Literarishe bleter · 1932-01-08 · 2 (8.1.1932) · p. Seite 26

דיסטר&זריטס ברוזססר \\סי. 2 לזס*) ז״ט 26 װעט פוים חזם לעבן — און א באפזמ סומט נלײך — זיר צוריידצײגן די $8היט*נםירוננ פון שטאב, מען זא׳צ האסאגדירן אן אוים־ פאריש־פןזטיס־ע, װעלבע ז$ל פעסטשטעלן אויפן ארט דעם אוםזין פון דעם בילבו׳צ. עם סומען ד־ ר־דנדיקסםע קאםיטלען םון דעד דןזזיקעד ב־רנער־ ־־־;־עפאםעע. די רײד םון זיזנים, װײבער, םון די ארמײער, די ברי־ דעדרננ — דאם או־פדײסן פון אלנעמייכעם ענטוזיאזם צכבי דעם ״באטקא״ סאזשוך... דער אייזערנער ׳עםראם פציסט שוין אין אלנעמי״נעם ים. ער ־ז$ט חזרנרײבט זיין ציא. זיך רודכגעש׳צ$נן דורך פײן און איבער־ םענטשלעכע לײד צו דעם אורםװאל זײנעם. םעראםימאוויטש איז א סינםטלער. ער הזזט אויםגעכאפט די מאםע. איר שטיטוננ. ער שי׳צדערט אין בונטע, בולטע םארבן ראם אויפװאכן םון דעם באװוסטזײן. דאם זעט זיך אין די םײםטער־ האםטע קאפיטלען, װי קאזשוך באהערשט דאם אנאדכישע און םירט דורך די אײזעדנע דיסציפלין. עס פילט זיך דאם מןולעםטױוע, דאס טאסן־אעבן און קעטפן םון אט דער אויף לײב און פײן נעלאזענער מחגה. אדאנק דעם נאטוראגיסטישן אופן, אדאנס דעם פארכאפנדיקער פאדם פון דערצײלן איז דאם װערק נעװארן אײנם םון די באליבטםטע און אממערםטן נעלײענטע װערק, און םעראםימאװיטשן אויעקנע־ שטעיט א־ן דעו־ ערשטער רײ םון די רעװאיוציאנערע שרײבער. םעדאפימאװ־טש נעמט אויך א לעבהאםסן אכטײל אין דעם ג־טעדאדיש־נעזעישאפטלעכן צעבן און ער ארבעט אין דער אינטער־ נאצ־אנאלעד בױרא פון די רעװאלוציאכעדע שריםטשטעלער. ד. גזארױם?' ציען. אויפםאכן דעם רינג און לאזן דורכנײן אט די טײװלאנ־שע טהנה, װאם ק״נער סאן זי נ־שט בײשטײן. םיט די?עטע אכשטרעננונגען צ־ט זיך דעד מ־דער, כמעט או־ם־ געשעפטע־ שט־אם, און א־ן ײעלכעד סטאניצע ער סונ׳ט, א־ן ױערכן רארף זײן ם־דעד טו־־ט;רײכט — אומעמום באקומעז זײ א־ין ענטפע־: ״אט עישט נעכטן, אײערנעכטן דא נעװען און א־ן אײצע־ ניש אװעק״... פאדנע! עס װאקםט דעד חשד, :אכדעם די איבעדציינ־:;, אז די הויפט־נרופע אנטלו־םט םון זײ. װ־א ינישט, מײדט או־ם ז־ך צו ס־עפן מ־ט זײ... סאזשוך ש־סט אן או־טא מ־ט ד־ בעםטע מענטשן, דעם כעםטן חבר זײנעם, אנצו־אגן, דעדנײן, ײאם דא קומט פאר. דער או־טא םליט משונענערװײז און אט װעדט ע־ א־כערכעכ־מען דורך די ערשטע פאטדורן פון דער הו־פט־אדמי־. דער או־טא װערט אפנע־ פ־דמ א־ן שטאב און דאדטן דערײוסט ז־ך סאזשוכם שליח די ם־ב־ פון דעם ״אפצ־ען״. ד־ װײסע ־זאבן פארש־פר־יט א קראנ;, אז עפעס א גװארד־ק־ אדגאניזירטע, אויםגעצײכנט־באװאסנטע באכדע, אן אנאדכיםמישע, אפנים, גײט און חאלט מרחמח, םײ קענן די ײײסע, םײ קעגן ד■ דויטע. װענן דע־ טאםא;ער נרופע האבן ז־ך באקומען ־ד־עות, אז ז• א־ז א־נגאנצן אומגעקומען, און דעד־בזןר חאט די הו־פט־אדס״, וועלכע איז, אנב, אביםל דעמאדאל־זירט, נעפונען פאר נו־ט־ס אויםצומײדן א צוזאמענשמויס מ־ט זײ. נאך לאננע אונטערהאנדלוכנען נעליננט דעם שליח איבעדצו־ ם ש ה זן ע ע? נ ( י ס סאדערגע טעאטעד־שםדעםונגען,) א נאט, װעלכן יעדער מוז אונטעו׳טעניק זײן. ער האט אננעהויבן קוסן אויױ דעם יחיד אלם אן עלעמענט, א כאהאקטער, װעלכער אקצענטירט דאם הארמאכישע גאנצק״ט און זײן םצענישע סאנ־ סטו־וסציע, װאם טיר רוםן אן טעאטער־שפיל. אין דעם מאדערנעם טעאטער שפילט די הויפט־ראלע דער קא־ לעסטױו און נישט נאר דער םטאר, װי אין אלטן טעאטער. אין אלטן טעאטעד גיט אונז דער אדטיםט איבער בלויז די עםאציעס םון דעם דיכטער, װעלכע ער פארקערפערט אין אײנצלנע טיפן, און דורך זײ רעדט ער צום צושויער אין א ליטערארישער פארס םון םילא־ זאפיע, ליריק אדער עפיס. דער רעזולטאט איז, אז דער צושויער אפלאדירט די ליטעראטור און נישט די טעאטער־קוגםט. דאם םאדערנע טעאטער דאקענן נעםט די אלע טיפן און כא־ .־אקטערן און פאםט זײ אין א סצענישער ראם םון עסספרעםיע, אין װעלכע אלע צוזאמען אין זײערע סטאטישע און דינאטישע בא־ װעגוננען דר־קן אויס דאס טראגישע אדער סאמישע, דאם לירישע אדעד עפישע. אין פרצס ״בײנאכט אויםן אלטן מארק״ זעט מען, װי גרוים ם׳איז נעווען דעם דיכטערם נביאישער בליק אויױ דער צוסונםטיקער נעזעלשאפט און װי אינטואיטױו ער האט דערפילט דער צוקונפטם נײסט, םון װעלכן דער מאדערנער רעזשיסער װעט קענען אויסםא־ דולידן זײן נײע טעאטער־אויםםאםוננ. ינאר דער מאדערנער רעזשיםער און דעסאראטאר קענען איבער־ :עבן דעם פאלקם־מיםטיציזם און שטאסע כאראסטער־זאציעס, םצענישע נרופירוננען און קאנםטרוקטױוע דעקאראציע־פארמען. פרץ, װעלכער איז נעשטאנען בײם סוואל פון מיםטישע םים־ באלן און פאלסס־לענענדעס, האט מער ײי אלע ביז אים נעקענט אינםפירירן דעם מאדערנעם דעזשיםער און דעקאראטא־ צו רעד מאידעדנער סאלעקטױוער טעאטער־רעציטאציע און אינםצעניזירובנ. פרץ האט בײם לעבן נישט די זכיה געהאט אויסנעםירט צו װערן אויף דער יידישער בינע. אין זײן צײט האט ער 'זיך געװענדמ צו פארשײדענע טעאטער־רעזשיםעדן פון אלטן שטײנער, אבער אן דערפאלכ. פרץ איז געווען דער פארלויפער פון דעם סאדערנעם נײםט אין ײדישן לעבן און די רעיזשיםערן און אקטיארן םון זײן צ״ט זענען נעװען צו־אלט אין זײערע אויסםאסונבען, זײ זענען דעריבער נעוװען אויסצוםידן ט־צן אויף דער ײדישעד בינע. די םאדערנע טעאטער־שטרעמוננען דריקן אוים דעם תײנט־ צ״טיקן גײםמ פון דער נעזעלשאפט, זײ זענען דער אויסדירוק פון דעם קאלעסטױו און נישט פון יחיד. אין ענגלאנד זענען נאך פאר דער ײעלט־מלחםה;עמאכט נע־ װארן פדװון צו מאדערניזירן דאם מעאטעי־. דער ענגלענדער נארדאן קרע־נ איז אפשר געװען דער ערשםעד, װאם האט אגגעחויבן צו סאדערניז־רן דאס טעאטע־ נאך א־ן 1908 האט ער נעמאכט די ערשטע מאדערניזירוננ־פרװון, אויפםירנד־ק מ. מעטערלינגס ״בלויער םויינל״ דעמאלט האט עיר דערפילט דעם סאלקס־דראננ צום פאנטאסטישן און צום קאלעקטױון מאםן־אוים־ דהוק אויף דער בינע. פאר דעם מלחמה־אויסברוך א־ז ער אײנגע־ לאדן נערוארן קײן םאסקװע, כד־ דארט צו באװ״זן זײנע נײע טעאטער־עקםפערימענטן. מאססװע, דאם האדץ פון דעםאלט־סן רוםישן רעװאלוצ־אנער־ טום, האט אויפנענ־םען גארדאן קרעינס נײע טעאטע־־אויפפירוננען מיט באנײםטערטע אפלאדיםמענטן. אין א נ״עד פארשטארקטע םארם האט נאך דער רוסלענדישער רעװאלוציע דאס טעאטער אננע־ נוםען דארט די עכטע קאנסטרוקטױויםט־שע און עקםפ־עס־אניס־ טישע פארמען, ײעלכע א. נראנאװסק־ האט דערנאך םאדפאלקאםט אין ײרישן טעאטע־. דער טעאמער־באזוכעד איז מ־ד נעװען פדז די אלטע רעא־ ליםם־שע טעאטער־פארמען, װעלכע האבן זייך געשט־צט :אר אויף די סטאדם און זײערע טעאטעד־פארשטעלוננען, פונקט װי ד־ נע־ זעלשאפט א־ן אלנעםיין האט זיך נעשטיצט אויף ז״עדע פאל־טישע אדער מ־ליטעדישע העלדן, — און פא־נעםן רערבײ דעם קא־ לעקטױו, ײעלכער איז דעד פ־נדאמענט פין דעי געזעלשאפט. דאס מאדערנע טעאטער איז נעװארן דער או־םדרוק םון דעם איגערלעכן גײסט פון דעם מענטשלעכן קאלעקטױו, װעלכער רעװאל־ ט־דט ק־עגן דע־ פא־געטערונג פון דעם יחיד. ראם מאדערנע טעאטער א־ז;עװאדן דער אויסדרוק פון קא־ לעקט־װער קונסט. דע־ מאדערנער דעזשיםער, פונקט װי דער מא־ דערנער מענטש האט אױפנעהערט צו קוקן אויף דעם ־חיד אלם *) פון די א־בערגעבליבענע כתבים פון דעם קינםטלער סשה אפעלבוים, װאס איז געשטארבן פאראיארן דעם 3־טן יאנואר 1931.