Literarishe bleter · 1932-01-29 · 5 (29.1.1932) · p. Seite 77

ליס-עראר־עזנו בלטסיעו ג\ײ. 5 (■*40.) זײם יזגתק? י ב ב? נ # ס ײ ] / 9 $ ר ' ז סעטא7=ארפעט פון אריה םעדזןגר % ״בצצאל׳ ת*ט דערםיט :י׳עט £־עטע:דירט אויח <וו:םט. בלויז :עגעבן א זאך א םטיאיזירטע טארן צערעמ]1):יאאן געברויך. ׳שווארע האט ׳עוין יא פדעטעגדירט. עד ־אט געוזאכסי בילדער אין טעטאל. די ירו׳שציםער ישולע זזאט פראװגיירסי. שװארץ, רער ״םעטא־ ־אפלאםטיקער״, האט זיך םארטיפט אין :אכאמוגגען. עם האט :יישט לאנג :עדו־ערט, און ם׳האבן זיך אגנעהויבן צו באװ״זן ני׳שט װײניהער טאלעגטירטע 1:אבאמעד. אין פוילן איז ״נעבוירן״ גע־ װארן דער רע:עםא:ם פון אן אלטן גאבעלן םאך. א ריי ע:נע ײדי׳שע סיגםטלער תאבן געםרוװט אויםצוהאםערן ז״ערע חאוסות און פראבלעםען אין םעש און םוטער. אײגיקע האבן בלויז םארזוכט, אגדערע ארבעמן דערסאאנרײך אויר דעם געביט. צו ד־, װאם װ־אן אויםלעבן דעם אלטן םאך באלאננט אויך דער ױגנער ארױז װערוװר, װעלכער שטעאט א־צט אוים צום ער׳שטן מאא אין פאריז. ם׳קוםט אים א הארצײזע באנריםוגנ און אגערקעגוגג. םערזער א־ז א םל״סיקער און שטרעבנדיםער ק־נםטלער. ער האמ באװיזן אין א קורצער צײט א סך אויפצוטון. אםשר צוםיל. יעדער אנהויב, זאנט םען, איז שװער. בײ טערזערן זעט םען עם גישט. ם׳װעט שוין קוסען — די שוועריסײטן באוױיזן זיך שפע־ טער, װען דער קיגםטצער װערט רײםער. מערזער איז אין דער :ישט שװערער לאנע םון יעדן עגטוזיאםמישן אנהײבער. טען דארח זאנן: אין דער נליקלעכער לאנע, װען אלץ איז נאך םארוים — פערםפעקטױו םון גוטע שאנסן. ס׳װילט זיך נלויבן, אז מערזער װעט דורכברעכן די אלע שװעריקײטן, װאם מוזן זיך באװײזן אויףי דעם װײטערדיקן װענ. ארן רער װענ איז נישט קײן לײכטער. אויםערלעכקײטן, װילט זיך נלויבן, װעאן מערזעו־ן נישט צו־ םרידנשטעלן. וױיא מערזער איז אײנער םון רי שטילע קיססטלער, װאם דארםן ויך נישט באגנוגענען מיט לײכטע רערגרײכוננען. נישט צו־צ״כט איז אים אננעקוםען דאם, װאס מיר ועען איצט אויףי דער אויםשמעלוננ. ם׳װעט אבער אויך איצט נישט שארן אפצונעבן זיך א חשבון, כדי צו דערזען זיך אלײן. אזוי־ארום איז עם לײכטער צו נעםינען דעם אײגזמעם װענ. םערזער, דארף םען װיםן, בלאנדזשעמ איצט אויך נישט־אײנענע װענן. ם׳װיל זיך זאנן: ראם איז גאנץ נארמאל... םערזעדם אויםשטעלוננ איז ״טעמאטיש״ א ײדישע. די בלעכן םאדםאגן א ײדישע םאבולע, זײ זענען אםשר צו־דערצײלעריש. דאם איז םארן קינםמלער אין א געװיםן זין נעםערלעך. א נעםאר, םון װעלכער םען קען זיך אויםלײזן מיט פלאטט־שע װאלארן, אגים־ מיידנדיק באנאלע איבערטרײבוננען. װי נעזאנט, םערזערס ארבעט איז ײדיש לויט רער טעמאטיק, װילט זיך דערםאר זען אויך די םארם אן אויםנעםאםטע אין זעלבן נײםט דא שטויםט םען זיך אן אן א פראבלעם װאם װערט בײ אונז :אך אלץ דעבאטירט — ראוז םראבלבם כ\\ ײריביבר פארנז. אן אלטע טעטע — םאר אונז, ״דן, שטענדיק נײ ײדישע קונםט, ײדישע םארם — מח םען זאנן נאך אן איבע־ ריק מאל, — ם״נט טען נישט שטרײמל, בארד און פאוח. אויך נישט בשםים־ביקםל אדער שבתדיקער םיש־קאפ. איך וױיס, אז םאר םערזערן איז דאם