Literarishe bleter · 1931-12-25 · 52 (25.12.1931) · p. Seite 954

4 לי<ז8ג{(וי*< גל<ם<<־ 1\מ. 52 (•1399 י זיים 954?ײןני־ש?ע הרער/נד1-ד))רק ם ם י ל א םענטשלעכע אנשטרעננוננ זיך צו קצינן, בײצוק<םען, אױםצוםײח, און אצע אנדערע כוחות, װןום װערן גענעכן מענמ׳ןזן אין דער מע פון נעפאר. די רעציניעזע ש$רם איז ביז איצט געװען די אײנציק־מענלעבע, די רי״כסטע און װײט־נרײכנדיקסטע פאר אונזער ב*װוםמזיניקער נאציאנאלער;*נ׳טטרענגוננ. װאםערע ריזיקע זיכערק״ט־טיטצען ד• דעייניעזע פןזרם האמ םאר אונז נע׳םאםן: זי האט אונז נענעבן א ראנד אויב ני׳םט אין דער װירקצעסקײט, איז אין דער םאנטאז־ע; זי האם אוניז נעווארעמט מיט א ־אםענוננ איויף איבעדנאמירצעכער נאציאנאלער דעררײזונג, זי האט אנגעהאצטן א חײציקע שםראך און נעשאםן א באזונרערע טאנ־טעגלעכע שפראר; זי האט דערהויבן נאציאגאלע אנגעהערײזײט צו א מאראלער סדרנה (א פרוסעי■ ײד איז אן ״ערלעכער״ ייד); זי האט באלעבט אין אונזערע הערצער און מוחות די רײכסטע שאפוננען םון פארנאננענע ׳דורות; זי האמ ארײגנעבראכט אין אונזער באװוסטזײן דאס ליכט םון היסטארישער קאנטינואיטעט; זי האט נעשאפן םרימיטױוע פארמען םון נאציא־ נאלער מוזיק און אנדערע קונסטן; זי האט רענולירט דאם לעבן םון יעדן יחיד און םון יעדער קוזלה מיט געזעצן און כללים אין שײכות צום רעליניעזן און װעלטלעכן לעבן. װער קען דען אויסרעכענען די גאנצע עשי׳רות, אין װעלכער עם האט זיך אויסנעדריקט איר לײדנשאפטלעכע שטרעבונ: צו נאציאנאילער אײגנארט? אין םריערדיקע צײטן איז די ארטאדאקםיש־רעליניעזע םארס;עװען די אײנציקע מעגלעכע, װאס איר האנט איז נעװען נענונ ברײט און קרעםמיק צו נעםען אויף זיך אזא םוראדיק שױערע אויפנאבע, װי םירן דאם ײדישע םאלק אינם שרעקלעכן ארומיקן טדבר. אבער םיטן אויפקום פון א םראנרעםיװ, מאדערן לעבן צװישן אונז, איז יענע סארם נאטירלעך נעװאדן א צו־שװערע דריקנדיקע משא, טיר זאלן זי קענען פארטראנן, שוין נישט גערעדט װענן דעם, װאם זי האט זיך געשטעיט װי א ב״ן אין האלז אונזערע נײע ר״ן־ מענטשלעכע איבערצײנוגגען. װי האבן מיר נעקענט, םון א ײדישן שטאנרפונקט, רעאנירן אויף די דאזיקע נעשעענישן? קודם־כל האבן טיר געדאדםט לערנען םון ײדישער נעשיכטע, אז אויב םיר װילן בכלל לעבן אויף רער װעלמ, קען בײ אונז נישט זײן קײן סמילא. װי אומאנגענעם און שװער, אםילו איבלדיק, עם זאל נישט זײן — םיר קענען זיך צו אנדערע םעלקער נישט פאר־ נלײכן, בײ אוגז הערשט און סוז הערשן דאם נעזעץ םון דירעקטער, באװוסטזיניקער אנשטרע״וגנ. אבער נישט אזוי איז עם סאינעקו־ מען יער קלאם, װאם איז נעקומען םון די םשכילים, האט נלײך דערװיזן, אז זײ האבן