Literarishe bleter · 1932-02-12 · 7 (12.2.1932) · p. Seite 102

ייים 102 ז 00001_ די6י(זדא\~י8\<ו רדזוסיזויר דץסי. ד 4061,) 10 און סאדיאזגקײט, וױי? א נעםיל פון הילפםלאזיקײט האט ןןרוטנע־ באפטיאלעמען גאך די זיבן זאסע יארן... עס א־ז אבער צו ה$םן, בײ דעם נאיגצן יאױע, אז עפעם װעט יאיך גיעטון װערן או־ױ דעם נעביט. עסעם ורעבס זיך, עפעם שפינט ז־ך אין ד־ ױנגע קרײזן פון דער ײדישער אייגםעךינענץ, עפעס ־ייבט ז־ך אן צו שאםן, און מענאעןך, *ז א־ניגיכן װע?ן טיד הערן םון אן אי־גאניז־רמעד נדופע, װאם ײעט זיך םאר;עמען מ־ט שאםן א ײדיש טעאטער םון םאמע אנהו־ב, טיט אן אידעאאיסט־שן צו־ נאננ, מ־ט א קאאי־ער קואטורעא־קינסטלערישעד פ־אנראם א. א. װ. מ־ט דעם ענין פארנעמס זיך איצט א באדײמנד־יזע נרופע א־נטעל־גענטע ־וננעל־ימ־קינםטדער, בדאש םימ א נרופע דראםא־ ט־רנן אונטער דער אנפ־רערשאפס ם,־ן דער ײדישעו־ קולטור־;עזעישאםט. װאם איז ש־יך אנדערע געביסן פון ״דישן יזואסור־לעבן, איז ר־ ־לאגע, הנם או־ך נישמ זײער פויגלדיק, אבער דאך נישט אזוי ־אועזדיק. דע־ צװײטער צוזאמענפאר םון דער יידישער קולטו.—נעזעצ־ יטאפט האט ציונעצוינן אן או־םעדנעודינלעכע או־םמערקזאמהײ׳מ מצד דעם אלגעטײנעם ײד־שן עולם, װעלכער האט זיך ׳עטארק צו־ נעהעדט און א־נטערעס־דט םיט די פראנן, װאם זענען דארט בא־ האנדלט נעװארן. דעד צוזאםענפאר איז דודכנענאננען מיט אן אוי- שערנעוױינרעבער זאכלעכקײט, און עס זענען, נאך א קידארן דין־ וחשבון װענן דער ביזאהעריקער ארבעט און ײעגן די פארשטײענ־ דיקע פדאבלעסען, אנגענוטען געײארן א ר״ רעזאלוציעוס, װעלכע װעדן ־םוין טײלזוײז פארוױרקלעכט צװ־שן ד־ אננענומענע רעזאלוציעם איז דא אײזנט װענן א ײאכנשריפט ״יידיש״. ארום דעם ענין ״װאכנ׳םריסמ״ מומלמ ז־ך עם שסארק אין דער ק. און, װי עם איז באקאנג^ װעט ד־ װאכנשריפט דער׳זױינען אין אפריל. . או אזא צ״טשר־םט א־ז א :ויטװענדיקײט אויר אונזער יידי־ ־טער נאס, א־ז קיין םפק נישט. אױױ שרימ און טריט שפירט זיך דא דעד מאננל אין אן אומאפהענניק װארט װע<ן אהנזער, נעזעל־ ־עאפטל־עכן און קולסור־לעבן, א ײארט, װאס איז גישט דירעקט םון דער אדער אנדערעד פאליט־ק, א װארט, װאס זאל באמת און טיט ליב־טאפט באטראכטן א־נזער לעבן אין אלע זײנע שאטירונגען, קעמפן קענן דער קולטורלאזיקײט בכלל, קיענן דעיר דערנידעריקנ־ דיקער אם־מילאצ־ע און קענן ידער הפקרות בכלל בנונע דער ײדי־ שער קולטור. די אנאנםירטע רעדאקצ־ע־קאלעניע (ד״ר זשיטלאװםקי, דוד פינסק־, ה. לײװיק, מנחם באריישא, לײבוש לערעד) גאראנטירם א־ן םולער מאס ד• אויסזיכסן, װאם מען האט אויױ דער װאבנ־ יער־םט. א באד״טנדיקע ארבעט טוט אויך די ק. כ אויםן נעוביט