Literarishe bleter · 1932-01-08 · 2 (8.1.1932) · p. Seite 23

23 זײט ליזזזזראריזזזזו!לוזזזמר *ץזז. 11*40.) דאס העלזעג, :.ײנלאך וונדער םײי! װען װער זאצ :ןור דערצײלען װעצען, איז :ןוז אוינ אויער #ונצושטעלען, דיא םעדערן ם״ן, ד$ם מײלכען זיס! האםט אויך א מיאכם תוצ געװים! נוא ז״ננ, מײן שײן, ניט פאא אדאפ! װען, כרודעד, כ״א דײן שײנעם קאפ, :אך זיננען יןענםטו זײע־ פײי, װאאםט דוא כ״א או;ז א מהך זיי;!" דע־ קאפ כ״ן ־אכ האט זיך פא־ור״ט פון אויכען, און פאד נידויסע פדײד, האט ע־ דאם מויא גא:ױ כרײט פא־שפדײט, — און צו פיעריעטא־קען פיקםעאס ר״ד, האט עד נענומען יעטא־ה צו יןר״ען או: מיט דעם נאנצען הארז צוא דרייען: דעד ורל איז שוין דאם נא;צע קעזיל, אדאפ נעפאלען אפען נרעזיצ — און םייןםעא האט ניט יא:נ נעטראכט און פלײטה באלד מימ אים נעמאכט. (־נזוך עוזזזז.) דעד אײז־ר דיע אבעזיאנע און דיא ברילען, צװײ סויבען, דאם רענדיל, רער מאן מיט דרײ װ״בער, דיע אפוםרםים, דער אדלעד און דיע הון. םיד ברעננען דא איס םוםטעד אדטאגראם־ע םון מהכד): רצר ראב אװ רוזר פוןגו ׳שוין םיל םאל האט מען נערעט, אז תניםה איז א נרויםע־ חטא; עם איז פין דעם קײן;וצען פא׳־ט, אין הארץ קרינט אלץ דעד ה;ה ארט. דעם ראב האט עירנעץ װאו דאם נליק בעשײנקט א מאל מיט קעיז א ׳שטיק; עד א־ז ארוױ באלד אף א בוים, און האט געװאלט שוין עפען קי־ם, עד האט זיך אכעד שטארק םארטיאכט, רעם קעז אין םויל אר״ן נעםאכמ. ציום אונגליק האט זיך דא נעטראםען, א פוקם איז דא פארב״ נעלאםען; םיט אײן מאל האט דער ריח םון קעזיל, א כאפ נעטון דעם םוקם אין נעזיל: דעד פוקם װארםט אף דעם קעז מיט אוינען, — דעם םוקם האט קעיזיל ציא נעצוינען, צום בוים איז באלר דעד םלוט דער שפרינגער, אװעק ניך אף דיא שפיצען םינגעד; און דרײט דעם עק אהין אהער, םון ראב שוין גיט קײן איינ א קער און האט נאנץ נלאט זײן צו׳נג געשניצט, אן אטעם קוים או׳נ שטאירק םאר היצט: דעם עדשטן משל (לויט דער ״מײן טאבעל! אך, װיע דו ביםט ש״ן! נאכן קולטור־צוזאמענפאד אין אמעדיקע געזעלשאםט איז נעװאידן. צו װעמען האט מען טענות, צו װעמען שטעלט םען פאדעדוננען, װעמען קריטיקירט מען מ־ט לײדנשאפט און אפילו רונזה? אלע װ״םן. צו א רנורזזדױװ ארגאוױזז, ציו א נע־ זעלשאםטלעך־פונק־צאנירגדיקער נרופע, װאם האט;ישט נאר װילן :אר אויך א באשטימטן כח, אין װעלכן מען נלויבט. עם איז אין דעם פרט אינטעדעםאנט געװען צי זעען די בא־ צױננ םון די דעלענאטן, װאם זענען געקומען פון דעד אזוי־גערופענער ״םו־אװינץ״. װי נױ־יארק, כאטש דער צענטער פון לאנד, איז נישט די אמתע אמעריקע,;אר עפעם א הו־הא אידער, א גראטעםקע םאר־ שפיצוננ און םארנרילצוגג פון דעם לאנד און םאלק — אזוי איז אויך רי ײרישע נױ־יאדק נאך נישט אמעריקאנער ײרן. די ײדישע פראװינץ אין אםעדיקע איז נ־שט נאר ירויקער — זי איז אויך