Literarishe bleter · 1932-01-08 · 2 (8.1.1932) · p. Seite 22

ז״ט 22 ₪₪₪₪₪₪ ליפפראדיפזפ!דוזגזזור 1\ס. 1 ס#וכט אין רער ״געשיכטע םון די יידן״ םון דעם גדויםן שריםט־ ױזטעלעד יאסט. און אז\י ועןוט אדיך נעמש־ט צז טון החכם הש5ם רא״מ דיה םון װיצנע — זייגע דעדציימננען, װאם זענען םו< אוים־ קיצערונג, זענען געחרוקט אין דער דרוקעריי םון י. שאפירא םון װארשיג*) װייטער דעדמאנס ער די ״העדלעבע יצידער פון א״ב גןזטצאבער, װאס זענען צעשםרייט דא און דאדט״, ״און אזוי זענען אויך צע־ שפרייט איבער דער װעלט די ילידער, םויצסום אין זייער יש״נסייט, װאם אויף זיי ׳טװעבט דער אויפסלעדוננם־נײסט םון זייעד דיכטער, איינעם םון די װילגער טשכילים, טיין נעטרייען חוגנט־םרי״נט ר״מ;מיכל) גאדדאןן אבער די דאזיסע שירים זענען געשריבן טיט טיגט אויף פאפיר און רעם דרוק האבן זיי;אך נישט געזען, כדי נישט צו םארשװעכן דעם כבוד םון זייערע שעםעד, און דעדיבער באווענן זיי זיך םיט שװעריקיימ און אן סראםט, ביז װאנען זיי װעלן צע־ ר־נען גצייך װי קיינמא? גארנישט געװען״. ״דאם אלץ האב איך בארשטאנען און ז־ך גענוםען צום הארצן און באשלאסן צו טון םאד דער אויםקנעדונג םון מיין פאצס, און א־ך װעל זיין םון די ע,ישטע, װאם וועט מקר־ב זיין ויין בבוד אויף איר מזבח, און איך װע< איצט אוגטערטראנן דעם המון־עם און די םרו־ען א בוך, געשריבן א־ן זייער פארמישטער און פאדאכטונ־ שמדאך, װערק םון םשיו און מליצה, םון חכטה און פראנרעום׳/ דאן גיט ער אין דער הקדטה א גאנץ םיינע באראקטעריםטיק פון קריצאװן און פון טשצים בכצל, װעלכע װיתט די אינטעלינענץ פון דעם איבערזיעצער און שטעצט זיך גענויער אפ אויף דעם נוצן פון דעד א־בערזעצונג אין דער יידישער פאצסטשפראך אצם םאקטאר םון אויפקצערונג און םארםיטצוננ צו דער אייראפעישער סוצטור. עם רעדט דא פאר אונז א משכיצ, װעצכעד איז נעטריי דער םאצסם־ טאסע און גיט זיך אפ א דין־וחשבון פון דעם חוב, װאם די איג־ טעצינעגץ האט פאר איר, טענהט זיך אויס נאנץ שארף טיט דער דאזיקער םאצקם־פרעמדעור אינטעציגענץ, םארשטייט אויך דעם װעדט פון זיין אויפטו, נעטט אויך אין אכט די ני״טיקייט, אז אין די אי־ בערגעזעצטע משצים ״זאצ רער צעזער נעםיגען דעם טעם און די איינגענעטסייט םון דעם ארינינאצ״. אםיצו די פראבצעם םון אן אצ־ געטיין־צוגעגגצעכן יידיש איז שוין געשטאגען םאר אים: ״אויך האב איך — שו־ייבמ יאצענעצבאנן אין דער הסדטה — או־םגע־ וױיצט אזא שפראך, װאם עם זאצן פאורשטיין אצע ״דן, װאם וװינען א־ן די פארשיידעגע געננטן םון אונזעד צאנד, אויב אםיצו זייער ד־אצעקט איז זייער םארשיידן און װייט איז דער צשון םון רי יידן אין דער ציטע פון דעם צשון פון זייעדע בדידעד אין װאצין און נ״־דוסצאגד״; װארום די דערםארוגג האט אים צוגעדינט, ער .