Literarishe bleter · 1932-02-05 · 6 (5.2.1932) · p. Seite 88

ליסיטראר'ע\(ו 1ר<ו8י(\ר 6 זיימ 88 רײך נעװען דער פער־אד פונם בירבעד־יזרינ, ד• •א״־ן £ו;ם ״נעפ״ דזעזבן אים נעניעכז די מענ־עכקײט זיך פארט־פז א׳ין איבערנײן צו דע־ פםיכאאאנ״עע- ״״לדעדונג. פון א לירי׳נזן זיננער א-ון באזינגע־ ,ױע־ט דערנאך דע־ ׳טרייבער פארװאנדאט אין א ײויקן דערצי״אעד. א־צט, איז 4׳עצטז פע־יאד זילנעם, האט עד םאד זיך דעןרזען די יעטאט פין דער עפאכע פון םאציאאיסט־׳עעד אינדוםטי־אליזאציע און עי־ פ־ױומ זי אויפכעטען דעאליםטייט — אט דער ראזיקער נייע־ עטאפ לאזט פיל דערמארטז פון דעט באסת טאליע־-שפילז און אייננא־טיקן ׳טריםט׳פטעאע־. בײ א־ם די העבםסע נוד־נה, ער באפרײט זיך אינגאנצן פון דער איט־ *דעם״אניםסי־צע,' און ״יאקאלעד״ ורעדטעד־איבעדאאדדננ פון זיינע פארטיזאני׳טע דעדצ״לוננען. אין דעד אעצמער צײמ איז אױואינאװ צוגענאננען צו ד• טער־ אקט־עלע און טער־באדײטנד־קע פ־אבי׳ננדען םון דע- װידקאעב־ יזייט (ז״ן גרעסער װערק ״ד• נסיעה אין דעם ־אנד, װאם איז נאך נײפטא״) און עם איז נאך פ־-צ״טיס צו יצ־ײבן װעגן דעפ דאזיקן נײעם עטאפ זײנעם, אביע־ אײנס איז קאאר: די יארן פ־נ□ ״נעפ״ האבן איפ איננאנצן אפנעדיםן פון דעם פריערדיקן נעקנאצ פון נעםיקן, פאדבן, קאאננען, טיט װעאכן עס איז אזו• טשעכישז טעאטער אין פראג אויך דער מהר״ל מיט ז״ן לאנגער װײסער בארד, װאם דערנרײכמ ביז צו דער ערד. אבעד ני׳נזט װיכטיק איז דא די תאנדלוננ און דאם אויםזען פון די ײדי׳צע סיפן. װיבטיק איז דער אײנםאל פון די צװ״ ט׳פע־ בישע אקטיארן, אויםצוםידן אין זײער טעאמער א רעװי םיט א הונדערט־פראצענטיקן ײדי׳פ] אינהאלט. דאס איז א באװײז, אז אויך ד• ט׳צעכן, װאס זענען יארן־לאנג גע׳צפײזט;עמארן פיט א טין ״יידישער״ שונד־ליטעראטור, האבן, נאכן באקאנען זיך מ־ט ד־ ספעקטאקלען פון דער ״חבימה״ און םון דער ״נױלנער טדופע״, באקוטען א היצק זי.ך נענטער צו באקאנען םיט דער ײדי׳צעד ליטעראטור. די ״נולם״־רעװי איז םאקטיש ני׳צט קײן עולנסטער פדזוו. אבער װי מען םארזיכערמ מיר םזן באגלזיבטע ששעכייע־קינסטלערישע קרײזן, זוערט געפלאנמ צו מאבן א רײ איבערזעצוננען םון ״ד־ש־דראמאטישן שאםן. אזוי, לםשל, קוםען א־ן באטדאכס: פרצעם ״בי״נאכט אזיםן אלטן מארק״, אנסקיס ״דיבוק״ און ״טאנ און נאכט״, דוד פינםקיס ״אײזיק שעםמל״, ׳טלום־עליכםם ״דאם נרו־םע געװינס״ אזן ״נאט סון נקמה״ סון שלום אש. די ״פראגיעז־ פדעסע״, די אפיציעלע ,־עגירונגס־צ״טוגג אין ד״טשער שפדאך, האט םון לאנג שוין אײנגעםידט א מין ײדי׳&־ ליטערארישע דובריק, װיו עס װערן םארעםנטלעכס ידיעות זוענן נמעט אלע נײ־דערשינענע ״דישע ביכער, װעגן מצב םון דעם ײדישן סעאטעד און ברענגט אויך נאנץ אםט ײדישע נאװעלן, דער־ צ״ליונגען און לידער. אלס פועל־ױצא פון דעם ״גולם״־דערפאמ, גדײטן זיך נאך צװײ טשעכישע טעאטערם אויםצו&ידן גאנצע דרײ ײדישע פיעסעס םיט אן עדנסטן אינהאלט. אײן פיעםע מיטן נאטען ״זותר״, א גע־ יעיכטע םונם ײדישן נעטא־לעבן אין פראג, װערט בקרוב אויםגע־ פירט אינם אננעזעענעם ״װינאהראדי דיװאדלא״. און נאך א ״די־ שע פ־עסע: ״דער ײדישער אויםשמאנד״, באהאנדלט די פארטײ־ ד־קונג םון.