Literarishe bleter · 1932-02-12 · 7 (12.2.1932) · p. Seite 104

9 זייס 104 ריגיסראריפיט גדסססד 1\\ז. ד 14061 4 אריג ד\ סארריזססי גל\ײ א\יג בר\יםי, ר*\ ר$זס איג דיר ג\ גרײג\ אי\ אײר$ז6(ו\...״ נײן, נישט אין קײן םתם נײעם יוניאן נויטיקן זיך די *ידײהע אימ־סטן, ינאד אין א סע־קן רעארגאנזאטאר םון דעם א5טן, ןזט־ :עיעבנ*; ס־םטעם, װעלבעד האט אונמערגזמראבן דעם נמב םון ־יד־׳הן טעאטער. מען םוז זיך זען צוםאםן צו די איצטיגןע אומ־ יעטענדן א־ן נױ־יארק, װארשע, ►1אנדאז, אזוי אויך אין אנדערע עדטעד, ײו מען ׳םם־אט ײד־ש טעאטער! איך האב געהאט א נעאעננהײט צו אעזן א םאר ברױו םון אנ־ נעדעענע טעאטער־או־סאדימעטן סון נױ־יארק צו זײעדע חברים אין אײראםע, און אט װאם ז־י ׳הד״בן צװי׳הן אנדערן: ״דא איז די אאנע אזוי ׳האעכט, אז קיינער וױים ני׳םט, װאם דער מארנן װעמ ברעננען... טען ינ־פ־לט פאר לײדיקע ת״זער... במיז א״ן טעאמער מאכט דאם יא־ אב־םל נע׳העםטן, און דאם א־ז דאס טעאמעד א־ן טע־קאנע, א־ן װעאכן םעמועל;אלדינבורנ שפ־לס... סאלג מיך, ם ג ' ס ס ע ר ׳*. ם ר ו נ ק / װ $ ר ש ע א יאדגאנג ״ייװא״נלנסמד״ דערנאך פ־דט אונז אדײן *. װײנלעז — א<״םן ססך םון די אנטדעקסע דורך א־ם האגט־םר־ססיעכע םאטעריאקן םון דעד םערי־ ב־בק־אמעק אין סאדנאםאל — אין דעם קרײז םון די עדשטע נא־ י־צ־אגעד כדעכילים מיט מענדל לעםין ־ סאטאנאװער ברא׳ה. עס א־ז די נאענטע או־פנאכע פון ײװא ארויםצונעבן די נעםונענע כתב־ידן. צום םוף קוסמ א דעזומיר־ארטיקל םון ז. רײזען ווענן דעם צושטאנד םון דעד סארשוננם־ארבעט איבער דער ה׳הכלזז־ל־טע־ דאטוד, בםרט בנונע שלמה עט־ננער. דער מחבר ניס חארמ אויך אן אינטערעםאנטן פאדנ־׳־יך צוױשן דעד השכלה־ליטעראמור אין ײד־ש און העברעיש. עס איז בבלל געווען א נעלוננענער אױססו פון די ״יױוא־ בלעסער״ צו ווידמענען באזונדערע העפטן םםעצ־עלע פראנן. חוץ דעם השכלה־גומעד איז רערשינען אויך א ״םרעםעחנוםעד״. כיר האבן דארט א ד״ אפהאנדלונגען צו דער געשי׳כטע םון דער ־יד. פרעסע א־ן םרעמדע שפראכן: ר״ר א. ראבא?.• ״די עננליש־ ײד־שע פרעםע״ ניט אן א־נטערעסאנטן אנאליז איבער דעם סא־ צ־אלאנישן הינטעתרונט סון דעד ענונליש־ײד־שעד פרעםע; \\. 1. װײוריב.■ ״צו ׳דער נעש־כטע פון דער ״ד.־םוילישער פרעםע״ בא־ האנדלט ד־ ״ױטזשענקא״, װעלכע האט אננעהױבן צו דערש״גען א־ן 1861. צו דער נעש־כטע פון דעד ײדישער ט־עםע: י. טאאןי.