האט געצעבט אין פארשיידענע יידישע שטעט (די אייגציקע אויטאביא־ נדאפישע דאטע פון דער הסדמה) און ער האט נעצעדנט צו קעגען זײערע םארשיידעגע דיאצעקטן, האט ער נעטון זיין ארבעט בשצטות, זי זאצ זײן א דבר השװה צכצ נםש. אין רעם ביכצ ״טשצי טוםר״ נײען ארײן פאצננדיקע 22 טשצים סדיצאװם: דער ראב און דער פוסם, דער אײכענבוים און דיא װײדע, דיע זיננעד, דער ראב און דיא הזן, דאם קעםטיצ, דיע זשאבע און דער אקם, א סײדעצ אײן אוםטראכסערן, דער הר הסדש, דער םאצשער גביא, דאם בצוטעצע, דאם װעצדיצ און דאם ם״ער, דעד טשיזשיק און דער יאזשיק, דער װאצף און ראם שעםעצזכ די אבעזיאנעס, דער היישריס, *) דאם איז, דאכט זיך, די ערשטע קװעצע, װאם דערטאנט די יידישע ציטערארישע מעטיקײט פון דיקן. װיכטיק א״ז אויך דער אגװײז, אז די ביכצעך איויסן גאמען םון י. שאפירא, זעכען טאסע דיקס, הנם מ׳האט עם םײ װי םײ נעװוסט אויך ביזאהער. ארוים בםך־הכק אין יאר 17א1! ד״אבן טיר דאך אפינו פון די ערשטע נעדרוסטע ײדישע םפרים, פון רבי אנשצס ״םרככת חטשנה״ און פון דעם ״םםר הטידות״ צו עטצעכע עקזעספצארן אין די םארשײ־ רענע ביבציאטעסן םון פוי?ן, טערב־אײראפע און אטעריסע. איך װיצ אויך דערטאנען, אז ם׳איז עד־הױם נישט באסאגט ס״ן אײן עסזעםפצאר פון דער ערשטער ״דישער פאקקם־פיעםע ״די נענארטע װעקט״, װאם האט געםאכט אזא דושם אויף רעם ערשטן ײדישן קקאםיקער ד״ר שקטה עטינגער, אים באװוינן צו שרײבן ײדיש, און ערשט קעצטנם איז כב װיגער אין קיעװ געפאקן אויף אן איבערדרוק םון דעם ראז־קן איגטערעםאגטן װערק פון דער יידישער השכקה־קיטעראטור. אםיקו די ערשטע ביכקעך פון אײזיק־ מא־ר ריק זענען ביזאהעד געװען אוםבאסאגט אקע דיק־פאדשעד און ערשט גאר רי קעצטע צייט זענען זײ אנטרעקט נעװארן אין דער וױקנער אוניװערםיטעטם־ביבקיאטעק אפשד רי אײגציקע עקזעט־ פקארן אין דער װעקט. דאם זעקבע קאזט זיך זאגן װעגן רער ״די־ ש־ער םאקסם־קיטעראטור, װעגן די פאדשײדענע, אפט;״ער־װיכט־קע ארן אינטערעפאגטע םעשה־ביכקעך, װאם זעגען אין טש;־ פ;ן ענטן יאדהוגדערט ארו ם א־ן אוסדאיגע ^םוריקסאװ), נאקיצ־ע;קעמבערג,), פויקן <װארשע, קובקין א. אגד.,). װי װײט די ײדישע פאקקס ק־טע־אטור אםיקו פון די טס־עד־ 70־עד יאדן א־ז פאדגעסן געװארן, אז ס איז ם־ן א םך פון א־רע דעדשײגוגגען אםיקו קײן זכד;ישט געבקיבן אין ד־ ביבק־אטעק;, װייזט, קטשק, די רשיםה פאקסם־ב־כקעך, װאם עם האט מיר אגגע געבן אין זײנע בדױו ־צו מיר דער אקטער שריפטשטעקער גח זאבקו־ דאװסקי;ביאקיסטאק,), װאס בקויז א פאױ פון זײ זעגען טיר בא־ קאנט, און פון דעם גרעסטן טײק האב איך סײן שפור אםיקר נישט געסעגט נעםיגען אין די ב־בקיאטעקן און סאטאקאגן (װ־, קטשק, ״די סקוגע װעקמי , ״ארעפעד װו־קע ױננעןי׳, ״דער פור־םדיקער חקום״ א. אנד.). ב״ אזא צושטאנד פון דע!