פראג בעת די קאמםן םיט די טערקן אין 16־סן יאר־ ־ונדערט. די בײדע פיעםעם זעגיען נעשריבן םו; ײדיש־טשעכישן שריפטשטעלע־ אינדרושיק קאהן. בהדרגה פארשװינדט בײם טשעכישן םאלק די איבערצײנוננ, אז דאם ײדישע לעבן הויבמ זיך אן בײ דארף־הויױרער אין די מערישע דעדםער און םאדעינדיקט זיך בײ ״דישע םוחריס און בער־ זעניקעס. אביםל צו לאנג האט געדויערט אט די אזיםגיכטערוכנ, אבער בעסער שפעטער אײדער קײגטאל נישט. דאם ײדישע טעאטעד אין םארשײדענע לעגדער, האט שױן אויסגעפירט םיל םארדינםמםולע טיםיעם לטובת דער ײדישעד נאציע. םעלקעד האבן אונז פון דער ביגע אויס דערקענט :ענטער... ב־כלעכװ״ז א־ז אנטשטאגען דער דראגנ, נענטער זיך צו באסענען מיט אונזעד ײדיש לעבן, װאם איז זײ םאידגעקוטען אזוי װײט און מיסטיש פרע׳מד, הנם מ־ד לעבן שוין טיט זײ א־ז שכנות זינט הונדערטער יאדן... ט. י. ד^ון׳זזןן׳גו)); הונדערט מאל ״גולם״ אױ א די שט״ה־קאלטע טשעכן, װאס האבן בטבע ם״נט התפעלות— אםילו וחנן עס האנדלמ זיך אין לויבן אײנענע קינסטלערישע דער־ נרײכוננען, האבן גראר צו אונז, ײדן, אדויסגעוױזן א ברײט־ הארציקע באגײסטערוגנ, װאס איז וױיט איבעדגעשטינן ד■;רענעץ םון זײער םױשבדיקייט. דאס טשעכישע התלהבות צו אוגז, ײדן, האט זיך אנגעהויבן נאך םאר צװײ יארן װלנםער, בעת די נאסטשפילן םון דער העברעי־ שער ״הביסה״ און שפעמעד, װען די ״װילנער טרופע״ טימ א. שמײן, האמ צװישן אנדערע אויך אויםגעפירט ״פעריםעריע״ פון דעם היגן אנגעזעענעם שד־פטשטעלע־ ם־אנטישעק לאננער. זינט דעמאלט איז אין דער טשעכ־שער קינםטלער־שער װעלט, בע־קד בײ דעד טשעכישער טעאטער־טשפחה, אנטשטאנען א פאד־ לאננ — נעגמער זיך צו באקענען מיט דעם ײדיש־קיגסטלערישן שאםן. אמת, נישט א״בערנעטדיבן, נאר דאכלעך, קלאד מיט א גע־ װיסער פינדאנטישער חקירות, האבן די אנגעזעענםטע טשעכישע טאג־בלעסער און קינסטלערישע זשו׳דנאלן אנגעיהויבן צו פאדעםנט־ יעכן אפהאנדלוננען װענן פ,־צ;, שלום״עליכם, אש, פינםקי, לײװיק און אנדערע, אויך װענן דעם ״דישן טעאטער, ״דישע טאלער, אקטיאירן. מצד ד■ משעכישע קונםט־ק־יטיקער זענען פיר ״אנעד־ קענט״ געװארן אלם ״ספעצן״ אױף יעטװעדן געביט פון ליטערא־ ריש־קינסטלערישן שאםן. ד־ צװײ טשעכישע אקטיארן, יאן װאסקאיװעץ און פע׳דדא ײעריק, די בעלי־בתים םון דעם בכבודיקן ״אםװאבאזעני דױואלדא״, װעלכע זינדיק;, אגב, אויך ליטעראריש, האבן באשלאסן אויםצו־ נוצן ד• גינםטיקע קאנױקטור אויף ״ײדישקײמ״ און האבן אנגע־ שדיבן א דאטאנטישע דעיװי אוןאיד גענעבן א זײעד פא־ פולעי־קלינגענדיקן נאט־נן ״נול□". אלם קאנװע פאר דעד האנדלונג האבן זײ נענוטען ד• לענענדע ױעגן ״נולם״, און עם איז זײ באמת נעלוננען אדויםצוברעכגען א פרעבטיקעי רעװי, צונויםנעשטעלט ציכ־ טיק, דײן, באבאיבט פ־ט האדציקער, טשעכיש־ײדישער םוזי<* אט די רעװי האט שוין דערלעבמ א דיונדערס מאליקע אױםירונג אין דער ״אסװאבאזעגי דיײאלדא״ (םרײהײט־טעאטער), װאס איז א זעלטענער דעקארד אין דער;יעשיכטע פון דער טשעכ־שע־ בינע אין פראג. די האנדליונ;? די פראנער ״גולם״־רעוױ האט נישט קײן שײכות מימ לײװיקפ ״נולם״. אבער דער דערםאלג פון דער נולם־ רעװי איז געװים געבונדן מיט דעם א&קלאג׳ג, װאס לײװיק□ ״נולם״ האט :יעהאט אין דער םשעכ־שער פ־עםע. דער ײדישער פעירסאנאזש, װאס םינודירט אין דער ״נולם״־ רעװי, דער מהר״ל, ר׳ תנחום, די שמש־ם, דאם סײדל שרה, װירקן גישט שאקירנר. נאטירלעך קאן א רעװ־, אפילו װען איר מאמעריאל איז גענוטען םון ה־סטארישע קװעלן, נישט זײן פדײ פון געװיסע איבערגעטריבעינע קלאו׳נישע נראטעסקן. און;דאטעסק מוז דאך װירקן, בעת דער ״נולם״ בכבודו ובעצמו כאפט אן אמתן פאקםמו־אט־טענצל מיט א כאפטע גירלס... אביסל שארזשירט אױ