די פראבלעם איננאנצן אנדערש אויםגעםאסמ. זײ תאובן נישט געזוכט צו שאפן א גײע סאדערנע פארם םאר בא־ װוםטזיניקן ײדישן זײן, נאר נעזיוכט עםעס אראםנעמען םון דעם, װאם איז נעװען םדיער. עם איז נעװען א מין דיננעניש. רי םארמולע ״זײ א ײד אין דער הײם און א סענטש אין נאם״, האט געשטרעבט, װי םיר זעע׳ן, אראפצודיננען די ״גאם״. די רעליניעזע רעםארטער זענען גענאננען א טראם װייטער. זײער םארמולע װאלט נעקעגט זײ: ״זײ א מענסש אין דער הײם און אין נאם, זײ א ײד אין טעטפל״. דאם איבעריקע װעלן מיר, הײסמ עם, לאזן צום ממילא־ דיקן פראצעמ דאס איז לײכטער און באקװעמער, און ,ײדישקײט־ װעט זיך װגזירא אויםהאלטן און אנטװיקלען. טיר פלעגן דאם תמיד םארשרײען װי אסיטילאציע. אבער איך זע נישט אײן פארװאס. אםימילאציע הײסט אויםמישן זיך און אונטערנײן. אבער װען איז עם נעװען אין י״דישן פאלק א באװע־ גונג פאר פולשמענדיקן *ונטערנײן? נײן, די צרה איז נישט בא־ שטאנען אין אםיםילאציע, נאר אין מדילאזאציע, אויב םען קען ז־ך אזוי אזיםדריקן. נישמ דער אםימילאסאדישער, נאר דעד סמילאזאטאדישער שטאנדפונקט האט אין אלע צײטן און לענדער א&נעריםן שטיקער םונם נאציאנאלן ײדישן ארגאניזם, און אין נע־ װיםע לענדער אונז כטעט אינגאנצן אויסנעראט. דער קעננזאץ םון לעבעדיקן דין איז היסטאריש נעלענן נישט אין אםימילאציע, נאר אין סמילאזאציע, אינם פארלאגנ צו םארװארםן װאם םער םונם יעדער ײדישער היססאריקער, וואס זיין עובדא איז נישט בלויז צו קלײבן ארכיװ־מאטעריאלן און פארצי״כענען פאקטן, יתט פשוט נישמ קענען אננ״ן מימ זײן ארבעט, ביז ער װעט נישט לײדנשאסמלעיך זוכן א תירוץ אויף דעי אלט־ארטער קשיא: װי אזוי זענען מיר פארט נעבליבן לעבן? א ײדישער היםטאדיקער, װאס םאיםאנט נישט די נײגיריקײט צו װעלן;עפינען דעם םוד פון אונ־ זער קמם, לאזט אונז איבער קאלט און אנטוישט. און דא לינט אויך דער רײץ פאר יעדער נישמ־פאכםענישער פארמ־פוננ אינם נאננ סון אונזעירע היסטא׳ײשע םראצעםן. װארום אין פלזינ איז אונזע־ נאנצער קױם עםעם למעלה םן השכל. טא װו שמעקט דא דער נס? און װי נאטירלעך מען זאל דעם ענין נ־שט דערקלערן, איז אבער קלאר םאר יעדן שכלדיקן כיענטשן, אז עס איז פאראן װאם צו דער־ קלערן; אז פון אויבנאוי׳ף נעקוקט איז די זאך נא׳־נישט קײן פשוטע. היםטאריקער םון אנדערע פעלקער זוכן צ< פארשטײן דעם כא־ ראקסער און די םיבות פון נעװיםע ענדעדוננען, זײ װילן קלאר םאכן, פארװאם עפעם איז אױפגעקוםען בײ אונז די הו־םטפראנע, פארװאפ מ״ר זענען נישס אוסגעקוםען. אונזער לעבן איז תםיד נעװען און איז אויך איצט איננאנצן אנדערש. דארף מען דען ברענ־ גען ראױת דאם צו דערוױיזן? ײי איך זע די