Literarishe bleter · 1931-12-25 · 52 (25.12.1931) · p. Seite 957

ײיס 957 4 9 לי5זר*רי8ז9 1\9. 52 ל1399 איבערהויסט יוןלאט טעז ביודארםט שעכסען *ױםמעדקזאסהייט יענע ״דן, װאם שרײבז איז קאײנע א יטעראטורן **־ א באניענעצטן ערײז אײענעד. עם איז נוט באקאנט, װי נעארנ בראנױעם, װ#ם האט נעשריבן און פארעםנטצעבם װערק אין דער דענ־שער שפראך, האט זיך נע־ םירט ענג און א״נזאם איין ז״ן הל״נעם צאנד. זיינע װערק זענען נעדרוקט גיעװארן אין עטאעכע הונדערט עקז., נישט בעסער, אויב נישט ערנעד, ווי ביי אונז יח־ן. עד האט זיך דעריבער ניעריםן צו דער פראנצויזישעד און דייטשער יליטעראטורן. עם איז באקאנט, װי א״נזאם עם םיאן זיך די יידן, װאם שרייבן און דדוקן אין רו־ מעניש םאד רוםענער, אין אוננאר־ש םאר אוננארן, אין האלענדיש םאר האלענדעו־. אויר דעם װינער אינטערנאציאנאלן פען־קאנגדעס האב איך זיך געטראםן מיט א ײננן ״ד, אן אננעזעענעם קריטיתעד־עםייאיסט אין אוננאריש. ער האט זיך נעקלאנט פא-־ םיר אויף זײן נורל. ״א״ך איז נוט — האט עד צו םיר געטענהט — איר האט א םאלק, איד האט אן אייגענע םב־בה, איר האט יידן דא און דארטן. און טיר װאס? םארשלאםן אין אן עננן ת־ייז, צװישן לעזער, װאם זענען אונז םדעסד!״ דאם זעלבע האט מען לעצטנם נעהע־ט א־ן האלאנד. ד• דארטיקע ײד־ש־האלענדישע שדיפסשטעילער האבן זיך געקלאנט, אז זײ יטאםן םאר םדעםדע עלעמענטן, עם איז נייםטא צװ־שן זיי מיט זייערע האאענדישע לעזעד קיין םארבינדוננ. און װ־ א־ז עם איצט אין דעי נדויםעד קולטורעלער דייטשלאנד? םיאן זיך נישט איצט די ײדן, װאם שרייבן דייטש, אםטמאל םרעטר אזן פארביטערט א־ן דער אלגעמ״נער אנטיסעמיטישער שטימוננ, װאם האט ארומנעבאפט דאם רוב םון דער דייטשער ױננט? אין ־אטנפארבאנד נעמט ארום דער גדויסעד צענטראלער םעלקע־־ם*ראאנ זיבן און םוםציק שפדאכן, צורשן זיי םיל שע־אכן םון נאר קלײנע םערקעדרעך. א־ך האב מורא, אז נאר אינגיכן װעלן מיד, ״דן, זיין םארטראטן מיט שרייבער אין ד• אלע צענדליקער נײע, נײענתע א־מעהאטודעלעך און שפראכעאעך. דער אנטײא םון ײדן אין ד• ניי־אויםנעקומענע קליינע לי־ טעראטזרן איז א נײע נרויםע נעםאר פאר אונזער קולטור, שפראך און ליטעראטור. א נייע צעשפליטערונג, װאס װעט נאך מער צעברעקרען אונ־ דערע שא&נדיקע כוחות. אפ םון אונז ױננע שאםנדיקע בוחרת. אויב אין אאנעטיין זענען םיר שטארקער, םולער, רײםעד, איז אבער אין יערן צאנד באזונדער זענען םיר שװאך, ארעם, און םיר זענען נישט אימשטאנד איינצו־ וזאלטן די ױננע כוחות, װאם לויםן םון אװו צו וײ און נ־שט נאר, װאם זײ לויםן םון אונז, נאר זיי װערן פאםעלעך נאך נאר אין דער יוננט נעפאננען דורך די ארטיקע שולן און ניפנאז־עס, װעלכע עק־ זיסטירן אין די אלע קל״נע לענדער. עם איז סעװ־ם שװער צו קעמםן מיט דערוואקםענע, םיט םענטשן, װאם זענען גזעסט אייננעװארצלט אין יידישן לעבן און זענען פארבונרן םיט דער ייד־שער קולמור. אבער עם איז לײכטעד א יוננ קינד צונעװוינען צו דעד א־טיקער שפראך, צו איר קולטור, צו איר ליסעראטור. און אזוי צוביםלעך רײםט טען ארויס די יוננט םון אונז, םון אונזער שפראך און ליטעהאםור. לעצטנם איז דערשינען א ראמאן אין דער לעטישער שפ׳־אך, געשריבן םון א ײדישן ױנננמאן אבא אלבער םיטן נאמען ״דע־ אויםםארקויך פון טויט״. עס א־ז רער נורטפער ײר, װאם קוםט ארײן אין דעיי לעטישער ליטעראטור מיט אן ארינינעל ביך א־ן דער לעטישער שפראך. איך װײס נישט, אויפ ײ־פיל דאם װערק איז