Literarishe bleter · 1931-12-25 · 52 (25.12.1931) · p. Seite 962

רױווןראריפװז בדוןװוור גזמ. 52 ן399,) ק זײט 962 ז) נ ד ד׳ ס ס ײ ס? ב 1 י ם מײן דײזע איבער ש פ א נ י ע ן אויסהרות און נייעם אויםטייטש דעם ש&אנישן םרויעז־קערטעד. ער ד,אט אויח א מאתעם אופז טעפונעז די ם״גע סאמביגירוננ סון סאאםישן און נמנדערנעם אין זײנע סאםפ<זזיציעם. זײנע םרויען־ בילדעד רוםן ארוים באגײסטערוננ. לאנג ביז איך נעשטאנעז איז די אויםשמע<וגנען םון טאדריד און בארעעצאנא םאר זײגע קלויסטערלעבע מריםטיכן, אויח װעלכע עם זעגען אויםנעטאאן די ־ײציקע טאדאנעס מיט די אונטערנעשמירמע אוינן םון סירט־זאנעם. ■דאם שענםטע איז דעם סאײנעם מוזײ אח די שטילע שאסנ־ ד־יזע פאטשיא םיט די אויםנעלײנטע סאלירטע שטײנדלעך איז נעלן זאםד צװישן די נאליד־גרינע בײמלעך, װו מען סאן רוען און חלומען אוםנעשטערט, זיך אײבהערנדיק אין דעם מאגאטאנעם נעקלאננ םון רעם קלויםטער־נלאק אויף דעם טורעם םון דער נישט־װײטער מעזקװיטא. װירער צװישן רי קלײנע נעסלעך, פארבײ ■די מיניאטוד־׳םקװערן און קלײנע פאנטאנען, װאם זענען א־צט ארומנערינגלט פון שטועםג־ דיקע שפאנישע װײבער און זיך שפילנדיקע קיגרער. װירער םירט עם מיך צוריק צו דעם קל״נעם, בלינדן נעםל מיט רעם שטילן, אבער אזו־ הויך־קליננעגד־קן נאמען קאזשע םײמאנידום. דאם מאל איז דאם נעסל באלעבט. ם׳איז נאך די סיעסטא־שעהן, שכנים זיצן אויױ די שװעלן און שמועסן נעמ־סלעך. און װי אומעטום אין אגדאלוזיען, נעסט זיך יעדער דערװאקסעגער אדער קיגר די מי ד־ד אנצוװײח **יז אנזאנן — לא םינאגאגא. נעטא... װאם םאר א באזונדערן, אומפארשטענדלעכן כח און צוצױננ עס תאט אין זיך דאם אײנציקע װארט א־ן שפאניען. נעטא. ב׳נע־ דענק, כ׳האב ארומנעװאגדערס איבער די נעטא־נעסלעך אין װענע־ ציע און אין רוים. עם האט זיך עפעם שטיל און פ״גלעך נערעגט אין הארצן, באנעננענריק זיך מיט אט די מאדנע איסאליענער, װאם האבן מיטאמאל אננעהו״בן דערן צו דיר שלעכט העברעיש אדער פארקריפלט דײטש, כרי דיר צו וױיזן, אז זײ זענען ײח. אנדערש איז דא. װיפיל פײנלעכער טראגיזם און נרוילהאפטע סודא הויכט דא םון רי אלע וױיבער, קינדער און מענער, װעלכע װײזן דיר אויםן אומגלויבלעכםטן אופן ארוים זײער נוטםקײט. םילםט זײער נאענט־ קײט צו דיר, און דאך שסײט װי א שרעקגדיקע, נישט־דודכדריננ־ לעכע װאנט צװישן ר־ר אוז זײ נלײך װי בײ יעדן םון זײ ־ואלט אין הארצן פארנלױוערט נעװארן די פײן און אננסט פון םארנאננענע בלוטיקע טענ. קאנםט אויף קײן