Literarishe bleter · 1931-12-25 · 52 (25.12.1931) · p. Seite 963

ױיט 963 ש ריגוזרןןרי•! 3ל(ז*8ר 1'<ז. בפ ('1399 וװינרנגען, *דער אאטצייטיסע רוברים. ס#זנםט אויך ני׳םט וױםז, צי םירט םען דארט אינעוױיניק א מענט׳&לעך אעבז, אדער באהאאוט מען זיך אוים סון עפעם א בײזן שוגא. םון צייט צו צײט נאר ניט א בליץ ארוים א ׳םארױ־צוניס פנים מיט ׳שװארצע, םינסאענדײזע אוינן. פון צײט צו צײט נאר טויכט פון ידארט ארוים א טונסעיצע םינור און װערט פאדםא׳צן צװי׳םן די רעדצעך יאין מארס. אדער םון ערנעץ א זײטן־נאננ רוסט זיך ארו״ם עפעזם א נעישטאלט און םארזעסט אין אײנעם םון די טונסע׳צע עסענועען. א פאר םי׳צועטן םון נלחים אין די ׳צאננע םאנמצען און ברײטע הוטן יעװאדצן םאדבײ אין דער סװער םון מארס. צזוי׳םן א׳צע טונסעצע םיגורן זענען זײ די טוניזצסטע. צװײםן א׳צע באװעננ־ דיסע נרופעם טײצט זיך אוי׳ם זײער מאנאטאנער, דדאענדיסער נאננ. און עס באסוטט זיך אזא משונהדיסע, פחדימדיסע נאסטורנע. אזא אוטםאר׳טטענדצעכע און סודותדיסע נאכט־םצענע. ם׳שמעסט טיט באהע׳צטעניש, מאראנען און מורא. עם איז מיר שװער אװעסצוגײן און םארצאזן די מערסאדא. איך דר״ זיך און פצאנטער זיך צוױשן אט די טונסעצע נריפעם. שטויס זיך אן אן זײ, װער ארײננעםצאבטן אין זײ. מיש זיך אוים מיט די מענטשן, װאם איך סען נישט, צװישן נעש׳פרעכן, װאם איך םארשטײ נישיט און סאן אויח סײן םאצ נישט באנרײםן, װאס ציט מיך צו זײ. ב׳סאן אויך סײן םאצ מיר נישט סצאר מאכן, װאם זוך איך דא צװישן די שאטן־םיגורן אוין* דער אין נאכט־נעהיצטער סודותדיסער סערסאדא? ליםעדאםוד א טענשעװיםטישן טעזיס. גראד ד• מענשעײיסעם םירן ארוים זײעד טעאריע װענן דער סוצטור־דעמאסראטיע אויף דעם נרונמ װאס דער פראצעטאריאט סען סײן עצעמעגטן םון דע,־ סאציאציםט־שער סוצ־ טוד נישט שאםן אין רער סאפיטאציםטישער סיסטעם. צ. פאצאנםסאיא האט נאך א באזונדערן טעזים װענן די ײדי־ שע ארבעטער. זי שרײבט: ״אזוי האבן זיך נעשאםן נאציאנאציסטי־ שע שטימוננען אין דער ײדישער פראצעטארישער םביבה און גטי ננונז\ינז\ די וזנור־פאריסײנננ אענזיװנו נורנװזנװבו\ סון דער דאזיסע־ סביבה אי\ בנונזנז\ פאר בר\ױ אי\ רי רײנו\ פ\\ ״בזור״. ראם ה״םט, אז םאר די ײדישע א״־בעטער איז צויט צ. פאצאנםסאיא ד■ תעכםטע מדרנה םון סאציטישער אסטיװסײט נעװען דער ״בונד״. איז דאם נישט, וױיך נערעדט, רכיצות אויף די ײדישע ארבעטעד, װעמענם בעסטע םארשטײער זענען אויך דעמאצט נענאננען אין דער באצ־ שעװיםטישער פארטײ? אויםער דער אצגעמײנער ״כאראסטעריסטיס״ םון דער ביז־ אסטאבער־שער ײדישער ציטעראטור, זענען נאך אין פאצאנםסעס ארטיסצ םא־אן דרײ אפהאנדצונגען: װענן פרץ מארסישן, ױדצ יאפע און ם. אצבערטאנען. עם איז כדאי דא ברעננעין עטװאם םון דעיר אפהאנדצוננ װענן פרץ םארסישן. דארט װערט דערצ״צט אזא מעשה: ״זיין (פרעץ מארסישעם) נאציאנאציסטישער ראדיסאציזם האט בא׳סומען רעם ערשטן נרויםן סצאפ נאך אין דער צײט פון בירנער־סריג, װען די װײםע באנדעס האבן ארגאניזירט... פאנרא־ מען איבער דער ״דישער באםעצסערונג... נאך דעמאצט האט מאר־ סיש באסומען א פאציטישע צעסציע״. נײן. אזוי אח עם נישט געװען. מארסיש האט זיך אויף זײן שטײגער פארצארן אין יענע טענ, װען די סאנסר־רעװאצוציע האט נעבושעײעט בײ אוגז אין צאנד און ארנאניזירט אויך פאנראמען. פרץ מארסיש האט דאן נעענמםערמ םיט זײן בארימטער ״סופע״ און אנדערע צידער. אין דער ״סופע״ האט םארסיש צוריסנעשצײ־ ׳דערט דעם רבונו שצ עוצם די צען געבאטן און א־ם צום שאנד־ סצופ נעשטעצט, אבעד נאר נאױו זעינען נעװען יענע, װאס האבן אויף דעם םמך נעמאכט אן אויסםיר, אז מארסיש איז געװען אויס־ נעטון פון נאציאנאצע שטיטונגען. סאסטיש האמ ער אויםנענומען די געשעענישן םון יענע יארן, װי א נײעם סישעגעװ, װי א נא־ ציאנאצע טראנעדיע. א סצאפ האט גראד דאן באסומען ז״ן ־עװא־ כצזא-צײ עסנװארנן, און םײ םיט די ײונדערצעכע מיפן םון הענדצער, פויערן א\ן אייגסויפער. דרײען זיך ארום ארער זיצן םאר ז״ערע בוירז־סרעטצעך םינורן, גצײך ײי םון זוביאורם אדער זוציאגאם צײװגטן ארױסנעטראטן. אינסערעםאנט זענען רי טארס־פצעצע־ אין סעװיצ, אין מאד־ ריר אדעד טאצעדא. םוצ מיט צעבן און באװעטננ, ראש און נעפיצ־ דער. אבער די שעגםטע צײט צו באזוכן די מערסארא אין סארדאװא איז בײנאכט, װען זי סרינט אזא באזונדערן אוי׳םזען און באדײטוננ. זי איז נישט םארצאזן אין אוונמ, די גרויםע, סײצעכדיסע שטײגערנע נעבײרע. רי טונסעצע דורכנאנגען צװישן די נעותצבטע םוצ״ארן זענען פוצ מיט צעבן איצט. גרופעס, רעדצעך און פאוצעך באװעגן זיך, שפאצירן אדער שטועםן צװישן זיך. און ם׳איז באמת שװער צו באשטיםען, צי זענען עם ועאצע, צעבעדיסע מענטשן, אדער בצויז שאטךפינורן, צום צעבן געסומענע בצויז או־ף א וױיצ, װאם םירן דא עפעס װי א הטשך םון א צעבן א שוין צאננ נעצעבטם און םארגאננענס. זײערע שארםע שטועםן און העםטיסע באװעגוננען זענען דורך דער נאכט װי ארומנעהיצט מי׳ט עפעם אזעצפעס, ױאס זאפט זײ א״ן אין זיך און םארטושט זײ. דוםף סציננען די טריט איבער רעם שטײנערנעם ברוס. די אםענע