Literarishe bleter · 1931-12-18 · 51 (18.12.1931) · p. Seite 948

רױזסראריבזס גלעסיער ו\מ. ןפ39.) 948 * דער קאלאםאלער פאנאנדערװוהס פװ דעד ײדישער פרעםע 400. — אויב טיר װעאן נעמען דעם אויםזען און צו׳םימנד םון דער ײדישער םרעםע פון צוריה מיט 25 יאר, װעט דער םארגצײך םון אמאא און איצט אויםהומען נאך איבערא׳םנדיהער. דאן, צוריה מיט 25 יאד, האבן מיר מםתמא סארמאנט הוים א 30 ײדישע צ״ט־ ׳נזדיפטן אין נאר דער װעלט, און טאגבאעטער — הוים א דר״־םיר. לויט דער פעריאדישהייט טיילן זיך די 389 צ״ט׳פריםטן אזוי: טענלעכע צ״טוננען האבן מיד אין 1930 םארמאנט — 50, האלב־ װעכנטלעכע — 9, װעכנטלעכע — 133, צװײװעכנטלעכע — 23, חוד׳טדיהע — 100, זעלטענער װי א חודש, ני׳םט־רענלםעםיה און אומבאײוםט — 68. אבילו װען מיר נעמען רעם צושטאנד םון דער ײדי׳םעד םרעסע םון צוריה מיט 4 יאר, פון 1926 — באמערהן מיר אויך א געװיםע יטט״נערוננ. דאן, אין 1926, האבן מיר פארמאנט סך־דיכל 315 צייט־ שדיפטז אין דער נאנצער װעלט (אנשטאט 389 אין 1930), און פון זיי - טאנבלעטער בלויז 47 (אנשטאט 50 אין 1930), װאכנ־ בלעטער — 144 (אנשטאט 133 אין 1930). פאר אונז זענען זייער װיכטיה די ישובים, װו עם דערש״נען יידישע וזאגצײסיװגטו, װייל װו עם איז דא א יידישע טאנ־צייטוננ, דארט איז דא א שטארה־אנטװיהלט יידיש מאסךלעבן. אין ארנענ־ טינע (בוענאם־איירעם) — 2 נרויםע טענלעכע צײטוננען; א־ן ברא־ זיל (ר־א־דע־זשאנעירא) -- 1 טאנצײטוננ (זינט 1930); בעלניע — 1 טאנצייטוננ; ל־טע (האװנע) — 2 טאנצײטונגען; לעטלאנד (רינע) — 1 טאנצייטוננ; עננלאנד (לאנדאז) — 3 טאנצ״טוננען; פוילן (װאישע, לאדז, װילנע, לעמבערנ, ביאליםטאה, נדאתע) — 22 טאנ־ צייטוננען; פאר״ניהטע שטאטן (נױ־יאדה, שיהאגע, םילאדעלפיע, הליװלאנד) — 10 טאנצייטוננען; האנאדע (מאנטרעאל, װיניפענ, טאראנטא) — 3 טאגצייטוננען; דאטנפארבאנד (מאםהװע, כארחאװ, מינםה) — 3 טאנצ״טוננען; רומעניע (העשענעװ) — 1. אויב לויט דער גואל פון די טאנצ״טוננען שטייט פוילן אויסן עדשטן ארט, האן אבער צפון־אמעריהע האגהורירן מיט דער :רעםע־ דער צאל עהזעמפלארן, אין װעלכער די טאנצייטוננען װערן סאר־ שםײ יט. דער מחבר פון דעם אדטיהל אין די ״ײװא־בלעטער״ י. אני־ לאװיטש פרוװט אײנצוט״לן די 389 צײטשריפטן, װאס זענען דער־ שינען אין יאר 1930 לויט פאליטישע ריכטוננען און כאראהטער. ד• פאליטישע פרעםע פארנעסט דעם נרעםטן ארט. פון דער אלגעמײנער צאל צ״טוננען 389, זענען 222 צײטוננען פאליטישע. ד• ײדישע פרעסע לויט ריכטוננ און אינהאלט טיילט זיך אזוי: פאליטישע פרעםע (נישט אפן פארטייא־ש)'— 114, אנודה — 14, אומאפהענגיהע םאציאליםטן — 1, אנארכיםטן — 2, בונד — 14, נרופע ״פרייע שריפמן״ — 