Literarishe bleter · 1931-12-11 · 50 (11.12.1931) · p. Seite 931

ליסוזראריגזז לרנוסיגיו ד\ס. סל ןד39.) שאטט, ■ײאם אאעקסאנדעד דױטא האט צו אים!*־ויסגעװיזז. בשעת ער םיצענט באהוםען יערעיזלעכע אטאיזן, םאעגט ער בעטן זײן םרוי, זי זאא אים םאראעזן די ראסאנעז םון ׳דעם אויטאר םון די ״דר״ םו׳עסאטעדז״. איז אוינוסט 1865 האט דױטא אננע׳נזרייבן זייער א רידגדיקן אדנזײזל װענן דער אירטיסטין דארײאא, װעאבע איז נעיטטארבן אין עאינט און ׳גויט. היינע האט ווענן דעם נעיטריבן דױמאן: ״מיין טייערער דױמא! איך קאן עם גאר סיט קיין װערטער נישט איבערנעבן, ײי אי״ערע ארטיקאען װעגן דער דארװאא האבז אויף טיר נעװידקט; ראם יענען גיכער יאמערײען, א״דער אר־ טיקצען, און זײ זענען אויף אזויםײן איבערםואט מיט רחמנות, אז איך האב מיך םאנאגרערנעוױינט. א נרױםן דאנק אײך םאר די דאייקע טרערן, אדער, בעסער נעזאנט, םאר רער נעלעננהײט אויס־ צײױינען ז־ך. דאם מענטשאעפע הארץ, דאם פא־שאאטענע שטאלצע םענטשרעכע הארץ, איז אזוי אײננעאדדנט, אז װי עזװער עם יאל נישט ז״ן, װעט עס ניכער 6י!אצן, אײדעד זיך ראזן וױיך מאכן דורך טרערן. אט דאס םארשאילטענע שטאילצע הארץ דארף שטענדיק יײן צוסרירן װען עס מאכט זיך די נעאעננהײט צו שטיאן ד• איי־ גענע א״דן דורך טרערן, תנם אםנים װײגט דאם איבעי א םרעטרן אוטנאיק״. זומעד 1855 האט היינע געשריבן צו איינעם םון זיינע פ־יינמ: ״איך בין קראנק ײ• א הונט, א*ך קעמף מ־ט דעם טויט, ויי א קא־ל. סען זאנט אז א קאץ איז זייער אעבנםםעיק״. א־ן נאװעמבער איז קיין םאדיז געקומען צוםארן דעם פאעטם שװעםטער ׳טאראאטע עמברען. ער האט געװארט אויף איר מיט נרויס אומנעדואד. ער האט זיך אזוי דערפרײט, ז״ן נעזיכט האט אוױז אזויפיא או־פנעיטטראאט ביי א*ר ארײנקוםען, אז שאראאטע א*ז נעװען איבערראשט: ער איז נעװען אויסערנעװײנאעך שיין אין דער דאזיקער מינוט. ע־שט יטפעטער האט זי זיך אומנעקוקט, װי די קרענק האט םארענ־ערט א־ר ברודעד. שאראאטע איז נעשאאםן אין שכנותריקן צ־מער און םאענט אאעמאא אר־ינקומען, בשעת דעד קראנקער האט באקומען ז״נע אטאקן. ז■ האט א*ם ארויפסעא״גס די האנט אויםן קאפ. היינע האט םארזיכעדט, אז םון דער דאויקער האגט שטראמט א בארויקנ־ דיקער כואנגעטיזם. ער םאענט נאבדעם נעמען איר האנט אין ז״ן רעכטער האנט — די צװייטע איז נעװען פאראאױירט — און מ*ט א*ר רעדן ווענן דער םארנאנניענהײט. נ״־יא־ 1857 האט הײנע נעשיקט דעם ״ם־־גא״ א באנבא־ נ־ע־קע ׳שאקא־איר, אייגנעהיאט אין א רויזן־אטאאם. ״דאם דאזיקע נעשאנס איז אאגםאאס נ״ג־ט םון שאעכטן;עשסאק״, — האט ער נעשר־בן אין עטאעכע טענ ארום האט עד אנגעשריבן גאך א ב־י־ װעאע: ״טי׳פסטער טרויער — ד״ן נאמען איז הייגע״. ״איך א״ד זײעד שטאדס און בענק שטערבאעך. דאס רעקא םון מײן רעכטן אוינ פאאט אויך, און איך קאן שוין סעד נייטט שר״בן. איך הא־ דיך זײער איב און טדאכט אאץ װעגן דיד״. די פרו־ זשובער האט אין םע־דראר באזוכט ה״גען און האט געזען, װי אזוי מען האט דעם קראנקן איבעדגעטדאנן אין בעט