בלויז א םאטױו א נאענ־ טער, אן אײנעגער, א ״דישער. מען דארױ אבער נעדענקען, אז די שטרײטלדיקע ײדיעםייט איז געםערלעך — נישט אײן ױננער ײדישער קינםסלער האט זיך שוין אפנעבריט בײ דעם םלאם םון ײדישער התלהבות. איך זאג עם נישט, כדי אונטערצוהאקן די םליגל םון א ױננן קינםמלער, סארקערט — איך װינש םעריערן, ער זאל םליען םרײ און הויך. ס׳האט זיך בײ אונז נעשאםן א טערפין ״םעטאלאפלאםט־ק״. א װארט םיט א סך בארײטוננען; טיט פארשײדענע אויםטייטשונ־;עך מעטאלישע פלאסטיק, פלאםטיק אין םעטאל, — און אםשר;א־ אנרערש דארף םען אנרוםן אט די אין םעטאל נעהאםערטע אױפאסזננען? יאםת, ם׳איז נישמ אװי לײבט צו געם״נען דאם פאםיקע װארט צו שאםן א לאנישן טערםין פאר דער?וװזסי ארבעסו, װאם װערט או־סנעשמירט אין מעטאל. אמבעסטן װאלט אםש׳- נעװען צו זאגן: — װעסואר ארבעק. א־ינםאך און םילבאדײטנד. נעקומען איז צו אונז (אםשד בעםער צו זאנן: גזױז אזוװ.) םון דזרח. א האנמװערק, װאם האט געשאפן פאר׳שײדנעדלײ באצירטע :עשיר םארן אלטענלעכן און ױם־טובדיקן נעברויך. מאצן, טעלער, ש־םלען, לײכסער, בשמים־ביקםלעך און װאס דען נישט? םיט אײן װארט: — די אלסע שײנע מעטאלעעשיר, װאם םיד זעען נאך ביזן הײנסיקן טאנ אין די באלעבאטישע הײזער. און נישט נאר ײדן — אויך אנדערע האבן זיך אסנענעבן םיט ־ער קונסט םון אויסהאמערן אין װייכן מעטאל. דער םאך באלאגנט צו די אלטע פראםעםיעם, װאם םלענן אי־ :ערנײן םון סאטעד צו זון אן נרויסע ענדערונגען. פארשטײט זיך, אז אינדיװידואליסעט האט דא אויך נעשפילט די נעהעריקע ראלע. ־ערזענלעפע ארינינאליטעט םלענס ארײנברעננען אײגענעם געשמאק און באײנםלוםן א שםעטעדן דור האנטותרקער. די ענדערוננען האבן גישט געקענמ זײן אויםערגעװי״נלעך ראדיקאלע. דער געגנ־ ״וטאנד איז א צו־באנרעגעצטער אין םענלעכקײטן. ם׳האנדלט זיך ־אך אין א רעאליזירזזג פז\ א גגוגזפװזאזר. אזוי האבן עם אויסנעפאסט יענע קופערשםידן, װאם םלענן שאפן די פרעםטיקע טאצן, טעלער, בעכער און אלערלײ באצירטע :־עטאל־נעשירן. אויך הײנט קען טען זײ זען, אס די קינםסלער, זיצנדיס אויף דער עדר בײ וײערע קופער־ און מעש־בלעכן מיט העמערלעך און ב־ם־אײזנדלעך אין די נעשיקטע הענט. און נישט נאר אין אזעלכע עקזאטישע םקוםות, װי דמ׳שק אדער באסבײ, מאראקא אדער טונים, — מ־ען קען זײ אויך באנענענען אין א נױ־יארקער אדער לאנדאנער נעטא. די אודאײניקלעך םון יעגע אלטע מײםטער האבן שוין א שפור :־סל פאד׳סװעכט די קונםט סון זײערע זײדעגב דאס איז אבער נישט ז־־־גר שולד. אינדוססריאליזאציע מיט איר מאסנפראדוקציע האט ־ע־צו נעבראכט. אין די לעצטע יארן האט די ״מעטאלא׳פלאםטיק״ פארנומען;אד א װיכטיק אדט אין דער טאדעתער קונסט־אינדוםטריע. אויסער־ און אינעד־ארכיטעקטור האט נעםינען א נרויםע אנ־ װענדוננ םאר מעטאלן. דער אולטרא־מאדערנער פונקציאנאליזם ־אט פאדשאםט דער מעטאלאיפלאםטישער ארנאמענמיק איר אמתע םונקציע. םיט א 25 יאר צוריק האט דער ירושליסער ״בצלאל״ ארײנ־;עבראכט דעם םעש־ און קופער־געהאמערטן געננשטאנר אין די ׳־ד־שע הײזער אלס א רעליקװיע םוגם ה״ליקן לאנר. שפעטער איז נעקומען זזארפן פװוארץ םיס זײנע ארכאיזירטע ״בלעכן״.