פון פאיר׳טפדײטן דאם ״דישע בוך. איין משך פון די לעצטע חרײ־םיר חדש־ם האט זי פ׳ארשפר״ט איבער צען טויזנט ביכער, זי ארנאני־ ז־רט איר ביכער־קלוב פארן צײ״טן יאר, זי קלײבט זיך ארויסצו־ נעבן א ־וננט־ביבליאטעק א. א. װ. בכלל׳א־ז די יידישע קולטודץנעזעל׳טאםט נעװארן דער צענטער פאיר ײד־שער קולטור־טעטיקײט אין ברײטן טאסשמאב, איון םיר דעירװארטן םון א־ד פיל װיכטקע אויפטואוננען. בקרוב קלויבס ויך ׳־עד ׳. ל. פרץ־םארײן צו רוםן א צ־ו״מע קאנפערענץ םארן ײד־שן װארט. צי װעט דער פלאן פארוױרקלעבט ־וערן, איז שװע׳־ צו זאגן, ײײל סניעיות בײ איצטיקער צ״ט םעלן נ־׳עט. א־ך װאלט אײך נאך באדארםט אינפארםירן ווענן םיל אנ־ דערע טעט־קײמן, ײי למשל, װעגן דער טעמ־קײט פון ״ייװא״ אין אמער־קע, װעיגן דער ־יד־שער ענציקלאפעד״ע און דוןר עיקר — װענן דעד טרו־ער־קעד לאגע םון אונזעדע ײדיש־װעלטלעכע שולן דאס ־אר, װעגן אונזער יעדער־םעמינאר און אויך װענן א ליסע־ ־א־־שע־ שמחה, װאם מ־־ ײעלן בקרוב האבן, םײערנדיק דעם 60־ ־אר־קן ־ובל פון אונזער ליבן דוד פיסםקי, װענן םסנים םון נײע שס־עםונגען בײ דער ײד־ש־אמעריקאנ־שער ױנגט א. א. װ. א. א. װ. א־ך װעל דאם אבעד א־בערלאזן אויד א צװײטן מאל, — א־ך האב א־יך שו־ן, דוכט זיך, אזוי או־ך נענוינ אנעזאליעמ אויםן הארצן. א־ר וױיםמ דאך: — װ■ עס לעבט זיך, אזוי זיננט זיך,.. זײם מוחל! מיערע אויך נעפ״ערס װערן דעד 0ס־יאריקער פרץ הירשב״ן־ ױבילײ, װעלכן די קולטור־נעזעלשאפט ארדנט איין. אינם ראלאנד־טעאסער איז דאם ־אר דער סטאר מנחם רוב־ן. זײן ערשטע או־פ־רוננ א־ז נעותן ״200.000". ר־ פאי־שטעלוננ אױ נעװען א פראנטפװע אין אלע ה־נזינטן, אבער דער בראנזװילעד ערלם האם עם נ־שט ״נענליכן״, און ד־ פ־עסע איז אראפגענומען געיװארן. א־צט שפ־־ט מען דאי־ט אן אפערעטע, װ־ אלע אפערע־ טעס... רייבין פלאנט זיך, מאטערט זיך, ראלאנד האמ צער און ע׳גמת נפש און דערבײ בלײבט עס. א נאנץ מש־קאװע דערשײנוננ א־ז נעװען א־ן פראםפעקמ־ טעאטע־. אבער צו דעם — א שט־קעלע הקדמה. א־ן ״פאדװעי־טם״ ־אט ז־ך נעדרוקט א ראמאן ם־טן נאמען ״ר־ אוטנל־קלענע כלה םון םאפאלק םטד־ט״. א דאמאן ײי אלע ראטאנען פון דעם ם־ן, מ־ט טו־עדן, מיט ־עיד־נם, מ־ט ״נ־דער־ סרעכטיקע״ פארשי־־נען א. א. װ. חאס מען דעם ־אמאן דראמאט־זירט. די דראםאט־זירער חאבן נוט אויםגערעבנט: דעד עולם װעט זיכער זײן נײגער־ק צו װ־םן ״דעם סוף״, אײדער עס א־ז אפגעדרוקט און װעט עם נײן זען אין טעאסער. און כך ח־ח: לעכן טעאטער זענען טמש אננעגאנגען גע־ שלענן פאר ב־לעט;, עם א־ז נעיװארן אן או־םנאפענ־ש און עס א־ז כסדר נעװען נע&אקט, ביז... כיז דעיד דאמאן האט זיך אויפנעהעדט צו דרוקן. װי נאד עם חאמ זיך אגנעחויבן דדוקן אן אנדע־ .