אינטעדעםאנט, אויך װיםיל דער ױננער שריםטשטעלער אבא אלבער איז םע־ק און טאלענטםו׳ל. אבער דער עצס פאקט, װאם םיר הו־בן אן צו שאםן נאך אין א שפדאך איז זייער םיםפטאמאםיש און ברעננט ארויף אויח טרויעריקע נעדאנקען. םיר װערן צעריםן און צעשפליטערט אלץ־מער. דער בבל םון פארשײדענע שפראכן ביי אונז װאקםט אל׳דמער. דאם רופט זיך נעװים אפ אויף אונזער איינענעס ״רישן יםאםן, װײל םוף בל םוף א־ז די שאםוננם-ענערניע פון א םאלק דאך באנרענעצט, און אויב זי װערט אננעװענדט אויף פאדשיידענע אנדערע שפראכן, ױירקט עם נעװים אויף אונז. םיר װערן בלוט־א׳־עמער, אפנעשװאבטער. אויב צוריק מיט דרייםיק יאר א־ז נעווען ד• נויטיק״ט ארוים־ צונעבן א בוך ״באריםטע מענער און םרויען ב־י יידן״, בדי צו ודיזן ,אז םיר זענען נאר פיינע לייט, און אז םיר רוקן ארוים דא און ידארטן טאלענטםולע, נרויסע פערזענלעכקײטן, — װאלט מען א־צט באדארפט ארויסגעבן אזא װערק, אביער מיט נאר אן אנדערער אויפגאבע. ניעמלעך, םיר װאלטן באדארפט אויפזאמלען מאטעריאל װענן די אלע ײדן, װאם שרײבן אין סרעםדע שפראכן און א״םװ״זן. אויף װיפיל ז״ םילן זיך אםטסאל ם,־עמר אין יענע ליטעראטורן. ד ר. ח. 2 7 ד איז דער ליכטיהער ארגענטינע איז אביםל טונהל געװאח \א יופפפאפפ ברױ\ 9\\ בובנאגז־אײרמפ.) לעקצ־ע איז נישט קלענער געװארן, אבער ד־ שטיסוננ איז א נע־ דריקטע, און עם הערשט א פאםױו־טעט און אפהענט־קייט ביי ד• ענערג־שסטע טועו־. די פאםױויטעט ,־ואקסט, װ־ א פראגרעםױועד פאדאליטש. עם םאלט אזש א שרעק. מען טרעפט מענטשן אנטמוטיקטע, אויםגע־ לא׳בעגע, איבערנעשראקענע. ד־ דאזיקע ׳טטימונג האס זיך ארײננעגעםן אויך אין אונזער ב־םל ל־טעראטוד. ד־ ל־טעראטן זענען אנטשװיגן געװארן. עם נײען אװעס חדשים און חדש־ם, און א־ן דער גרויםער הינעד יידי־ שער פרעםע באוױיזט זיך נישט קיין ל־ד און קיין דעדציילונג םון קיין היגן טחבר. דעד דיכטער ם. ד. ניםער האט לעצטנם נענומען ארויםנעבן א חודש־׳זשורטזל, ײעלכן ער האט א נאכיען נענעבן ״אוויםםניי״. עד האט נעסדװוט אינקנ־פן םאדב־נדוננען מיט דעס ב־םל טראריציע םון אונזער ליטעראסור, מ־ט דער ״כאלדענעד עפאבע״ םון מרדכי אלפערםאן, ־שראל העלםםאן, ינח װיטאל און משה פינטשעװםק־, אבעד ב״ דער איצטיקער שט־םוגג האט דאס נעײירקט ײי... הזברת נשםות. זיך דערסאנט אין אלטע גוטע צײטן. מ ן ו .^זי׳-זעיו הי-׳*-םיגע מיז *גיסי; סי׳גקי געװאי ן; דעד טאסער־עלע־ ק־יז־ם האט א׳־ו־םנערלפן א פאל־ט־שן קר־זים, א ׳רעװאלוצ־ע או־ױ דעם דרום־אםער־קאנ־שן לשון, און דער פא־ ל־ט־שער קריזים האט ז־ך דערפ־רט כמעט צו א מ־ליטערישער דיקטאטור. א־ן אדנעכט״נע האט ב־ז א־צט נעהערשט אויםעמע־ וױיגלעכע םרײהײט םון װאדט און פאדזאסלונג. א־צטער קאן מען ייך נישט א ריר טון בױ װאגען מען בעט נישט קײן דערלו־בענ־ש אויף דער קלענםטער זיצונג און — אויף א שאלה א־ז דא א תשובה. ידי דאז־קע ם־טואצ־ע האט ז־ך א־בערהו־פט אפגעריוםן שװע־ אויף דעם י־דישן קולטור־לעבן. ד־ קולטור־אנימטאלמן װערן עי־ פי ר\ב אגינעםירט םון ראד־קאלע •װיעמנטן און צו די דאז־קע א־ז ד־ באצ־רננ א שטרעננערע. אונזער ק־לטוד־זמן הויבט ז־ך אן נ־שט א־ן אוינוםמ, נאר א־ן םעדיז, אבער מ־ר וריטן שוין, אז מיר װעלן צום אנהויב זםן עפענען ײייניקער װעלטלעסע ייד־שע שולן, װ־ פארא־ארן, בעת ד־ לעצטע יארן האט ד־ צאל שולן געװאקםן. אין די ביבליאטעקן און קולטור צענטרען א־ז ד־ לאגע אויך א דעסרימירטע. ר־ צאל לייענער און באזובעד םון א ײד־שער