Literarishe bleter · 1931-12-25 · 52 (25.12.1931) · p. Seite 955

9 4 זײט 955 *ון ענדײון מיט ײדי׳!). טען נ*>ר נארנישט דערצןוזז, אז די '־אזיקע אדבעט ז$ל םירן צו אירע אײנענע היםמןורי׳טע קאנםעקװענצן. װארום ײריש טאר נישט האבן ק״ן רעכמ צו שםי׳צן אזא זעלבםמ־ שטענדיקע דאצע, װײל םוף בצ םוױ איז דאם נישט מער װי אן אוט־ שולריקער, נײטראצער אינםטרוטענט, װאם טאר ק״ן שאטן שון קײן דעה נישט האבן, װעלכע נינונים טיר זאלן אויה אים שפייצן. אזוי קוטט אויס, אז די נאנצע אדבעט װערמ געטון אין א ג״םט, װאס איז צו װײניק צו לעבן און צוםיל צו שטארבן. עס איז א םארדראם, װאם אונזערע םםילאניקעס האבן א היפש ביםר עגמת נםש א־ן זײעדע אײנענע רײען. װארום צוױשן ז״ערע אנהענגער, און אםילו םירער, נעםינען זיך שוין אזעלכע, װאם האבן אין אײגענעם לעבן און אין דער דערצױנג םון זײערע קינדער אנ־ גענוטען נאנץ טטילאריק, אז אין פוילן, לטש?, איז ״אקנא״ א םאך באקװעםער און לײכטעד װי ״םענסמער״, און םילן אזוי האצב־ באװוסטזיניק־םמיצאדיק, אז װען מען עםנט אן ״אקנא״ נײט אםשר ארײן טער צוםט, אײדער װען מען עםנט א ״םענםטער״. אטת, טען בײזערט זיך אויף זײ, טען שרײט, אז ז״ זענען אזוינם און אזעצ־ כעם, אבער דעד נאנצער ענין טוז זײ אין הארצן אויםקוקן זײעד טשיקאװע. װאם װיצ טען םון ז״ האבן? די םטיצאניקעם װיצן נישט דעם יידיש םון די ײדישיםטן, װייצ די םדאגע, זאנן זײ, איז נישט בצויז אויף װאםער שפדאך םען רעדט, נאר דער עקר װאגו טען זאנט אויף דער דאזיקער שפראך. ^בין איך אין עצם אינגאנצן סםכים טיט אט דעם בציק. שפראך אצײן איז װײט, װ״ט נישט נענוג םאר אזא צעריםן, םארװונדעט, קראנק םאצק, װי עם איז דאם ײדישע. אבעד אזוי שנעצ װי זײ?אזן אונז הערן דעם ״װאם״, צו װעצכן ז״ערע העדצעד ציען זיך, בא־ טערקט טען נצײך, אז ער םארטאגט נישט קײן אײן ברעקצ םון ײדישן אינהאצט, ער האט בצויז אין זינען אצגעטײן־טענטשצעכע ענינים. הײנט אויב אזוי, װאם װיצ טען האבן םון יענע טטיצא־ ניקעם, װאס דרײען זיך שטיצערהײט אינגאנצן ארוים םון דער טחנה? אויך בײ ז״ איז טײער דער ״װאגז", און זײ היטן א־ם אפ םיט אצע פרטים און דקדוקים. אבער דאם אצײן םירט זײ צום גאנץ נעזונטן, אײנציק מענצעכן צאנישן שצוס, אז די טמיצאדיק׳ע שפדאך רארף ק״ן שום ראצע נישט שפיצן אזוי שנעצ, װען זי הערט אויף םאר זײ צו זײן טטיצאדיק, װען זי םאדערט מוראדיקע קרבנות, װאס בצויז אן אידעאצ, א צוקונםט־חצום האט א רעכט צו םארצאנגען? דאם איז דער נאמירצעכעד װעג םון יעדער םארם פון א ײדישן ״ממיצא״, און איצט האבן טיר פאר זיך די םאטע נעםערצעכסטע םארם םון דער דאזיקער טענדענץ, װען מיט ײדיש אויף די ציפן און טיט ײדישד קוצטור אויף דער צוננ װיצ מען אקטױו, באװוםט־ זיניק און דירעקט טמיצאזירן דעם גאנצן אננאננ םון ײדישן צעבן. רא װערן שוין די דאזיקע םרײגט אונזעדע נישט בצויז םטיצאניקעם, נאד םםיצאזאטארן, טר״בנדיקע, םירנדיקע כוחות אויםן װענ םון אויםצײדיקן יעדן זינען םון אונזער ײדישן ז״ן, אויסזויגן יעדע קראםט, יעדן טיםערן נעדאנק, יעדעם בארעכטיקטע נעםיצ, װאם טיר האבן תטיד םארבונדן מיט ײדיש, און םון רם אצעם איז כײ זײ בצויז נעבציכן א םיםטעם םון פוםטע קצאננען צוציב עפעס א ממיצא־ ריקן צוםאצ — װײצ רי ײדישע טאםן רעדן (טײצ זאגן שוין ״רעדן ואג״,) ײדיש. אצעטאצ איז אן אומבאװוםטזיניקע טטיצאזאציע נעצעגן אויםן האנט םון אונזער װעצט, צװישן מענטשן, װאם זענען נעװען דער־ וריטערט םון אונז, און אזוי אין זײער מטיצא־צושטאנד זענען זײ אינגאנצן םארשװונדן במעט אוטבאטערקבאר. איצט זעען סיד םאר זיך אן א״ננעשפארטע, אםענע טטיצאזאטארישע קוצטור־פאציטיק אין סאמע צענטער םון אונזער װעצט. אויב די ײדישע געשיכטע און אונזער איצטיקע צאנע קענען אונז עפעס צערנען, איז זײער צײכט אײנצוזען װוהין דאם קען םירן. איך זע זיי, אונזערע מכליצאזאטאדן זיצן בײ די םענסטעד םון א צונ. זײ נריםן אונז װארעם מיט זײערע טיבצעך. זײ שרײען םרײ־ דיק: ײדיש! ײדיש! ײדיש! אבער דער צונ האט ז־ך שוין אננעהויבן צו באװענן, באצד װעצן טיר הערן בצויז א װײטן אפהיצך םונם םרײריקן ״ײדיש!" און בציץ־שנעצ װעט זיך טדאנן דער צונ אצץ ײײטער און ײײטער, אוועק אװעק, אײעק. —י רױזווראגיבוע ברנוםבג 1\וז._גפ 1.3991 ספעציםיש־ײדישן און צאזן בצויז דאם, װאם קען װי נישט איז אנ־ נײן םון זיך אצײן וװזילא. דער אנקום םון אוגזער ײדיש־װעצטצעכער םביבה האט באמת נעבראכט םיט זיך זייער גרויםע הבטחות. מיר האבן זיך נישט נע־ דוננען טיט דער אצטער רעציניעזער םארם, און נארנישט נעײאצמ אראפדיננען ב״ איר. דעד שטאנרפונקמ, דער םאמע צוגאגנ איז נעװען אן אנדערער, א נ״ער. טיר האבן אײגגטצעך געטענהט אזוי: טיר אנערקענען דאם נעזעץ םון דירעקטער, באוױסטזיניקע־ אנ־ שסרעננוננ. אנדערש איז ײדיש צעבן אוטמענצעך. אבער די םארם, אין װעצכער אט די אנשטרעיננוננ זאצ זיך אויסדריקן, מוז זײן אן אנדערע, צוגעפאםט צום צעבן םון באװוםטזיניקע יידן, װאס זענען אויך הײנטװעצטיקע םענטשן. אונזער שטעצונג צו דער ײד־שער שפראך איז נאטירצעך נעײען אונזער ערשטער קענט־קםטער םיטן. אבער גישט דאם אצײן. עס איז נענוג זיך צו דערטאנען אן ורצעם באצױגנ צו חםידות, װאס איז אויך נעװען אונזער אצעמענם בא־ צױננ, סדי אײנצוזען די ברײטקײט און םיצזײטיקײט םון אוגזער נ״עם שטאנדפוגקמ. חםירות איז דאך אײגנטצעך א באװענוננ, ױאם איז נעװען טיף אײנגעטונקען אין ײדישן רעציניעזן צעבן, אין דאך װי האבן םיד, ײעצטצעכע טענטשן, עם אכ.