Literarishe bleter · 1932-01-29 · 5 (29.1.1932) · p. Seite 71

יייס 71 ליסיפראריפיגז גזלעסטץ־ ו\ס. 5 ו*ס*) ק ז> י? - ׳*■ד זז? ב ז>? ע מ ז> / נ 3 ר א נ ד ע ס ע ד װ א ד ד אינטערעט מען ־אט נעקןונט ױעם םן>צי8?יזם װי אן ארטע היםנת• רי׳עע און םארפידערישע יערע, א יערע, װאס נעהערט אנדערע יענדער. צו דער צ״ט זענען געקומען די ברידער בראנדעם. נע)<דנ בראנדעס ה<>ט רעװןיאוציזנניזירט ח>ס נ״םטיקע <עבן און רי ליטעי ראטור אין דענעמארק, און אביסצ ׳בסעטער האט זיךיאין |רעס קלזירן און פראקטי׳שן מוח םון עדװארד בראנדעם דערװעקט אינ־ טערעם םאר פאריטיק, און ער א־ז געװארן דער פאליטי׳שער רע־ פארםאטאר םון ז״ן יאנד. אין יאר 1880 װערט ער םון דער י־בעראיער פארט״ או־ם־ :עקייבן אין ר״נםטאנ. ע־ װערט דער פיירע־ םון דער פא־מ״. ד• קעננער ציטערן פאר ז״ן ישארפער צונג. ע־ נרינדעט א ־אדיקארע צ״טונג און מאנמ זײן צ״טוננ פאר א מעכט־קן נעװער. עדװארד בראנדעם אנטװיקצט דעם ־אד-קאי־אינטערעקטואי־םט-פ; גײםמ, װאם װערט באצײכנט מ־טן נאמען ״בראנדעם־אנ־זם״. ער הערפט אומדירעקט־מיט דאם אנטשט״ן פון דער מאדערנער א־בעטע־־ באװעגונג אין דענעםאדק. ביזן יאר 18514 א־ז ער געװען רער פידעד פון דער פארטײ, און אפייו ז״נע ביטערםטע יעונאים האבן געםיזט אנערקענען זײן א״טאריטעט. עדװארד בראנדעם ציט זיך אויף א צײט צוריק פון פאריטיק; ער םאדטיפט זיך װידעד אין אריענטאל״שע •עטודיעם, ער איבער־ זעצט םון העברעיש אויף דעניש י׳שעיה, תהילים, אױב און קהלת. עדװארד בדאנדעםעם ביבר־איבערזעצונג װערט םארעכנט םאר דער בעםטער דענ־שער איבעדזעצוננ. ער איז נעװען א ניענצנדיקער קענעד םון דער העבדעישער יטפראך און אייך םון דער העברעישער ייטעראטור. ינאך סדיער האט עד נעהאט אננעשריבן א רײ דראמאטישע .װערק, װאם האבן נעװונען אלנעמײנע אנערקענוננ, װי, ימשר: ״א באזוך״, ״םאריאבוננ״, ״די ברוק״. דערנאך האט ער םאר־ עםנטיעכט ״א ליבע״, ״סריםאדאנא״, ״אויםערן געזעץ״, ״מאכ־ םעד״ און אנדערע רראםעם און רערצײלונגען. די מערםטע• פון זײ זענען אויםגעםירט נעװאדן טיט נרוים דערםאלנ אין םאדשײדענע םקאגרינאװישע טעאטע,־ם. ז״ זענען דורכגעדרוננען מיט טיםעד רעבנםדערםארוננ, שאדםזיניק״ם, פאעטישע שטימונגען און דא־ ריקאי־מענטשיעכע נעםילן. עס זענען אר־נינעיע, אײגינארטיקע װעדק, רײך אין נעםיל. סיף און זײער אדיגינעל איז זײן דראמע ״די ברוק״. — דארט װערט נעשילדערט די ידידה םון א דענקנדיקין אלן נעםילםוין םאסער, װאם װיצ דערהאלטן נײםטיקע געמ״נשאםט צװישן ז״ן טאכטער און זיך. דער םחבד ברענינט ארוים אין דעם דאזיקן װערק אײנעי םון זײנע גרונגדאידעען, װאם םיד באגענענען אםמ אין זײנע װערק; עד װ״זט אונז דעם נעםיא םון םרובטאאזיקײט, װאם דעד יחיד באנענינט אין זײן קאטף קענן דער איבערמאכט, מעג׳די איבערםאכט ז״ן אױסגעדריקט אין צביעות, אבעידנמיבן, םאנאטיזם, אדעד די מאכמ םון געזע׳ז. עדװארד בראנדעם האט אויך ניעש־יבן היםסאדיש־ע פיעסעס, ״מאכםער״ איז אײנע םון זײנע נעלונגענסטע. עם איז באםאנס סון דער נעשיכטע, אז אײדער מאכטעד האמ םאדיאזט טעדינא און אײנגענומען טעקקא, האט ער אויף אן אכזרױתדיקן אוםן אויסגעשאכטן די גאנצע ״דישע באפעיקערוננ פון מעדינא, ײאם האט געצײלט ארום 800 נםשות. אויםן יםיד םון דעם דאזיקן היםטארישן םאקט, האט עדװארד בדאנדעס, איס גלענצגר־קער קענער םון אריענט, נעשאםן זײן ״מאכמעד״. אין דער דדאםע װערס נעשילדערט מיט א טיםער קענטענ־ש די באצױננען און םאדהעאטענישן פוגם אויםקוםענדיקן מאכמעדאנער־ סום צום ײדנטום. בראנדעס שילדערט די ברוטאלקײט םונם אגמ־ שסײענדיקן מאכמעז־אגערסום. נאד בולט ײײזט ער די סאלעדאנסע, מענסשלעכע נעשטאלס םון דעם ראש םון די ײדן אין מעדינא, קאב, עדװארד בראגדעס, נעשטארבן דעצעםבער ם.