גאנצער, םעםטער. נישט נאר ״נא־װער״, גאד אויך פײנער און — זאל טיר נױ־יארק םוחל זײן — ערלעכעד. האט א דעלעגאט םון דעד ״פראװינציעלער״ שיקאגא געזאנט: ״יארנלאנג, װי םיר האבן געבענקט צו עפעם אזוינם, ױי ד־ קולטור־געזעלשאםט איז; צו אן ארנאניזאציע, װאם זאל אדומגעמען ז־י שאםערישע כחות םון אונזערע םאלקם־מאסן דא, ז״ צעמענטירן, ײי באםליגלען םיט דער מאנוננ צו אן אײנן נײסטיק לעבן, זײ רוםן צו שאםן די קעמערלעך םון אן אײנענעד קולטור. און איצט א־ז דאם מקוים געװארן. מיר םארן אװעק מיט דעם פארשטאירקטן װילן צו טון — און מיר װעלן טון, וױיל מיר װײסן, װאם און װי אזוי״. װאם טאקע <זו\ו ביסלעכװײז קריםטאליזירט זיך עס. שריט נאך שריט שײלט זיר עם ארוים. דער צוזאמענםאר האט אינםטרואירט צוצוטרעםן ארויםציונעבן די װאכנשריםט ״יידיש״. אבער די אײנענע שריםט איז;אך אלץ בבחינת פראפאגאנדע, װאם איז נאך נעװאלטיק װיכטיק און נויטיק, םארשטײט זיך, און װעמ נאך לאננע, לאנגע יארן אזוי זײן. םון א דעםאנםטו־אציע םאר א אידעע צו א זאכלעכן און אינערלעך־זיכערן איבעדבליק םון די פאזיציעם און כחות — דאם איז דער װענ, װאס די ײדישע קולטור־נעזעלשאםט איז הורכנענאננען םון איר ערשטן צוזאמענםאר ביזן צװײטן. מיט אנדערהאלב, יאר צוריק איז מען זיך צונויםנעקוםען וױ אפנעריםענע יחידים, יעדער מיט זײן צינל און מיט זײן לײם, און מען האט געטראכט און נעו־עדט — דער ע־קר גזורערזז — װענן דעם, אז מען דארה בויען א בנין. יעדעד האט געהאט זײן פלאן. יערער איז נישמ נאר נעװען א לײם־ און צינל־טרענער, נאר אויך א נאנצער ארכיטעקט. איצט ציום צװײטן צוזאמענפאר איז םען שוין נעקומען צו א םארטיקן בנין — נישט קײן זײער נרויםן, אםשר בלויז;אד א םונדאםענט, איבער ־ועלכן עטאזשן קאנען נאך געבויט און נעבויט װערן. אבער עס איז שוין א יט. מען דארף שוין גישט אװי םיל רעדן א\ן אמםרעדן. די אוים־ נאבע איז שוין װאנז צו טון און װי צו טון — װײמער. עם איז נעװען נענונ און סענונ פײערלעכקײט ב״ם צװײטן צוזאמענםאר םון דער קולטוד־געזעלשאםט. די אירזוזו האט די גאנצע צײט נעם־־אגן זיך א־בער די זיצוננען, געהערט זיך א־ן דער זאכ־ לעכסטער ריסקוסיע. אבער מען האט אויך שטארק נעפילט, אז ד• אידעע האט זיך צונענומען, אז טען איז יערנעץ םארװארצלױ אין דעם ײדישן לעכן, אז דער ענין ״פראנרעםױוע װעלטלעכע קולטור טיט דער ײדישער שסראך, װי א באזע״, איז אן ענין, און מען קאן שוין קוטען צו אים מיט פשוטע, װאכעדיקע װערטער און אםילו טענות. דער באריכט םון ענערגישן, באנאבטן נענעראל־סעק־עטאר ה. ואװאס, א באריכט םון היפשע אויםטוען, איז נעװאדן דער צענטער םון א ה״םער, םרוכטבארער דיםקוםיע. די םענוװ, די פאדערונגען א\ן סאנוננען — װאם האבן זיך אםטטאל אויסנעדריקט אין דער םארם םון שארםער קריטיק — זענען אםשר נעװען דער שטארקםטער באװײז םון דעם, װאם די קולטור־