עשאצט? און נישש :א־ האבן טיר עס הויך אפנעשאצט אין געראנק, נאר מיר חאבן עם בוכ־ שטעבצעך נעצעבט. די באג״םטערוננ םון חםירישן צעבן, זײנע נינונים, זײנע םעשױת, זײנע נײםטיקע רענוגנען, זײנע םאצקםטיט־ צעכ דרכים, זי״נע םיצאזאםישע װערטן, זײן בציק אויםן ײדישן אינטעצעקטועצן און עםאציאנעצן אויסצעבן זיך — מיר האבן עם בוכשטעבצעך נעצעבט, און גישט נעםונען דערין קײן שטץ, ייאם זאצ ז״ן א סתירה צו די איבעדצײנוננען םון א טאדערנעם םענטשן. איצט הערן טיר נײע דיבורים אין אונזער סביבה. און טיר דארםן זיך צו זײ זײער נוט צוהערן, אײדער עם װערט צו שפעט. םאראן שוין אזעצכע צװישן אונז, װאם ארבעטן םיטן נאנצן הארצן שאר ײדיש און ײדישער קוצטור, אבער זײ װעצן קײנמאצ נישט םארםעצן צו צאזן װיםן דער װעצט, אז זײ זענען גישט קײן ײדי־ שיסטן. װאצט דאם אםשר נישט אױםגעטאכט. מיר פערזענצעך איז אויך דאס דאזיקע װארט נישט זייער צום הארצן, טחמת םיצ מעט־ם. אבער זײער טענה איז גאר אן אנדערע. זײ װיצן בכצצ נישט אנ־ נעמען רעם שטאנרפונקט, אז ײדיש נ״סט־ק צעיבן האט א זעצבםט־ שטענדיקן נאציאנאצן װערט, אז דערםיט זוכט מען צו באםרידיקן נעײיםע בארעכטיקטע נאציאנאצע אמביציעם, ײאם דארםן םאר־ װירקצעכט ײערן אין דער צוקונפט. ײדיש, זאגן ז״, איז אונז טײער בצויז דערםאר — און א האר טער נישט װי דערםאר — װײצ ד• ײדישע מאסן רערן איצם ײדיש און זײיװיצן, אז דער דאזיקער װװיראריעבג םאקמ זאצ װײטער אנהאצטן. פארײאם נישט? םאר אצגעט״ן־טענטשצעכע אידעאצן דארף מע; זיך טאקע דירעקט און באװוסטזיניק אנשסרעננען, אבער ט־ט ײדישע עניינים קען דאם גארנישט האבן װאם צו טון, ײײצ עם װאצט דעמאצט נעהײםן נאציאנאציזם, שאװיניזם וכדומה. אבער ײדיש רעדן טי־ דאך װװירא, די ײדישע טאםן צעבן אויף ײדיש װװירא. איז מיצא, אויב טטיצא, זאצ עס נײן סטיצא. פארודאם זאצ סען אונז דער־ן שטערן? םאצט אײך, אז די גאנצע טעשה איז נישט מער װי א טעא־ רעטישער אויסרײר. ײארום יעדער איינער, װאם הײבט אויף ז״ן תאנט םאר ײריש, טוז םירן א טםירת־נפשדיקן קאטף נישט בצויז *נמקענן די שונאים םון דרויםן, נאר אױך אנטקענן די שזוערע מניעות םון איגעװ״ניק װארום אויך אינעוױיניק קוטט נישט אצץ םאר אזוי נצאטיק סטיצאדיק װי אונזערע בצאנרזשענדיקע םרײנט װיצן זיך און אונז אײנרעדן. און דא צינט טאקע דער װיץ םון דער געשיכטע. םראקטיש טוז טען זיך אײנשטעצן טים די צעצטע כוחות םאר רײן־נאציאנאצע װערטן. אבער אזוי ײי טעארעט־ש טאר טען דאס נישט, אזוי װי טעארעטיש טוז טען זײן נצײך צו אנדערע נאר־ םאצע םעצקער, וװ נאציאנאצע קוצטור פ£יםט םון זיך אצײן אויף א טטיצאדיקן אוםן, סוז טען זיך אחטריננצען מיט פשטותדיקע רײד און םארשטעצן טיט דער צינקער האנמ דאם, װאם עם מוט די רעבטע. אויב, הײםט עס, מיר קענען נישט עםן קײן א״ננעםאכמם, , צאטיר כאמש רעדן װענן א״ננעטאכטם. דער פועצ־ױצא רערםון איז נאגץ קצאר: אצץ טוז זיך אנהײבן