י. אין קאםענהאגן אין עלסער םון 84 יאר, איז נעװען אײנער םון רי באדײטנדיקסטע פערזענלעכקײטן םון דענעמארק. ער האס ארויסנעװיזן א זעלטענע אלזײטיקײט. עד איז געװען פילאלאג םון םזדח־שפראכן, פאליטי־ קער, רעדאקטאר, דראםאטישער שרײבער און באנרינדער םון דער נאטוראליםטישעד דראםע אין דענעםארק. עדװארד בראנדעם איז נעװען דער יירננםטער םון די דרײ ברי־ דער בדאנדעם, דער עלטםמער איז נעװען דער ײעלט־באדיםטער קריטיקער געארג בדאנדעס, דער צװײטער, אימאנועל בראנדעם, א באקאנטעד נאציאנאל־עקאנאם און טאלאנסםולער זשודנאליסט, איז באגאננען זעלבםטמארד אין עלסער םון עטלעכע דרײםיק יאר.;עביוידן איז ערװארד בראנרעם דעם 21־טן אקטאבער 1847 א־ן קא&ענהאנן. עד איז אויםגעײאקםן אוגטער דער נײסט־קער ה׳אעה פון זײן עלטסטן ברודער נעארג. נאך נאר ױננ האט עד ארויסגעײיזן א גר״ײסע ליבע און זעל־ טענעם חוש םארן סעאטער. עד םלענט גאך אלם קינד, אזוי שרײבט ער אין זיינע עדינערוננען, נאך דעם, װי ער האט נעזען אויסטרעסן א באדיםטן שוישפילער, שעהנװ״ז שפאצירן אײנער אלײן, אזא טיםן א״נדרוק האט דאם טעאטער אויף אים געםאכס ער האט געסרויםט ציו װערן שוישפילער. א חוץ דעם האט ער נעהאס א דראננ צו נאסור־װיסנשאסט און צנ שפראכן. ער איז געװען א״נער פון די נאטורן, װאס האבן םארםאנט א םך מענלעכקײטן, אבער אן א באזונדער־אןיםגעשםראכענעם בארוף. ז״ענדיק ראציאנאל און לאניש, .־אט אים זײן בדודער נעא,־נ בראנדעס, עד זאל שטודירן שפראכן. עדװארד בראנדעם שטודידמ כאנסקריט, סעמיטישע און םארשיירענע אינדא ־ גערמאנישע ש*־אכן. ער באהערשט גיך םאלקאם אט די שפראכן. ײען ער איז אלט נעװען דדײ און צװאנציק יאר, האמ ער איבערזעצט אײניקע קלאםישע װערק םון א־נד־ש, װאם םאכן א נרזיםן דושם. עדווארד בראנדעםעם דאקטאר־דיסערטאציע איבעד םאנםקריס און אינרישע נעטער, װאס ער ראט נעשריבן אין עלסער םון 30 •אר, איז א װיכטיקע ײיםנשאםטלעכע ארבעט. ער באװײזט רארטן, װי אזוי רי נאנצע רײע םארשסעלונגען, װאם יזענען אורשםריננלעך אנטשסאנען םון נאטור־באאבאכטוננוען, האבן זיך ביסלעכװײז אומ־ נעםארמט צו נאטהײטן. א נרויםן װערט האבן זײנע אנוױיזונכען װענן דער קרובהשאםט צוױשן די אינדא־גערמאנישע שפראכן און סאנסקריט. ער םאדלאזט דענעטארק, באזובט די הויפט־שסעט םון אײ־ ראפע, ניט זיך הויפטזאכלעך אפ םיסן טעאטער, און װען ער איז צודיקגעקומען קײן דעניעמארק, םארעסנטלעכט ער צוױי װערק אי־ בער דער דענישער דראמאסישער קונםט א<ן םרעטדער שוישפיל־ קונסט. די דאזיקע ביכיער װערן באטראכט אין דענעסאירק םאד עפאכע־מאכנדיק. ער איז דער ערשטער, װאם האט נעשריבן װעגן דער נשטה־םארשיננ םון דער מאדערנער דדאםאסישער קונסט. דאם וענען אפהאנרליננען װענן רי באריסטםטע שוישפילער. רי װערק עננען נעשריבן אין אן אנציענדיקער שפראך א<ן װײזן ארוים א זעלסענעם חוש םאר די נעהײםנישן םון טעאמער־קונסמ. אין יענער צײס איז דענעטארק נעוועין ז״יער הינטעדשטעליק, ם״ אויםן קולטורעלן, םײ אויםן פאליטישן געביט. ״אין דענעך םארק׳/ — שר״בט נעארג בראנרעס, — ״װאלט שפינאזא געםוזט באצאלן םיס זײן לעבן סאר זײן אפיקורסישער לערע״. ארסור שא־ פענתויער װאלס יץינמאל אין דענעםארק נישט נעקאנס ארויםנעבן זײנע חויפט־װעריצ בכלל האבן נײע נעדאנקען באנעננט אין דע־ נעמארק א שטארקן, םארביטערטן װידערשמאנד. עס איז נאנץ כא־ ־אקטעריסטיש םאר דעגעסארק, אז אין דער אײנענער צײט, בעת דארװין איז באװונרערט א<ן םארערט נעװען םון דער נאנצער װעלס, האס אין דער זעלבער צײס דער רעקמאר סון דער קאפענ־ האנענער אונױוערםיסעט שטארק געװארנט קעגן דעם אייקורם דארײין. םאר םאציאלע םראגן האבן די דענער נעהאט א קלײנעם