רעקםיקאן. םון ד• אן ערך 1500 נעב־אכטע נעםען (אדע־ ״שטיכ־ ײעדטער״) זענען אקטועיר און הײנטצייטיק הרײאי אײ\ צטװזל (ד. ה. בײ 150) און ד• איבעדיקע ײעט זערטן־װעד פון די ײדישע רעזעד באינענענען עדגעץ װו א־ן דער פדעסע, צי א-ן דע>־ רימע־ ־אטור און במײא װעט ע־ שוין פא׳־שפאדן זײ צ• זוכן בײ גאצדינען אין ״האנטבוך״. און אפילו ד• שױן מע־ באקאנטע און פאפולעדע פעדזאנען און פעדזענרעכקײטן, ײענן ײערכע דעד נײגע־יקעד רעזעד ײעט זיך װערן עפעם דעדוױסן פון דעם ״האנטבוך״ — װעט ער נישט תכײד באקומען ד• דיכטיקע או״םשעפנד־קע א־נפאדמאצ־עם, כאטש דעד צונױפשטערעד פונם ״האנטבוך״ פאדױבעדט א־נז, אז ״בײם באאדבעטן דעם ״האנטבוך״ האט דער מהבד (שײן נ־שט םער ״צונױפשמעלע־״, נאד מחבד) א םך נעשעפמ פון ע־שט־קראםיקע ערנסמע קװאר;, צומטײר באקימען דעם מאטעדיאר פון דער ע־־ שטעד האנט אז •עדע פע־זאן, װאם װעדט דא באד־דט (טאקיע נ־שט מער, װ• ״באד־דט״ - ד. טש.) א־ז שטדענכ קאנטדאר־דט און פאדנלײכט נעװארן״. אבע־ אט האט א־ר דא נאר אײניקע אוטפ־נקטרעבקײטן און פעלע־ן, װערבע כ׳האב כאינץ צופעריק בא־ נעננט, אײפשנײדנדיק דעפ ״האנטבוך״. בײ אװ־יצעױ װערט רחרוטין נישט אנגעוױזן, אז עד א־ז דעד־ ה־כעט כעװארן (א*ן רענ־נכדאד). ביי דעם םוז־קעד יעאפארדאועד װעדט נישט אנגעוױזן, אז ע־ א־ז מ־ט א פא־ •א־ צור־ק נעשטא־בן אין נױײאו־ש ב״ אנדזשעױקא בארבאנאװא, (װ• בײ מעדע־יע אנדערע) א־ז בבלר נ־שט אננענעבן דאם •א־ פון געבודט, שוין נישט נעדעדט — פונם כעבודטם־א־ט, אפשטאם וכדומה נױסיקע אינפאדמאציעם. בארבאנאװא, ,־ץדצ״רט כארדיז, — א״ז א ״דוםיש־א־טא־ ר־ענ־שע םאצ־א־־סט־שע טיעד-ן״. (וױ קרעפט ױך ראם איצטעיר: ״דום־ש־א־טאר־ענישע״?). דעדב״ װעדט אפילו נישט אנגעװיזן, אז בארבאנאװא א־ז א פא־ב־םענע אנט-פאש־סט-ן און א־ז טעטיק כאר א־ן פאדיז. אבדאמאגױטש א־ז א ,,רוגױטוער פובריציסט״ און געװעזענעד ״בונד־סט״. איז־אעלם ױםף איז ״א רעוישמר מארעד״. בײ אײנשטײנען אבעד — דעם ״באריסטן רײ<זבױבו\ױיצ(\רי\ט\ פ־ױקעד״ הארט זיך שױן דע־ מחבר נ־שט אײן און גיט אים ארוים פא־ א ײדן... און אז עס אױ שוין געקוטען צו רײד ײענן יידישקײט — װילט זיך טאקע א פדענ טון דעם מחבר, פארװאם א־ן ז״ן ״האנט־ בוך״ פ־נודידן אזעלבע רום־שע שד־םסשטערעד, װי אבמאטאװא, באלמאנט, בריוסאװ או■׳ אפילו באירטדושייטים (אגי, א-ז בארסדו־ שײט־ס געװארן אוים ליטײישער אמבאםאדאד א־ן ־אטנפא־באנד נישט א־נם יאד 1926, נאר עדשט אינם יאר 1931) און נאך םע־