־ ביבקיאקאגיע פון דער ײדישער קי־ טעראטור םאד די קעצטע תונדערט—אנדערטאקבן הונרערט יא,־, זענען נאך מעגקעך םא־שײדענע איבעדאשוגגען. אײגע אזא איבערא־ שוגג פאד ם־ד איז געװען דאם בוך ״טשקי םוסר אדעד סריקאװם פאבעקן״, װאס איז ארו־ם אין װיקנע אין יאר 1601;רדוס ױסף ראובן דאם, ז״ז 40, א תוץ שער־בקאט און הקרטח). דער אויטאר פון רעם דאזיקן פיאנערישן אויפטו אין דער ײדישער קיטעראטור איז אינגאנצן פאדנעםן געװארן עאקגפאקם א־ז טיר נישט באקאגט סײן אײן סװעקע, װאם זאק אים דעדטאנעןן אםיקו גישט בן־יעסב, זײן בן־עיר, װאם האט דעם ״אוצר הםםדים ־צונויפנעשטעקט דאן, בעת רי דאזיסע ערשטע ײדישע קר־קאװ־איבעדזעצונג א־ז געהאט ערשט דעדשינע;. פונסט װי דער דאזיקער באךיסטעד ביבקיאגראף האט נישט פארצײכנט קײן אײן ביכק אםיקו םון זײן חבר אין בן־ עיר אײזיק־מאיר ריק, פון דיסם װערס, װאס זעגען ארוים זינמ 1647 ביז 1603, א־ן װעצכן יאר דער ״אוצר הםפרים״ איז אפגע־ שקאםן געװארן). געסרײ רעך נג־אדי־ציע פון דאם רוב ײדישע השכצה־שרײבעד, גיט דער םחבר אן זײן נאםען בקויז אין רעם רוםישן אוגטעדטיטק. ם.;װאם קען אין ײד־ש ניכער םײנען ש.) סאצענעקבאגען. אין דער זײער אינטערעסאנטער העברעישער הקדטה, רעדנדיק װעגן די נרויםע אויפטוען פון די טשכיקים אין דער העברעישער ציסעראטור, זאגס ער ארויס דעם פאר יענער צ״ט גאך גענונ רע־ װאקוציאנערן געדאנק, אז זײער גאנצע פי און הארעװאניע איז נאד םאר די װײניקע, װאם פארשטײען די הײציסע שפראך, סײנעד אבער צײגט גישט סיין אכט אויף די נרויםע פאצקםטאםן (״בני הטון העם תרבים״), װאם זענען ארעם אין װיםנשאפט און סענען קיין אנדערע ש*־אך נישט װי נאר זײער םאמע־קשון, די ײדישע שפראך;שפת יהודית־אשכנזית). און די חכטים און שריפטשטעצער טוען גארנישט, צו שטיקן זײער דארשט אין חכטה און װיםן. בקויז אײ־ ניקע פון די שריפטשטעצער־משכיקים — דערצײצט ער װי״טער אין דעו־ הקדמה — האבן נעשדיבן אין דער םאצססשסראך םניצות און שירים און נישט אנדופנדיס זײער נאםען, דערויף געצאזט זײ ציד־ סוקיח איבער דער װעצט, װי דאם האט נעטון דער חד בדודו און דער בארימטער געצערגטער און שריפטשטעצעד רי״ב צעזועגזאהן, װאס אײגע םון זײנע מגיצות מיטן גאמען ״הפסר־װעצט״ איז דער־