Literarishe bleter · 1932-02-12 · 7 (12.2.1932) · p. Seite 105

ס״ו 105 9?8* ליסיער&זריפזע דלפסיפר ד\*ז. ד ךפס*.) יידישער באםעלקערוע אין א ברויםער טעדב־א״ראםעישער שמאם באקומען סיד דוױכן,אויםזאץ: ״יידישע און נישם־י״דישע שטייער צא<ער אין ציריך״. די אױספירן זענען העבסטװארשײנלעך אויך ניאטיק אנבי ענאעכע מעדב־אײראסעישע שטעט. א נרינטלעכן אנאאיז םון דעם דעטאנראםישן, עסאנאמישן און שאזויאאן בױ םון רי דײםשע יידן (הויפטזעבאעך די סזרח־ײדן) ניט •. לעשטשינסקי אין זײן ארבעט: ״סזרח־אײראםעישע יידן אין דײטשלאנד״. דער מחבר וױיזט ידארט אויף, אז די פראאעטארישע עאעמענטן האבן זיך אין פארלויר םון 80 יאד בײ ד• ד״טשע ײדן פא־׳טאםלמ. שװאך א־ז או־ך *ארטרעטן די פםיכאראניש־פעראנאגישע אפ־ טײלומ. מיר האבן נאר דא א פאר אםהאנדלונגען, םון װעצכע טען דארף רערמאנען: ר. עאובר,■ ״צו רער כאדאקטעדיםט־ק שון ר• םאדשײדענע שילער־טיפן״, װו די אויטארין דעיזט אויף דעם ענגן צוזאמענהאנג פון די אמטעלעקטועלע און כאראקטעד־אימגשאםטן פון די שירער מיט זײער נעזונט־צושטאנר און םאציאלן טצב םון זײע~ םביבה. וױיטער האבן מיר א. גארארבגז אן ארבעט: ״װענן אן אינטעלינענץ ־ עקזאמען״ און ר. רעהרברסי.■ ״םײנוגגען װענן אײננשאפטן שון באדאקטער״. בער\פװזײ\ קומט אין זײן ״אויסםארשוננ פון קריטישן חוש״, װעאכע ער האט אדורכגעםירט אויםן םטך םון א טעםטן׳אגקעטע צװישן ײדישע און נישט־ײדישע םאלקםיטױל־קינדע.־, צו דער אינ־ טערעםאנטער טעזע, אז די אונטערשײדן צװ״שן די ײדישע קינדער גוםא זענען א טך נרעםעד װי די אונטעירשײדן צװישן ײדישע און נישס־ײדישע קינדעד. דער אויסםאירשוינגס־מאטעריאצ איז אבע<׳ צו־קאײן, כד• צו קענען קומען צו װעלכע עס איז אילנעמײניע אוים• םירן. א באזוונדער װיכטיקן ארט אין די ״ײװא־בלעטער״ םארנעמען דעםעראטן און רעצענױעם איבעד נײ־דערשינענע װערק. די יאטעז םין םײן ארטיקל דעראויבן מיד נישט זיך אפצושמעאן או^ף א נאנצע רײ איגטערעסאנטע ארטיקלען און אפהאנראוננען, צי װעאבע מיר שיסן אפ דעם אעוער. דער יארגאנג ״ייװא־בצעטער״ איז א װיכטיקער צושטײער צ,׳ דער וױסנשאסטלעכער םארשונגס־ארבעט אין יידיש. באביגוןי רערגאגצ׳ט אין זײן אויםזאץ: ״צו דעד נעשיכטע םון דער ײדישער קאלאגיזאציע אין רײםן״ דאם פראבאעם פון דעױ ״ד. קאלאניזאציע אין דוסלואנד מיט פרישע געביטן (ליטע און װײסרוסלאנד). דער אױםזאץ איז אויך א טשעקאװעד בײוטראנ צו דער סתידותדיסעד פאליסי׳ק םון דער דוסישער דזמירוגנ לנבי ײדן. פ\. ר\ב\א\ז טײלט אונז םיט א פאד אינטערעסאנטע פאקסן םון פגקם םון דער אסטשיםלאװעד קהלה םון זזז^ י״ה. אין א צװ״ט ארטיקל: ״דער עדשטעד קאסף םון השכלה קענן חם־דות״ וױיזט ר\ב\א\\ אן אויף צוזאמענהאנוגען צװישן פערל׳ם ״טגלה טמירין״ און דעם אנאנימען רײטשן מאנוסק־״פט װעגן חםירות, װעלכן עם האבן באגוצט יאםט און םעטער בעער. די־ר פ. רי\גפלבד\ג\.■ ״א ״דישע דעבאטע אין פוילישן םײם אין 1775", גיט א םין פו־עלוריע צ\ ףי דעםארם־פדאיעקטן בגונע ײדן םון ״נרויסן סײם״. אין דער א״גציקער ארבעט איבער דער נעשיכטע פין דער ײדישער ארבעטער־באװענוננ ״יאגיבעם טשיקא און דעד באנינען םון דער ייד. אדבעםער־באװענומ״ םידט אוגז ו. רײופ\ אדײן אין דעם קרײז פון געשעענישן און םענטש;, װאם זענען נעשטאנען ב״ם אגהויב םון דער םאציאלי׳םטישער באװענוננ אויף דער ײד- שער גאם. אין דער עקאנאמיש־סטאטיםטישער אפטײלונג פון די ״ײװא־ בלעטעד״ ״הערשט אומבאגרעגעצט״ יעקב