■ ״א ײד־שע װאםנשריפט אין דער צײס סון דער פדאגצ. רעװ׳א־ לוצ־ע״, מו מ־ר נעם־נען א סשעפאװן מאטעריאל װעגן דער ראל און דער שטעלוננ םון די םראנצו־ז־שע ײדן צו דער דאזיקעד נרוי־ סעד נעשעעניש; א. ר. גזלאבי.■ .,איזדאעליט־שע אונצײנער׳/ ארויס־ נענעבן דורך דאדקינםאן אין יאר 1881, אלס ײדישער צהנאב צו ז־ין העברעישן ״החוזה׳/ א םסאט־סט־שן םך־הבל איבער אלע םעדיאדישע אויםנאבן, ,־ואם וענען דערשינע? אין ײדיש אין דעד גארער װעלט, ניס י. א\־־ ראװיסיט א־ן זײן ״5 יאר ײד־שע פו־עםע׳/ א שאד, װאם דער מחבד האט נ־שט נעטאבט קי־ן נעגויע אויםםירן איבער רי נעבראכטע צ־פערן. אבער אפ־לו אן או־בנאויפ־קער בליק קאנםטאט־רט דעם בסדדד־קן װוקם פון דעד ײד. פרעסע. דעם פרעםעחנומער פאד־ ענד־קט ז. דײזען מ־ט אן ארטיקל: ״צו דער נעש־כטע םון דעד ײד. זשוחנאליסמ־ק א־ן אדגענסינע׳/ א־נטע־עםאגסע מאטעדיאלן צו דעד שלום־עליכם־ביאנראםיע און בבלל צו זײנע באצױננען מיט ״דישע שרײבעד ניט אונז \װװ\ װיױיל א־ן ד־ :ואדעפנטלעכטע ברױו דורך א־ם םון שלום־עליכם צו ־עקב ד־נעזאן (1887—1914). װז פדילוצעינז ״ביבליאלאגישע באטיצן״ ״איבער שטזזת הנםש׳/ ״בן המלך והנז־ר׳/ ״נדולת־־וסף״ זעגען א מוסטער םון װ־םנשאםטלעכע־ פ־גקטלעכיץיס און :עמ־סנהאםט־קייט. שװאך א־ז םאדסרעטן נעש־בסע. עם פעלן םינטעטישע אר־ בעטן און אפהאגדלונגען, װאם זאלן ברײט אמעקשטעלן די פחאכ־ ־ע׳מען פון דער ״ד־שער ת־סטא־־אנראפיע. צו די נעצײלטע םון דעם מין געהערט: א. טשעריקאמעדם ״ד־ ײד־שע ה־סטאר־שע מ־םנשאםט אין מזרח־אײראפע״ — א ם־נמעטישער איבעדבייק א־בעד דער אנטװקלוננ םון דער ״ד. ה־סטאר־אנראםיע א־ן י״ה. ״ײװא־בלעטער״ טרעטן שוין ארײן אין צװ״טן יארנאנג, — א דערשײנרנג בײ אונזעדע באד־ננונגען א העכסט-דערפרײענדיקע. עום א״ז נעװען א נעװאנטער און אין רעזולטאמ נעלוננענעד ט־װו פון ײמא א׳־ויםצוגעבן א װ־פנשאפטלעכן חודש־זשורנאל, װאם איז באשט־סט סאר א ברײטעדן לייענער־עולם. עם האט נע־ דדאט די םבנה פון פאפולאריזאציע און םארפלאכונג. ד־ ״ײװא־ בלעסער״ האבן אבער נעפונען דעם ר־כט־קן ותג צװישן װיםנ־ שאםטלעבן אינהאלמ און לײכט־צוסריטלעכער פארם. די ״ייװא־בלעטער״, הנם זײ זענען שטרעגנ־װ־םגשאפטלעך, פארמאנן אבער נישט ד־ שװערקײט פון אקאדעמיש־מ־סנשאפטלעכן אפאראט. די פראגן, װאם װערן דארט באהאנדלס, האבן