Literarishe bleter · 1931-12-25 · 52 (25.12.1931) · p. Seite 956

זײ■ 956|^ רי^גורארימגז ג־רגזגזמך *מו. 52 <1399 גת ם ן סײזי? נײע עעשפליםעדזנג םון אונזעדע שא&גדיקונ כוחוח דער נאנצער וועלט. די י״דן, װאס ־אבן נעשאםן פאר דער דײמשער?יטעדאטור, האבן אינאײנװעגס אויך נעשאפן פאד דער גןא־עד װעאט. ד• ײדיש־ד״סשע שריפטשטעאעד, אמשצ, ארטוד שניצאעד, •עסב װאםעדמאן, םטעפאן זמוײנ, פדאנע װערפע?, ל־אן םויכט־ װאננעד, עמיצ לודווינ, מאקס בדאד, ערנסט טאלער נעהערן גישט ב ״ײז דער דײטשער ציטעראטור, נאר רער נארער קוצסודעאיעד װעאט. ז״ערע װעדק װערן נלײך איבערנעזעצמ אויד פ־ל שסראבן און װערן געצײענט אויםעד דײסשצאנר נישט װײניקער װי אין ד״טש־ צאנד נופא. איצט שטײען סיר פאד א נײער דערשײנוננ: ײדן דריננען אד״ן אויך אין די קלענעדע לייטעדאטורן פון די קיצענערע, סצײנע פעלקער. באזונדעדם איז עם צו באםערקן ד• יעצטע עטלעבע •אדן נאך דער װעלט־מלחמה, װען עס האבן זיך אנגעהויבן צו אנטװיקדען ד• ליטעדאטורן פון די ניענעדע פעלקעד, װעלכע זענען ביז דעם װעאט־קד•; נעװען אונטעד דער הערשאפט פון ד• גרויסע סלוכות. ם הױבן זיך אן צו באװײזן ײדן־שריפטשטעצעד אװף דעד םויצ•־ שער, רומענישעד, אוקראינישער, אוננארישער, װײםרוסישער, טשע־ כישעד, ריטוױשער, אעט־שער, עםטאנישעד און אנדערע שפראכן. מיר זענען נעװען ביזאהער זיכער, אז מיר, יידן, םי9 אונזער שפראך,?•טעראטוד, װיםנשאםט, טעאטער זענען נענוג שמארק קענן די אצע קלײנע ליטעראטורן םון רי קלענערע פעלהער. מיד זענען נעװען זיכעד, אז א־ן אט ד• אלע קרײנע סלוכות װעלן ״דן קאנען לעבן און אויסצעבן זיך פימ דעד ײדישעד שפראך, ל־טעדא־ טור, פרעםע, .וויםנשאסט. וױיל די קאנקורענץ איז דארט א שװא־ כעדע, די אויסױכטן קלענערע. אין חעם געראננל, רסשל, צװישן דער ײדישער םיט דער לעט־שער אדער ליטװישע ליטעראטורן, האבן מיד נעמײנט, װעט אונזער ײדישע ליטעהאטור זינן, וױיל די ײדישע ליטעראטור איז ר״כער, פילפארבײזער, זי האט א בדײטערן קר״ז לײענער, האט;רעםערע האריזאנטן, שטארקערע מעגלעכקײטן. װעלן מ־ר דעריבער קאנען אומנעשטערט בויען אונזעדע ײדיעזע שולן, נ־מנאזיעם, פרעסע, טעאמער, װעלכע יװעלן זיך ניישט שרעקן םאר דער קאנקורענץ פון דער שװאכעדער, ארעטעד שפראך, קולמור פון רער סעדהײטם־באפעלקערוננ. דער ױננער דוד, יװזאם װעט אוים־ װאקםן אין די קלײנע מדינות, װעט זיך;ערנער באהעםטן מיט דעם ײדישן שאפן און זײן עננ און פעסט פארבונדן מים דעד קולטור, לעבן, שאפן, ליטעראטור פון די ײדישע פאלקס־סאםן. אין רעם קלײנעם לאנד פאלט דאך אפ דער סאמענט פון רי ״צװײ װעלטן״ — די פרעטדע — א ײיכע, מעכטיקע, רערהויבענע, און די א״נענע, ״דישע — אן אדעמע, סלײנע, באשרעניזטע. אדרבא, האבן םיד װײטעד נעטראכט, רא זענען וזיר די שטארקע, רײכע, מעכטיקע, און די פדעסדע, ארטיקע ש&האך מיט איר ליטעראטור זענען די שװאכערע, ארעמעי־יע, באשרענקטעדע. װ״ל װאס םאר א װײטע אויםזיכטן האט א ״דישער שריפטשטעלער, װאם האט פאר ז־ך םײ פוילן, אסעריקע, ארנענמינע, ליטע, לעטלאנד, רדום־ אפדיקע, און וואס פאד א] אויסזיכט האמ, למשל, א ײד, װאה שרײבט לעט־ש, ליטוױש, ׳װײםרוסיש, אוננאריש און אין אנדערע קלײנע ש&ראיבן? אויױ די יערלעכע אינםערנאציאנאלע פען־קאננרעםן איז מיד אויסנעקוסען זיך אנצושטויםן אויױ א רײ שײיבער םון קלײנע, קלײנטש־קע פעלקער און םעליקעדלעיך. קענן זײ זענען מיר, ײד;, טיט אונזער ליטעדאטור, די נרויםע, ײיכע און שטאלצע. מען האט זיך םיט דער ײדישעד פעךדעלענאציע שטאדת נערעכנט אין װין, נאך םער — אין װארשע, איין אויך אין אסםטערדאם (האלאינר). עפעם א קלײנ־קײט! א ל־טעראמור, װאס איז אומעטום אין דער נאנצער װעלט, האט דריי פען־קלובן, פארמאנט א מעכטיקע ײדישע פרעםע אין 27 לענדעיר, א דײכע ליטעראטור, װאם איז איבעדנעזזןצט אין פיל שפראיכן׳ װאס פאר א פנים תאט נעהאט אין פארנלײך מיט אונז עפעם א ליטעראטוד פון םעדבן, משטײנם געזאגט, אדער פון עםטא־ נער, ליטװינער און אנדעדע? אבער מיר זעען איצט, אז אויך רי קלענערע ליטעראטורן ציען ק״ן שום אנדעד פאלק שטעלט נישט צו א־ן די םארשײדענע ליטעראטורן און פדעסע אזוי פיל שרײבע־ און זשורנאל־םםן, װי דאם ײדישע פאלם ד• צאל פון ד• ײד;, װאס א־בעטן אי־צט אין פרעמרע ל־טעדאט־רן און א־ן דער פרעמדעד פרעםע, א־ז פ־י מע־ פון דער צאל ײדן, װאס ארבעטן א׳ן דער ײד־שער פרעסע און ל- מע־אטורי אונזער עקםפארט שטײנט פיל מאל אי־־בער דעם אײנע־ נעם, אינעוױינ־קםטן נעברױךי פאר א סלוכהשן ־אנרלם־באלאנפ איז עם;עװיס א ברבח, װאס;־שט א״ן לא;ד װאלט זיך עם;ע־ װוגשן. אבעד אין דעד גייםטיקעד זועלמ פון א פאלק איז עס א גרויס אומנליק, יװאם די־אט מיט א קאטאםטדאפע די אײגעגע פאלקם־ אוצרותי פען װאלט באדאי־פט אװעקזעצן בײם ײד־שן וױםנשאפטלעבן אינםטיטוט א קאלעניע פון ״בוכהאלטערן״, װעלכע זאלן או־ם־ רעכענען ד• קאראסארע ״נאלד־אזצרות״, װאס װערן אר־בערנע־ פעקלט פון אונזערע אוצרות אין דעד וועלט אדײןי אנשטאט ד• אלע ״נאלד־אוצי־ות״ פארבלײבן אפבמאל בײ אונז װערטראזע פאפ־ריעך, און אונזע־ נײםטיקעיי באלאנם שם־סט רעדנאך נישט. װאלט מען אפשד;עזובט שטרעננעדע דיטרען װי צו פאי־ה־טן אט רעם שטענד־קן ״נארד־אפפלום״... צוריק מיט א ידרײס־ק יאר ר.