זאך, נעסען זיך די הויפט־שײעריקײטן דערםון, װאם םיר זעגען נישט נעוײינט צו זען, אז א פאלק זאל דארםן דירעקט קעטםן םאר זײן א״גנארטיקן ג״סטיקן אדער קולטורעלן אויסזען. בײ נארמאלע פעלקער איז דאס על םי דוב א פועל־ױצא פון א קאמף פאר פולשטענדיקער פאניט־שעד אוםא&הענניק״ט, פאר סוװערעניטעס. פעלקער זענען קאנצענטרירט אין באשטיסטע טע־ ריטאריעס, ײילן •זיי זיך אויסשפרייטן, אדער נעװינען ברײטערן פאליטישן און עקאנאמישן אײנפלום, אויפהאלטן ד־ ײיכטיקססע עקאגאםישע םונקציעם, םארשטארקן און באפעםטיקן זײער םאלי־ טישע מאכט, נישט דעו־לאזן, אז א סרעמדע םאכט זאל דירעקט אדער אומדירעקט ארײנדריננען אין זײעד טעריטאריע. דאם זענען די אםענע דירעקטע מאמױון אין קאטף םון פעלקער. די אנטװיקלוננ פון דער נײסטיקער אײננארט זײערע איז געוױינטלעך אן אט־־בוט פון דעד דאזיקער אלנעמײנער םובםטאנץ — רעדנדיק אין ם&־־ נאזיסטישע טערמינען. אבער א פאלק אן א ״סובסטאנץ״, װאם דארף כםדר מלחמה האלטן מיט די לעצטע בוחות פאר זײנע ״אטריבוטן״, דאם איז זײער מאדנע, און עם איז שװער צו םאיר־ שטײן, אויף װאס דער נאנצער בנין האלט זיך. אט דאס איז די לאנע: בײ נארמאלע פעיקער זענען פאראן םאמענטן םון קאמף און אנדערע מאמענטן, ײאס באװענן זיך םון זיך אלײן, אזוי צו זאנן, זײ קומען פאר וװזילא. און נראד דאם ײאם בײ יענע איז א טמילאדיקער פועל־ױצא פון אן אײננעשטעלט לעבן, איז בײ אונז דער אמתער, דידעקמעד, בלוטיקםטער קאמף־ סאמענט. נישטא בײ אונז קײן גזווירא. דאם איז אונזער טראנעדיע, אבער דאס איז אויך דער זינען פונם נאנצן נאציאנאלן לעבן ארנ־ דעדן אין אלע צײטן און אלע לענדעד זינט דעם צװײטן חורבן. וװ עם איז נישטא קײן ממילא, םח זיין באװוםטזיין, מוז ז״ן א קלאר אויפגעםאסטע װילנדיקע יץיט םון האנדלוננען. באײוםטזײן איז אבער ינישט םתם אזוי ז־ך א מתנה, װאם א רײכער פריץ האט אונז נעגעבן. באײוסטזײן איז אײננטלעך א קאמ&ענםאטא-שע םונקציע. עם װעדט אין אונז געבוירן, ײען מיר שטייען פאר א פראבלעם, װען מיר האבן שװעריקײטן בײצוקוטען. חאס ײה־ דיקםמע אין ײדישער געשיכטע איז דעריבעד אונזער ה״םער װילן אונזעיר דארשמיקע לײדנשאפט, אונזער שטענדיק־אנהאלטנ־ דיקער ברענענדיקער םארלאננ צו ותלן לעבן װי ײדן, צי ותלן אופ־ גײן אין דער װעלט מימ יידישן אינהאלט. און נעלענן א־ז אט דער אינהאלט מםש אין אונזער יעדן אטעם, אין אלע אונזערע נלידער. טיר זענען געײען און נעבליבן גישט דערםאר, וױיל מיר זענען ײאם מיר זענען, נאר וױיל טיר האבן עם תמיד באוײםטזיניק נעײאלט זײן, װײל דאם שרעק־בילד םון אונטערנאנג, ײאם איז אונז שטענדיק נעשטאנען פאר די אויגן, האט אין אונז ארויסנערוםן אן איבער־