פאל נישמ װיםן, װאס עם האלט זײ דא צוזאמען אין רי עננע געטא־נעםלעך. און אין שטוםען צער דרײםטו זיך ארום היז און הער צװישן די קל״נע םארהאקטע טירן און פארגראטעטע םענצטער; צװישן רי װײםע װענט און שװארצע, פרעננדיקע אוינן. ם׳איז די געטא, אננעזאפט מיט רער םריײ־ און צער, דעם נרויםן אויפשטײנ און טיפער ירידה םון ײדישן לעבן אין שפאניש־אראבישן קארדאװא. און אט — מוזיק־טענער דערנענטערן זיך. שװאכע און אײג־ געהאלטענע. עט קומט אן א קלײנער ײננלערישער ארקעסטער. ד־ שפ־לער אנגעטון אין וױיםן. שילער םון א פריסטער־קאלעגיע. דאם נײען זײ צו דער פלאזא דע טאראס. זײ דארםן שפילן םא־נאכט אין רינג בײ דער פארשטעלונג פון אקםן־קאמף, װאס הײבט זיך דארט באלד אן. ם׳איז טונקעלער אװגג^ נאך א לאננע צײט זיך ארומשלעפן נעפין איך זיך אויף רער מערקאדא — דעם שטאט־מארק פון קאר־ דאװא. זײ זענען שטארק אינמערעםאנט, די מארק־פלעצער, אומע־ טום אין יעדן לאגד. זײ נעבן א נעלעננהײט צו זען דעם פשוטן, טאנ־טענלעכן מענטשן אין פשוטער, לעבנםשטײנערנדיקער סביבה. אבעו־ אזוי פיל אינטערעםאנטער און אײנגארטיקער זענען ד־ מארקן אין רי סארשײדענע שטעט אין שפאגיען. זײ זענען אזױ בילדערלעך און קאלירפול. זײ ראיען מיט אײננארט־קע, אינטערע־ םאנטע לעבנם־םצענעם. זײ זענען מאלעריש, םײ מיט דעם בונטן, םארביקן צחאטענשטעל םון ױיערע םחורזת, אויבםסן, נריגםן און ק $ ד ד א װ # ןנזווױ ם׳אח זונטיק אין קארדאװא. און אזא ליבער, קלײנשטעטלדי־ קער חן און נאיװע פראװינציעלע רו־קײט לינט איבעי א־־. פיט געלאסענע נעטאםטענע טריט שפאצ־רט מען א־בער ד־ נעםלעך. ד־ סענ־אײטאם אין זײערע שװארצע קלי־רע־ און שאלן. ם׳א־ז דא עפעם פאטעט־שם אין דעם אופן װ־ ז־י באמ־ען ז־ך נאכצומאכן דעם נאנג און די האלטונג םון ז־־ערע ־חסנותד־קע שװעםטערן, ד־ נרו־ם־׳שטאט־שע סעװיליואנער־ינס. אבע־ ראס נ־ט ז־ך זי־ נישט אײן. עס פעלט זי־ עפעם. זײ פארמאנן נ־שט די םפעצ־םישע פ־- קאנטקײט, דעם ״םאל״, דאס זאל׳ז — אן א״גנארט־קעד אוים־ חרוק, װאם דע׳ר שפאנ־ער באנוצט, בד־ צו באצײכענען דעם בא־ זונדע־ן ש־ק און נדאצ־ע פון דער םעװ־ל־אנער פרו־. און או־ך אזו־ פ־אוױנצ־על־נעמ־טלעך א־ז ד־ האלטוננ פון ד־ מענעד, או־ם־ נעפוצט א־ן ז־יעץ־ע פש־טע אבע־ דײנע שפאנ־שע, עגנ־געפאםטע, טונקעלע קאםט־ופיען און בר־יטע םאמב־עראס. יערפאר אבער זע־ נען פונקט װ־ א־ן סעװיל פרײ די פאיראננען און ד־ בענקש־אםטן א־ן ד־ שװארצע פ־נקלענדיקע מענע־־או־ג;. פונקט װ־ א־ן רער נרויסער שטאט