2, התאחדות — 3, ״דישער םאציא־ ליםטישער פארבאנד — 2, ײדישער הלוב פון טלוכהשן נעדאנה — 1. מזרחי — 2, פועלי-צױן (לינהע) — 6, פועלי־צױן (רעכטע) — 5, פאלהיםטן — 3, צױניםטן — 14 (דערביי ניט צו דער מחבר פון דער אפהאנדלוננ א באמעדהוננ, אז די צױנ״םטישע השפעה אויך דער יידישער פדעםע איז, פאהטיש, א םך, א םך נרעטעד... די אומפארטײאישע פאליטישע צײטוננען דענען אין װײט־נרעםטז טײל ציתיםטיש נעשטימט), צױניםטן״רעװיזיאניםטן — 2, האםו־ ניסטן — 37, פעריאדישע אויםנאבעס מיט א םארשײדנארטיהז איג־ האלט — 17, ליטעראטור און קריטיה — 18, חומאריסטישע — 5, צײטשדיםטן פאר ארץ־ישיאל־אויפבוי, הרן־היטת, הרן־היםוד —8, עמ־נראציע און האלאניזאציע 3, פראפעםיאנעלע 24, האאפע־ ייאציע -- 8, אויםנאבעם פאר םאציאלעד הילח — 8, האנטװערקער־ אויסנאבעס — 5, האנדל — 7, ארנאן פון הויז־באזיצער — 1, בױלעטענם פון װיםנשאפטלעכע אינסטיטוציעם — 2, פילאלאנישע — 1, פםיכאלאניע — 1, עחאנאמיס און סטאטיםטיה — 2, מעדי־ צין — 7, לאנדװירטשאםט — 2, פעדאגאניה און שול־באװעניננ — 10, םטודענטישע אויםנאבעם — 2, סינדער־זשותאלן — 12, םפארט — 4, רעליניעזע — 8, מיסיאנערישע—5, פארשײרענע—6. אזוי זעט אוים אין אלנעמײן דאס בילד פון דער ײדישער פרע־ סע אין גאר דער װעלט. ײי מיר זעען, שפינלט אפ די ײדישע ופיעסע דאם נאנצע ײדישע לעבן אין אלע זײנע שאטירוננען און ריכטוננען. ג. וז. םאד די לעצטע 25 יאר האט די יידישע פרעםע אין גאר דער ײעלט זיך געװאלטיה פאנאנדערנעװאהםן. די ײדישע פרעםע נײמ נאך פים־טריט נאך דעם ײדישן לעבן, און םיט דער אנטװ־הלונג און פאנאנדערװוהם פונם ארנעמײנעם ײדישן :עזעי׳שאפטדעבן מאםן־לעבן, האט אויך די ײרישע פרעםע ז־ך אנטװיהלט און דע־ צװײנט. דאם ״דישע רעבן שטעלט ארויס נײע פ־אנן און פ־אב־ ־עמען, עם װעדן ארויםגערוהט פאליטישע, װידמיעאפטלעכע און הולטורעלע םאדעדוננען, און דאס אלץ נעפינט דעם פילן אויס־ דרוה אין דעד ײדישער פרעסע. אנשטאט רײן־איכפארמאטיװע, רײן־ בעלעטריםטישע צײטשריםטן הומען־אויח פאדש״דנארטיהע, פאר־ שײתפארביהע איתאנען, אין װעלכע עס שפינלען ז־ך אפ די האמפן, װעלכע הומען פא־ אויף דער ײדישער נאס דורך ד■ פארשײדענע פארטײען און ריכטונגען. עס הומט די ד־פערענצירוננ פון די פוב־ ־יציסטישן און ליטערארישע כוחות, עס באײײזן זיך אויך פא־־ שײדענע פאך־זשורנאלן. הקיצוד, עם אנטשטײט א ׳נארמאלע ״דישע פרעםע, װעלכע דארף באדינען די נאנצע ײדישע באפעלקערוננ אין אלע אירע פאדעדתנען און באשטרעבוננען. די מאםן־עמינראציע, װעלכע נעמט אן קאלאסאלע מאיסן אין די יאדן 1905—1906, און װאדפט אריבער צענדל־קער טויזנטע־ ײדן אין נייע לענדער, אט די עמינראציע רופט ארוים א ־ידישע פרעסע אין אזעלכע עדטער, װו