לעשטשינםקי. םון זײנע אדבעטן דארף מען אויסרעכענען ״די גצידערוננ םון די שטײער־ צאלערם אין אײניקע קהלות אין פוילן״ (װארשע, לאדז, לעמבערנ, קראקע, פויזן), זװ דער טחבר וױיזט אחנז בולט די נרוי׳ס םזן דער ארע׳םקײט, וואם העדשט בײ רי ײדישע מאםן און דעם סאציאלן תהום צװישן אדעם און דייך. אין די אלע אויםגעדעכנטע קהלות איז א העלםט םון דער באםעלקערונג באםדײט םון שטײער צוליב ארעסקײט (אין קראקע נאכצע 68%ת). צו א םער דערםרײענדיקן או״סםיר קוסט יעקב לעשטשינםקי אין זײן ארבעט: ״די ײדי׳םע טלאכה אין װארשע״, נעמלעך, אז רער ײדישער אנטײל אין דער װארשעװער אינדוםםריע איז םא־ ד• פאר יאר נעשטינן. אן א״נטערעםאנטן ארײנבליק אין די קאפי־ םזזל־ און הכנםה־פארהעלטענישן צװישן דער ײ׳דישער און נישמ־ ד. ס ע זן ו ז י / נ ן ו? י ן װעגז דעם ״האנטבוד פװ דער ורעל־ט - ל־״יטעראטרר״ אם האמ איר זײ לויסן םדר: אבאװיאן, אברערהאלרען, אבו, אבו־ז־זיא, אבו־ל־אלא אל סאיארי, אבו־ל־װ־נםא, אבו־ל־באזי־בעכאדור, אבו־לחםאראדזש־אלי, אבו־נאװאס, אבו־ציננא א. א. װ. ביז םיר דערקלײבן זיך צו רע־ צװאגצ־קסטער װי־קלעך אסטועלער פערזאן, װאם הײסט אבראמא־ ,ױיטש (רײן). שונם אויבנאויםנערעכנטן צענדליק פערזאנען זענען גא\צפ ני נעשמאדבן דיסי א יאר וזױװסי גװרי?, אײנער מיט א יאר 300 צי־ דיק, צװײ — אין םאריקן יאדהונדערט און צוױי לעבן כאך אפש־. קײן אײן אײנציקן שון די אלע (אבי־װער)־״אבוס" האב איך, אנב, נישט נעםונען נישט אין װעלט־באקאנמן ם״עדם האנד־ לעקסיקאן, װ• אויך נישט אין דעם זײער פאפולערהנעװארעגעם קנו־עדם לעקםיקאן םון 1932. אינם לעצטן םעלט, אגב, אםילו דע־ ריױזלפפר ביאכעטיקעד אבדערהאלדען, און אין די בײדע אויבנ־ דערסאנטע ריילזפופ לעקםיקאנם פעלן בכלל נאך מער אנדערע אםילו רײסיטע פערזאנען און פערזענלעבק״טן, װאם װערן נענעבן אינם ״האנטבוך״. אםשר םינורירן זײ אין דער זײעד גרויסער ״עגציקלאםעךיא בדיטאניקא״, פון װעלכער דער מחבר האט נעסוזט שעםן די ״אקסועלקײט״ םאד זײן האנטבוך אין ײדיש. און איצטער װענן דער ״טענדענץ״. דער סחבד פאלעםיזירט אין זײן אדײכםיד (ש<ין אין םארויס) סענן די נײן־זאנערס םון ״טענדענץ״. אוישן םסך םון סײן ערשמן אויבעדפלעכלעכן אײנדרוק, װאס אזך האב באהיטען בײם אויפשנײדן דעם אויבנאננעװיזענעם ״האנטבוך״ (סארלאנ ״אװאננאידד״, װאדשע, דאם יאר, םארשמײט זיך, נישמ אנגענעבן) — דערלויב איך זיך צו מאבן אײניקע :אטיצן און באטערקוגגען. איך טו עם דעם םחבר צוליב, <ו״ל ער — רעד ״צונױםשטעלעד״ (?) םונם האגטבוך — ל. נאלדין — דער־ קלערם בפירוש אין זײן ארײנםיר, אז: — ״ער װעט אויםנעסען מ־מ דער נרעסטעד פרײד יעדעס װארט םון מיטארבעט, פון סריטיק מצד די לעזער״. װעל איך טאקע אנהויבן םון ״קריטיק״ (װאס אין גענעבענעם פאל איז ז• אויך ״מיטארבעט״). צוערשט אפער װענן דער עצם ״אקטועלסײט״ םונם ״האנט־ בוך״. דער טחבר אדער ״צונויפשטעלער״ שטעלט םעסט אין זײן ארײנםיר (לויט ז״נע :עוױטע דערםארומען!), אז ״דעם ײדישן ^עזעד א־נטעדעםידט (אינמערעםירן) קודם־׳כל ד• םראנן םון הײנט- דע־פון ד• אזןסװפובײסי, דאט נעבן די פערזאגען םון הײנט, אםילו אזעלכע, װאס זענען אםשר נישט םםעציעל פאפולער, אבער װאס קאנען נאך ארויסשװיטען אוישן האדיזאנט םון דעד אלנעסיתעד אויפמערקזאסקײט״. װעלן מיד טאקע א קוק טון אויף דעם עדשטן צענדליק ״פעד־ זאנען םון הײנמ״, װעלכע קאנען באך אםשר ״אדויסשמיםען אויםן האריזאגט םון דער אלגעכדינער אויםמערקזאסקײט״.