אויך א שײכות מיט אונזעדע טאנ־פראבלעמען, זיי קאנען פאדאינטערע־ ס־רן א־ דעם װיסנשאפסם־מאן, אי דעם :עװײנלעכן יעזער. די ״יױוא־בלעמער״ זענען פאר דעם יאר געװען דער איינ- צ־קער מיסלפונקמ פאר דעם װ־םנשאפמלעבן שאפן אין יידיש, בײ אחנזערע שװערע פארלאנ־באדיננונגען, װען דאם דערשײנען פון א נײ אפ־לו בעלעטריםטיש, בוך איז א זעלטנהײט — איז דאם דערשײנען פון ד־ ״יױוא־בלעטער״ נעװען פשוט א יו־םמענר־קײט. זײ האבן דע־׳פילס ד־ אויםנאבע צו באקאנען די עפנסלעכקײס כאטש מ־ס ד־ ט־׳לוױיזע רעזולטאטן םון דער װ־םנשאפטלעבער ארבעט א־ן ײד־ש. דער סאטער־אל, װאס געםינט זיך א־ן יאדגאננ, אױ א קאלאםאלער: פאר׳נ־־ידענע אפהאנדלונגען און טעםעם. אן עדות םון דער פארצוױינטער װ־סנשאפסלעכער טעט־ק־יס, װאס גײט אן אויף אלע געב־טן פון ד־ יױוא־םעקצ־עם. עס א־ז, טאר־ שטײט זיך, אוסמעגיעך דא צו יגעבן אן אויםפידלעבע רעצעגז־ע פון דעם נאנצן מאטער״אל. מיר װעלן זיך נאר אפשטעלן אויף ד־ װ־כט־קסטע אפהאנד־לוננען. פון אלע ־ױוא־סעקצ־עס א־ז צום שטאדקםטן פארסרעטן רי ם־לאלאגיש׳ליטעדאר־שע אפט־ילוננ. דאס א־ז שוין אין ד־ ײװא־ או־סנאבן באלד א טראד־ציע. א־ן רי אפהאנדלוננען א־בער י־ד. ליטעראמור־נעשיכטע פאר־ נעסט די השכלה־עפאכע כמעמ דאם אײנצ־קע אדס. דאם שסײט אפנ־ם א־ן צוזאכ־ענהאננ מיט דער רעװ־ז־ע אין דער שטעלונג, װעלכע עס ר.אט פארנוםען אוגזעד עפאפ לנבי דער השכלה- ליטעו־אסוד. ד־ השכלה־ל־טעראטור האס זיך דערװארט צו א רע־ אב־ליטאצ־ע־פראצעם, װעלכער קומט א־צט םאר אין דער ״ד־שער װי אויך א־ן דער העברע־שער לימעראטור. מען האט ב־ז נישט לאגנ נעהאט פארמשפט די השכלה׳ליטעראסור. עם ׳מייזט זיך אבער אדוים, אז טיר האבן איבעדנעשאצט אירע נענאטיװע זי־טן און ׳נישט דערשאצט אירע פאז־ט־װע. עס קוסט אלץ מער צום אױס־ חדוק איר םאלקםטיםלעכע- באראקטער, דעז־ רעיװאלוצ־איניזירנ־ ד־קער עלעמענט, װעלכן ז־ האס ארײנגעפירט אין דעם אפנעשטא־ נענעם ײדישן לעבן. ד־ ״ײװאבלעטער״ תאבן די דאזיקע א־בערשאצונסס־פדאנן נעװ־דטעט א םפעצ־עלן נוסער. די רײ עפנט י. וז־־פרינו טימ אן אינטעדעםאגטעד אפהאנדלוננ איבער א םאר־השכלהר־פער רעפארם־ שריםט ״דעד באדעליאנער כ״י ליבעם־בריף״ (111ע^ י״ה), װאם שםעלט מיט זיך פאר, לויט די אויםפירן פון סוזבר, א מ־ן איבער־ נאגנס־װערס ־׳יי דער מוסר״ליסעראמור צו דער השכלה־ליטעראטור.