Literarishe bleter · 1932-01-15 · 3 (15.1.1932) · p. Seite 38

₪/₪/4₪ ל'8ינ\ח\\־'עי# 3ר#סער (\ס. 3 (02<) _//₪ הןןזט אננעהאצטן דעס סאמע?ענריקן טראט ס\ן דין סא<־*ליזירט1 םוס. עס איז נעװען טיסער העגבסט. $ו קלײן רעגנדצ האט דראבנע זיך אפגעשפײט אויף דער ערד, װעלנע ה$ס זיך נעצוינן װי ראנגע בתדיקע שמאמעם. עם איז ניעפא&ן א ב<אט נאך א בלאט. בעצ־סחשבות האט גע׳סלעטט אויף זײנע קראנקע םים זײן נעצײמטן יזערפער. ער איז ארײנגעםאצן סצוצים אין אוםעט און טיט וױיטיק װײסער גערעדנג — איר זאסט, אז איר זענט נעקוםען קײן בערצין אביםל זיך צעשמרײען, סאריאגן דעם װ*נעריקן אוטעט. אוטזיםט! טון זיך װעט איר גישט אנטצויפן. אונזער צ״ט איז * צײט סון יםור־םדימ אוטעט און פײנלענן צאננװײצ... עם איז די רעאלע צײט םון ״באהריח היטים״. אצע מענטשצענע האםעטגגע! א\ן חצוםוח זענען שוין טקזים נעװ*רן. ײדן האבן געהצוסט ארץ־ישראצ, ה$מ מען זײ עס גענעבן — נאט אײך! מעגטשן הןזבן באנעדט םאציא־ ציזם — :אמ אײך! אוים הןוםנוגנען, אוים חצומו ת— נאט א״ך װאם איר וויצט! אט הןומ איר דןום, צו װ$ס איר הןוט דורות גענארט, — עס איז געקוטען די װזא־, דער אטת. און די װאר, דעד אסת איז אכזד־ותדיק, די װירקצעכקײט א־ז װאכעדיק, פיהצעך!... אצע טעגטשצעכע תצומות װערן רעאצ, — און דאם צעבן איז געװארן א ג־הנום!... צױניזם, סאציאציזם זענען טרויעריקע װירק־ צעכקײטן, ביז זײ װעצן װידעד װערן א צעגענדע, א חצום, א האפ־ בוננ!... סיר האבן םיס מאטעחניש זיך נערוקס סאראו־ם. דער ק־אנ־ קעד האט יצװער זיך באותגט. יעדער קראנקער סדאט חאט אים דערםאגמ אן דער ווירקצעכק״נג — געחצוטט װענן א שצום צװישן די ײדישיםטן און העברע־ יסטן. די ײדישע ציטעראטור — תאב איך שצום נעטאכט — אײן גוף אויף צוױי פים. נעקוטען סיין 50־יזוריקער ױביצײ — איך האב אצעטען געזען אויף םײן שסחה, ױנג און אצס, ײדישיםטן און תעברעיםטן — געדוסט זיך דעטאצט אויף א װײצע, אז איך האב עפעם דערנרײכט, איז נעקוסען דאם רעאצע, די װאבעדיקײט און אסנעגוטען בײ טיר הענט און פיס... יסורים האבן געטאטערט דעם ײדישן קריטיקע־. שטראף־ףײד האבן זיך נעריסן םון ז״ן געצײסטן טויצ, ברעגענדיקע אמתן. ער האט געטאגם, נעםאדעדט און נעשסו־אסס 25 יאר ה#בן זײנע רײד אויסריכטיק און איבערצײגגדיק זיך געצאזט הערן אין אונזער ציסעראטור, 25 יאר איז ער געװען װארמםירער אין אונזער ציטעראסור. םאד דער ײדישער ציטעראסור איז בעצ־מחשכות געװען דער צערער, םארן עוצם — דער אוים־ טײטשער, םארן ײדישן שרײבער — א רבי, סאר דער אינטעצינעגץ —• דער ערשסער אײראםעער, װעצכער איז נעקומען צו אוגז סון דרויםן און געסרעדיקט און איבערצ״גט: אכטוננ צו אצץ, װאם איז ״דיש, אכטוננ צו דער ײדישער ציטעראטור, אכטוננ צום ײדישן שרײבער. און עם האבן אזוי װײ געטון זײגע אוטעגטשצעכע יםורים אין די צעצטע פ״נםוצע טענ םון זײן צעבן. זײט 38 *₪₪₪₪₪₪*₪** װעגן דעס, און ר• ״קינםסצער״ און ״װיסנשאסטצער״ האבן אים אונטערגעסראגן א סתנה א זיצבערנעם סארטצינאר. איצט, נראבנ־ ריק זיך אין זײנע שריםטן, האמ בעצ־טחשבות אים געםונען און טיר געגעבן ם־ט ביטערגיש צו םארשטײן, אז ער איז חם־וחציצה דעטאצט םיט זײנע ־ײד צו םיר גארגישט געװען אויםן, ער איז בנויז אויסן נעװען צו צערנען ײדן זיך צו באציען םיט רעםםעקט צום ײדישן שדײבעד — בעל־טחשבות נופא האט רא קײן ראקע גישט געשפילט. ט־ט דעם פאו־טצינאר האט ער זיך ק״גסאצ ־ישט באגוצט און װעט זיך אויך קײגטאצ נישט באנוצן, ער האט אים דן געותן צגגיזה — אט דא אונטער ד־ שםות א־ז זײן אדט״. ער האט גאג־ ײדן געיערגט אביםצ הצכות ררך ארץ בנוגע דעם ײד־שן שרײבער... ווער עם האט געקאגט בעד־מחשבותן, האט נוט שארשטאנען דעם ביטערן אוים־-כט־קן ט״ן סון זײנע דאזיקע װערטער... רעם צעצט; יאר פאר ז״ן טויט איז בעצ־טחשכות שוין נעװען גרײט אנצונעםען די א־ינצאדתג סון ״טארנן־זשורגאצ״ און צו בארן קײן אטעריקע, א־ן גױ־־ארק — דער צענטר םון דע־ ײדישער ציטע־אטור, װו ער װאצט נעפוגען פאר זיך גענוג ארבענכ — קוקט זיך צו — באםערקט בעצ־םחשבות — איך בין דאך אײגגטקעך אײנער םון ד• װײגיק ײדישע שרײבער, װעפען עם גיט ז־ך אײן צו קאגצעגטרירן ארום זיך יידישע שר־סטשטעצער, ג־שט װײצ איך פארטאג ׳&פעם באזונדערס, גאר פ׳עוט: איך פרע־ טעגדיר גישט אויפן נאטען שרײבער, ד־כטער און אםיצו קריטיקער, איך בין גאר אן אביעקטױת־ אפשאצעד, װעצכער װ״זט ט־טן פינגער: אט דא איז אי טאצאגט, דא גישט; יא, איך װ״ז גאר אן םיטן פיגגיער אויף דאס פארטיקע, און אצם אביעקטױוער א&שאצער ברעננ איך אפס א־ײן א שצום־בית אין דער צעקריגטער שרײבערי־ שעד משפחוז. — הויבט זיך אן ב־י אונז א צארעניש: װער עס איז מאדערן און װער נישט, ותר עס איז דער ױרש פון דער ײד־שער צימעראמור וכדוטה. צוױשן אונז גערעדט, גאך טיר גאך, — מ־ט װאם איז שצום־עציכם נישט טאדערן* אין שצום־עציכטם פאצערישע■ עיעטעגטן געפינט איר רי מאדערגסטע, די אימאזשי־ גיסטישסטע פארב;. שצום־עציכם דריקט זיך אויס אין זײנע ױם־ טובדיקע דעדצײצונגען: ״א םעגטש מיט א בצעכערגער שט־טע, און בלעכעגער בארד״, - איז דאם :ישט מאדעדןז א־ז דאם גישט איםאזשיניםטיש^! יא, אין אמעריקע דער איצטיקעו־ צענטר סון ײרישער ציטעראסור און פרעםע װאצט םיר קײן אדבעט נישט געםעצט, — שצום מאכן צװישן ביתות און קר״זצעך! גאר גרויס איז דער רצון, און קורץ איז די האנט! װער עס האט געהאט די טעגצעכקײט זיך צו װארעסען ארום בעצ־טחשבותעם גשטה־פײער, װײס, װי אויפריכטיק און פעסמ עם האט געשצאגן זײן װארט. יעדער זאץ — א בציץ, יעדעס װארט — א געראנק! און עם האט געקצעסמ דאם הארץ, זעענדיק איצט, װי שװער עס רייםן זיך די װערמער סון זײן טויצ, װי יעדעס ויארט װערט נעבוירן סון זײן געצ״סטער צוננ מיט חבצי־צידה, קוים װאם ער האט נעשצעפמ ז״ן פארהיצצערטן םוס, קוים װאם דאס װארט ג ח ם ן ם ײ ן ' ל / ו7 $ ר ש ס פופצז יאר אײ דינםט בײבש ײדישו עתםטו טעאטער און צ״דנשאסט, אויפברויז און ברען, װ$ס ער פארםןןזגט אין אזא גרויםער מאס. דעם טעאטראצן און ארטיםטישן שטאף האט ער נישט צוגעפאסט צו סארטיקע שאבצאגען, נאר יעדעם מאצ געפרװוט אויף אן אגדער אוםן אדויסצושצאגן נײע טענער, ג״ע טאטיזון און אזוי־אדום אויסגעריכט א נײ שם״צ. זײן װענ איז נישט געװען קײן פאטעצעכער און בהדדטזדיקער. ער איז שטעגריק נעטריבן געותן פון אויסבציץ, אסספצעקונג, אוטנעריבטקײט. איז דעריבער מעגצעך נעװען, אז אין א גאר קורצער צײט זאצ ער נעבן אזעצכע םארש״דגארטיקע, סארש״דנסארביקע, סארשײדנסצענישע סאר־ שטעצונגען, װי ״םערקעצע״ און ״קארנער״, ,פריזױו״ און ״זינדי־ סאר די סופצן יאד, װאם זיגטונט טורקאװ שטייט אין דינסט ב״ם ערגםמן יידישן טעאטער, האט ער באװיזן צו שאםן םיצ ״יער־ װיכטיקע סצעגישע און ארטיםטישע ותרק. ותן טען װארפט א צוריקבצ־ק אויף די לעצטע צען יאר ײדיש סעאטער אין פויצן, םרעטן אויף פאר אונז אין דער ערשטער רײ די געװאגטע און א״ג־ טערעסאגטע םצענ״שע אױסטוען םון זיגמונט טורקאװ. — םצע־ גישע אויםטוען, װעצכע האבן םיטאמאצ א הויב נעטון אונזער פארװארצאזמ ײדיש טעאטער םון ז״ן אפגעצאזנק״ט און שפצות. זיגמונט טורקאװ איז געקוטען צום ײדישן טעאטער נישמ בצויז מיט םרעמדער סצענישער קוצטור, גאר בעיקר טיט אײגענעם צאסל