־אמאן, איז געװארן או־ס מ־ט ד• פ־אספערימי אין דעם טעאטער און ע־ האט ז־ך אר־בעדנעקל־בן או־ױ םעקאנד עװענױ אין רוכישינםקיס טעאטער צו פ־וװן טזל, אבער דא נײט עס שי־ין נ־שט אזוי גוט, דער ראמאן א־ז נעענד־קמ... דער ״געשאנעל-טעאטער״ מ־ט לעבעדעװן און רעאן בלאנק גײט ז־ך אן ם־ט זײנע אפערעטעס כקדם און מאכט נ־שט שלעכמ, װײל ר־ נרעםטע צאר בענעפ־מם יױערן דארט נעקיײפט װ־ בײ א ׳־א־ ־עלעי- פ־י־טע, װאם שסײט שוין יאדנלאננ א־ן ביזנעס... טאי־־ם שװארץ שפילס-אױף בדאדי־ו״ ײדיש טעאיטער אויף עננל־ש. אבער דאס דעדט ז־ך;אי- אזוי, — ער שפ־לט :אר ״װעלף״ און ״ח־נקעפאן״. ד־ א־ינצ־קע ײדישע פ־עםע, װאם עד האט או־פ־ :עםיי־ט, איז ״שװער צו זײן א ײד״. קײן נדו־םן דערפאלג םאכט ער דארט אויך נישמ — נישט םאטעד־על, נ־שט מאדאלש. ־עקב בן עט־, נאך זײן צוד־קקער פון ארגענטינע, איז א־צט אויף א קורצער ד־יזע א־בער דער פ־אװ־גץ םיט נאםט־טפ־לן, אבער אויך או־ף ד־נד פראװ־נץ א־ז צרות, באאס, און ממ־רא קאן דארט נארנישט או־פגעטון װערן. נא>־ א נרו־םע צאל אקט־ארן זענען אדבעמסלאז, בלאנדזשען ארום און וױיםן :ישט, װאם דער מארגן װעט ברענגען, (װענן ח״נט איז אפנערעדט...). ק־ינער גלויבט שוין נישט, אז עם א־ז דא נאר אזא זאך, װ־ ײדיש טעאטעד... און די, װאם שפילן, זענען צוםדידן ם־מ ״נעשניטענע״ שכירות... נוט באטיב עפעם. װ• א־ר זעמ, א־ז נ־שטא מיט װאם צו באר־םען ז־ך. מ־ט עט־ ר׳עכע יאר צור־ק חאבן כאסש ד־ נא־װע אקטיארן נעמ״נט, אז עם א־ז דא א ״ד־ש טעאטע־, װײל ז״ האכן נעמאכט א פ־ינעם לעכן און קײן אפראד־םמענטן האכן או־ך נ־שט נעפעלט (אז םען איז זאט, נעפעלט ארץ!), איצמ אבער האכן זײ זיך אויך אדומ־ נעזען, אז עם איז געװען א טעות. עס אױ בלויז נעװען נישט קײן שלעכמ געשעפמ־ פאי פיפיקע אונטערנעמע־, װעלבע קאנען אוים־ נוצן ־עדע גערעננח״ט צו מאכן א דאלער, — האבן זײ עס א נא־ מען נענעבן ײד־ש טעאטע־ (א מין ב־זנעם אזא!) און דעדםימ;עטאכט א דאלער. קײן מעאטער א־ם קולםי־ר־פאקטאר, מ־ט א נאצ־אנאל־קורמו־ ~עלער א־דעע, אלס אן א־נסט־מוצ־ע םון ״ד־שער קולסו־, איז נ־שט פא׳י־אן. שד־יען א־צט ארע, או־ך ד־ אקט־אי־ן, אז עס א־ז;יש־טא ק״ן ־יד־ש טעאטעיי, אז עפעס מו׳ז;עטון װערן, כד־ א טעאטער זאל נע־ שאפן ותרן, אבע־ טאקע א טעאטער, אי־ן :־שט קײן צופעליקע כיז־ ינעם, װאם רופט זיך טעאמער, װארום צוליב דער תלבער ״ביז־ נעם״-םיבה קומט פא־ אויך או־ף בדאדװיי א ק־אך נאך א קראך. בלויז אונטערנעמער שריתן, אז עס איז א קריז־ם, — אלע אנדעו־ע וױ״םן שוין, אז עס א־ז גאר נ־שסא קײן קריזים אין ײדישן טעאטער, אז עם איז א שט־לשטאנד;עקומען םון ־אוש, אפאט־ע