אט א ד״סש־״דישעד שדיפט־ שטעיער אדארף קאהוט ארויסנענעבן א ני־ו־ם בוך ״באד״מטע איז־ ׳־אעליטישע מענער איין פרויען״ (דערשינען אין רײטש אין 1900 און איבערגעזעצט דערגאך אין פארשײדענע שפדאכן), װו ער האמ ציינויפנעזאמלט ד• רעבגם־באשר״בוגגען און;ענעבן באדאקטע־ ריםט־קעס פון ד־ באי־־פטע ײדישע מענעי אין דער קולטורעלער װעלט אויף סאדשײדענע נעביטן. קאהוט איז;עװען שטארק צו־ פרידן פון דעם פאקט, װאם יםיר, ײדן, האבן אדויסנעדוקט אזוי פיל נרױםע מענער. אפממאל האט ער אפילו אײניקע קדיםטן ״מגײר נעװען״, געװאלמ דערמיט שסארקן אונזעד אנזען א־ן רער װעלט און אזוי־ארום צו באקעמפן רעם אנטיםעמיט־זם. ײדן, ה״םט עםי זענען;ארנ־שט אזוי שלעבט, אדרבא, נאט זעט: רער איז א ײד, עגער א־ז א ײד! איצט האט זיך ד• לאגע שטארק;עענדעדט. ד• װעלט איז שוין נישט אזוי אוטװיסנד בנונע צו ״דן, און אויב עמעץ איז דאך אן אנטיםעמיט, װעלן אים נישט העלפן ק״נע באװ״זן, אז מיר זענען נוט און פײן און קולטורעל. אדרבא, דעד ײדן־פײנט ־ואלט ז״עד נעדן נעװען, אז ײדן זאלן ז״ן פארטדאטן אין ד• פאדשײדענע ײיםנשאפט־ און קונסט־צװײנן װאם־װ״ניקער. אויף ה״נט צו טאנ איז עם פאר אונז מער אן אינעדיעכע םראנע. עם אױ א װיבטיק פראבלעם, װאם אױ נונע אונזעד א״;ן ײדיש לעבן אין דעד נעננװא׳רט און אונזער װײטערד־ק לעבן אין דעם און א׳ן ■ענעם יאכד אין דעד צוקונפט. בױ גאר נישט לאנג האבן מ־ר :עצאלט;אנץ־בארײטנד־קע ״צינזן״ די :דויםע ליטעדאטורן — די דײםשישע, פראנצויזישע, עננלישע, דוס־שע, װעלכע זענען ד• כרו־םע, מעבטיקע הערשער א־ן דער קולטור־װעלט. עם איז אפטמאל געײען פארשטענדלעך דאס רײםן זיך םון די ע;נע אײגענע ײדישע ד׳ אמות אין רער;רויםער, ברײטער װעלט. מיר זענען נעװען קל״ן און נישטיק מ־ט אוגזער א״נענעד ארעמק״ט מבי רי קאלאסאלע ׳־ײכטימעיי פון ד• װעלט־ ליטעראטורן. נײר קאנען אכצײלן פיל באנאבטע פערזעניעבקײטז, װאם זענען נעבוירן, אױםנעצױנן;עוואדן בײ אונז אינעײײניקי און דערנאך האבן זײ ױך אפנעזעננט םיט דעד ה״ם און ז־ך נעלאזט פירן דודך די יאקענדיקע פ״עדן פון די נרויםע, מעכטיקע ליטע־ ־אטורן. ירײמע מענלעכקײטן, אונױוערםאיע הארױאנטן. קומענדיק אה־ן, האבן זײ נעפונען פאר זיך א;רויםן פראץ פאר וײקס און אנטװיקלוכ;. פיל זעינען;עװאדן װעלטשעמען. פון •ענע גרױסע ל- טעראטורן האבן זײ;ענומען װירקן אויף דער נאנצעד קולטור־װעלט און אױך אויף אונזער ײד־שער װעלט. װײל די דײטשע, פדאנצו״ זישע, ענגלישע אדער רוסי׳טע ליטעראטורן זענען וױיט אריבעדנע־ מראטן די א״נענע גרענעצן און זענען נעװאדן דאם אײננמום פון