סעמערצעך צװישן די פיציארן, װאם ציכמיסן זיך ארוים מיט א שײאכן שײן, מאכן אזא םוראדיסן און נראטעםסן אײנררויך זײ זענען אננעיװארםן מיט שמאטעם, םיט סינדער, םיט דעם משוינהדיסן נעםיש פון םחורות. און ם׳איז נישט סצאר, װאם ז׳מען זײ. צינײגער־הײצן, מענטשצעכע אין דעד מיר האבן שוין גישט אײן מאצ זיך אפגעשטעצט אויף דעם געפצאנטער, װאס עם הערשט אין דער ראטנפארבאנדישער ײד־שער ציטערארישער סריטיס. דאם װאם פאר אײגעם איז דורכוים כשר וישר, איז םאר רעם צװייטן סריטיסער נאציאנאציסטיש, מענשעװים־ טיש, סציינבירנערצעך. װעריג װאם װערן דורך אײן גרופע איויס־ נעשטעצט אצם מוסטעד םאר פראצעטארישן שאםן, װערן דורך אנ־ דערע צו־נישט נעטאבט. אין אײנעם פון די צעצטע נוטערן םונם סאםסװער ״עמעם״ געפינען מיר אן ארטיסצ םון ש. סציטעניס אונטערן נאמען ״בצע־ טערנדיס רוסישע זשורנאצן און ביבער״, אין ותצכן דער םחבר שטעצט זיך אפ אױח ״אײניסע םאסםן םון א נישט־ריכטיסער און שעדצעכער אינפארטאציע״, װאס ער האט ארויסנענומען סון םאר־ שײרענע רוסישע אויסנאבעם. ״אין זשורנאצ ״נאװי מיד״ םאר מערץ 1931 — שרבט ש. סציטעניס — טרעםן םי׳ר א נרעםערן ארטיסצ סון צ. פאצאנםסאיא אונטערן סעפצ ״םון דער ײדישער ציטעראטויר״. דארט ײערט אוים־ געבויט אזא ״טעאריע״ װענן דער ײדישער ביזאסטיאבערישער צי־ טעראטװ־: ״די גאזזוגז ײריפװז?ױוזוזרבריפװו לױזוזראוזװ־ איז ביז דער אסטאבער־ו׳עװאצוצ״ע נעװען דורכגעדחוננען טיט ׳נאצ־אנא־ ציזם, ״נאציאנאצן וױיסיס״, םארצװײםצוננ, אויסנאננצאזיסײט םונם װאנרערנדיסן און אומעטום ניעיאנטן ״אײביסן ײד״. ״אויב עס האט זעצטן־װען אםיצו א סצוננ נעטון דאס סינסט־ צערישע ײארט םון ארבעטער, װענן ארבעטער, איז אבער דאס ראזיסע סיגסטצערישע װארט אויך נעװען נעהאטעװעט םון נאציא־ נאציסטישע טענדענצן, און באםרײען זיך םון ז״ איז דער אויטאר, פאעט און שרײבער נישט בכח נעװען״. און אויף דעם גריונט ױערט אויםגעפירט, אז די גאזצנז ״דישע ציטעראטור איז נעװען אן איינ־ הייסצעכ׳4 א נישט־דיםערענצירטע, א סצײנשטעטצדיסען אז אין רער ײדישער ציטעראסור האבן טיר נעהאט די םוצע אידעישע הענע־ מאניע םון דער בו׳רזשואזיע. דער ערשטער אטריאר טראצעטארישע ײדישע שרײבער ױעדט נישט דערמאנט ז״י מיסנצידער סון רער ײדישער פראצעטארישער ציטעראסור ביז דער אסטאבער־דעײאצוציע װעדן םארשװינן. אצע זענען נענאננען אין שפאן םון דער נאציאנאציםטישער בורזשואזער און סצײנב־רנערצעכער ציטעראטור. טיר האבן דא בםידוש צו סון — זאנמ ש. סציטעניס — מיט םאדדיעטייש־ײדישעד