קײן ײד־ש װארט האט ביז דאן אהין לחלוטין נישט דערגרײכט. אין לויף פון עטלעכע געצײלטע יאר קוסט אויף א ײדישע פ־עםע אין צפון־אמעריהע, ארנענט־נע, אפ־־הע, קאנאדע, עגנלאנד. װענן דוםלאנד א־ז שוין אפנערעדט. שוין אין 1912 איז די צאל פון ײדישע צײטוננען און צ״ט־ שריפטן א־ן דער נאנצער װעלט בײ 90, פון זײ טאנבלעטע־ - קרוב צו צװאנצ־ק. עם איז אינטערעסאנט, אז אין דעפ נאניז נעװעזענעם רוםלאנד זענען אין 1912 דע־שינען בלויז א 817 טאנ־ בלעטער, נישט מעד: אין אדעס — 2 טאנצײטוננען, װארשע - - 2־3, לאדז — 2, װילנע 1 צײטונג. אין ארנענטינע זענען דאן דעי־ שינען בלויז א 2־3 װעכנטלעכע און צײײײעבנטלעכע צ״טשר־פטן. און װי אינרערש עם זעט איצט אוים דאם ב־לד פון דער ײדי־ שער פרעםע אין גאר דער וועלט: אין דעם חודש־שריפט פון ײד־שן ײיםנשאפטייעכן אינסטיטוט ״ייײא־בלעטער״ (םעפטעמבער־העפט 1931) נעפינען מיר זײער אינ־ נדעי־עםאנטע סטאטיסטישע מאטעריאלן ײענן דער הײנטצײטיקער ײדישער פרעםע און אייר וײהם פאר ד• לעצטע 5 יאר, זינט ד• ביבליאגראפישע צענטראלע פון ײװא עקזיםטירט. או־ף הײנט צו טאנ, אויף יאר 1931, דערשיתען ײדישע צײט־ שריםטן אין 22 לענדער. אין דער צאל פון 389 צײטשריפטן. אין אורונוואי — 4, אין ארנענטינע — 21, ארץ־ישדאל — 4, בעלניע— 5, בראזיל — 4, דײטשלאנד — 5, דרום־אפריקע ■— 2, טשעכא־ סי״אװאהאי — 3, טשילי — 1, ליטע — 6, ''עכדיאנד — 11, מעה־ סיהע — 2, עננלאנד — 6, עםטלאנד — 1, עםטרײך — 1, פוילן— 172, פאריתיסטע שטאטן — 76, פראנהרײך — 10, קובא — 1, האנאדע — 7, ראטנפארבאנד — 35, ׳רומעניע - 12. װען מיד פארגלײכן אט די רשימה פון דער ײד־שער פרעםע לויט די לענדער אין יאד 1930 םיט רעד ירשימה פון דער ײדישעד פרעםע אין יאר 1912 (לויט דעם ״פנהם״ פון ב. קרעצקין, רעד. ש. ניגער, װילנע, 1912), זעען מיר, אז פאר די 13 יא־ זענען צו־ נעהומען א רײ לחלוטין נײע לענדעיר, ײעלכע האבן אין 1912 נאך איננאנצן נישט נעהאט קײן ײדישע פירעסע, אדע־ האבן פארמאנט בלויז שײאכע אנהויבן פון א ײדישער פרעםע. אזוי, למ׳על, זענען אין יענער רשיסה אינגאנצן נישטא די לענדעיר אורוגװאי, בעלניע, בראזיל, טשילי, הובא, מעקם־קע. אין ארנענטינע, וואם פאימאנט איצט 21 צײטשריםטן, זענען דאן נעותן א 3־2 װאכן־ און צוױי־ ײאכנצײטוננען, אין פראנקרײך האט אין 1912 אננעהויבן צו דעד־ שײנען א װאכנבלאט, ײאם האט קײן ארייכת־ימים נ־שט נעהאט (״דער ײרישער ארבעטער״), אין די שטעט פון הײנטיקן פוילן— א 15־20 צײטוננען און צײטשריפטן, אין די שטעט פון היתטיהן ראטנפארבאגד — בלויז א 5 צײטונגען און צײטשריפטן. םאד די דעצטע 18 יאי איז די ײדישע פיעםע פאייפינפאכט נעװארן אין איר צאל, םון הרוב צו 80 צײטשריפטן — ביז קנאפע