זאגט דא דער בהור אדו־ס הו־ך או־פן קול ז־ין בא־ װונדעךוננ רער פא־בײנײענדיקעד מ־־דל: ״װ־ הא־ציק שײן דו ב־םט. װאם פאר א װונרערלעכע אויגן דו ראסט״. און ד־ פרעמדע פאדבײג״ער־ן פילט ז־ך נ־שט באל״ד־קט דערפון. עס א־ז דע־ נא־ צ־אנאלע־ מנהנ אזו־. םארקערט, ז־ א־ז ז־כע־ ארו־ס שפאצ־רן, בדי דאם צו הערן. און זי דר־קט אוים א־ר דאנקבארקײט מ־ט דעם שםײכל פון א־רע א-־א&געלאזטע או־גן. ראם באל־בםטע שפאציר־ארט א־ז רי ״פאסעא דעל נראן קאפ־טאן״, רער הו־פמ־בולװאר, װו עם נע&ינען זיך די נעצ־ילטע מאדערנע האטעלן, דאם אײנצ־קע טעאטער און דעו־נעבן די ־ליעע םלאזא דע טאראס, דער ריננ, װו עס קומען פאר די קלײנשטעטל־ דיקע אקסז־קאמםן. ער איז נישט שײן, דען־ בולװאר, און נארנישט באראקטעי־םט־ש. די עטלעבע מארערנע נעבײדעם פאםן זיך אזוי נישט ארײן אין דעם אייגנארטיקן, דירך דורות אויסנעהאםערטן קארדאװער טזרח־םט־ל. ער אח אםילו נישט כאראקטעריםט־ש םאר דעם העלד, װעמענס נאמען ער םדאנט — דעד מוטיקער, לייבן־ הארצ־סער נאבל־מאן, דאן נאנםאלװא, װעמען ד־ קאטו־לישע קע־;ינין אחאבעלא האט געמאכמ פאר דעם אנפ־דער פון אירע ז־נ־ רײכע ארמײען בײם פארטרײבן די מורן, כאטש פערדינאנד האט אים נישט ליכ נעהאט און פארדעכטיקט. נישט;עקוקט אױף זײן נחולה, איז נאנםאלײא :עשטארבן אין שאנד, וױיל ער האם זיך קעגננעשט־גלט פערד״נאנדם באםעל אײנצופ־רן ד־ א־נקװיז־צ־ע א־ן :עאפאל, וװ עד איז צו יענער צ״ט געװען װיצע־קעגינ. אין זפרון פון פאאק אבער איז ער פארבליבן אלם דער באליבטעד, טאפערעד נראן קאפימאן. דאן :אנםאלװאם;אמען איז הויפטזעכלעך פארבונדן מ־ט נראנאדא. דא אין קארדאװא דערװעקט די פאםעא, װאם דארף א־ם פא־אײביקן, זיכער נישט די זכרונות םון זײן אמאלימער נרויסקײט. איך אײל צוריק אין דעם פארפלאנטערטן, אזוי הײמישן נע־ קנויל םון די עננ־געװארענע געםלעך. מייז װעז םירט פארבײ רעם קליינעם פראװינציעלן מוזײ. ע־ איז נישט איבעריק אינטערעסאנמ פאר דעם באזוכער. ער פארמאגט בלויז אן ארעמע קאלעקצ־ע פון ד• שפאנישע פרימיטי־ װ־םטן. עמלעכע :ישט־װ־כט־קע, שלעכט־אויפנעהאלטענע ב־לדער םון װאלדעז לעאל און ריבערא, און א פאר קל״נע בילדער פון ד־ מאדערנע זולואנא, זוביאור און םאראליא. עס איז אבער װע־ט ד• צײט און ד־ מי פון דעם באזוך צוליב דער פרײד, װאם עס פאר־ שאםט ״רי זינד׳/ דאס אײנציקע בילד םון דעם עדשט־געשטארבע־ נעם, אזוי אײננארמיקן ראמערא דע טארעס. אט רער בא־יסט־ נעװארענער קאדדאװער מאלער, װאם האט געגעבן אזא װוגדע־לעכן