ארײן. זײן או־םגעמאנערטער, אייגגעהיאטער א*ן פאאגעא־א״־אעך, נוף, האט אויסנעדען, װי בײ א צען־יער־ק קינד. די ם־ם זענען נאכ־;עהאנגען און זיך נעהוידעט, װי שטריק. די םרו־ זשו־ע־ א־ז גא־ אםאא געקומען רעם 13 פעברואד. נעזעגענעגד־ק ז*ך מיט א־ר, האט הײנע פארהא־טן איד האנט און זי נעבעטן: ״פאדשפעטיקט נישט דאם צוױיטע מאא״ אויםן צוױיטן טאנ ראט ער :ע־עטן דאם ״פאעא״ זי זאא מאדנן אומבאדיננט קומען. זי איז נ*שט נעקומען און מער שוין נישט נעזען היינען א ־עבעדיסן. ער א־ז נעשטארבן דעם 17 םעברואד דריי פערטא אויױ פינױ םארטא;. רע־ טויט האט װונדעראעך סאדענדערט זיין נעז״בט — עם א־ז געװארן ענ־עך צו א רויקעד און שטאאצער מאדסאד־מאםקע. ב\\ רוסיבו ערשט דערשינען קאדיע מאלאדאװסהי גײען שיכעלעך ^דדעק, װד די װע5ט האט כאד אן עק ווזזטהיעך אי\ 9(\ר\\\ קאמיליא םעאז־ען האט אפנעז־רוקט א־רע דער״געדוננען יוענן הײנען ערשט אין 26 יאר ארום נאך דעם פאעטס טויט. (זי אצײן איז נעשטארבן אין 1896. זי אייז נעװען א אעדערין םון דײטש אין רואגוער םרויען־איצײ). זי דערמאנט זיך אין דעם פאעטם סאײ־ נעד ד־רזז — 4 קאײנע צימעדן און א שסאאער באאקאן. א־ן דעם ציסער, וײ רער קראגקער איז נעאענן, איז נעשטאנען ז״ער א גידעריק נעאעגער םון ־עטאעכע דינע מאטדאצן. עגזאעכע שטחאן, א שדײב־טיש םון ניםן־האאץ, א׳ויױ די װענט צװײ גראװױרן ״שניטעדס״ און ״ם־שעדס״. דא תאט באאעבאטעזײעט די פאע־ נערין קאנזעריגע בואוא און די היגקעגריסע פאאינא — א הויז־ םרײגדין און דינסט־. באזיז די בײדע םרױען זעגען בײנעזזען בײ הײנעם אעצטע מינוטן. הײנעם פרוי האט נישט נעהאאטן םון רעם ״פאיגא״, און װי נאר עם יהאט זיך אין ציםער דערהעירט אה־ זשוםען, פאענט זי אװעקנײן. דאם ״םאיגא״ םון א־ר זײט האט אויך נישט שטאדק ס־מפאטיזידט די דאזיקע דיקע ברונעמין, װאס איז נאך נעװען א נאנץ שײנע, טיט א פרײאעך, אעבעדיס פנים. זי באשרײבט א- דאניש די געשמאקאאזיקײט םון מאטיאדעם םאאאן. אין דעם דאזיקן סאאאן איז געהאננען מאמיאדעם א ױכנט־פאי־טרעט צו הײגען םאענט אויך ארײנקוסען זײן אאטע סרײנדין, םרוי זשובער, א סאײנע, רײנינקע אאמיטשקע, םיט א פיצינקע ש־דעמא, װעאכע האט מיט איר אויםעדאעכן אויסזען שטאדק דערםאנט ר■ ראטען פון אואי־םיאיפם צײטן. ׳באזוכגדיק דעם חואה, האט םי־ו■ זשובער דערםיאט איר צוזאנ, װאם זי האט אים גענעבן גאך א־ן 1848, בשעת הײנע איז דעמאאט געקוםען, אדער ניכער, בשעת םען האט אים ארײגנעטראנן דאם אעצטע סאא צו איר. דאס איז געװען דאס אעצטע טאא, װאם דעד פאעט האט זיך באװיזן ״םאיד מענטשן״. ער האט דעסאאט נעחחקט םון ז־ך אא״ן: ״װען איך נ־ב דא א שטאר־ בײ אײך, װאס םארא װונדעדאעכעד ראמאן ,װאאט מען נעקענט אנשד״בן, און איך װאאט ינעװארן דער העאד. ביזא (דע־ דעדאסטאר פון ״רעװױ דע דעםאנד״) װאאט זיבעד באשטעאט בײ אײנעם םזן זײנע אײטענאנטן א דערצ״אוננ אויױ רער דאז־קיעד טעםע״. היינע האט נאנץ ערנםט םאױמדיקט: ״ם״ן קרענק איז אן אומאױסהייאבאדע. איך װעא זיך אנ־דעראײגן אנן מעד שוין נישט אויםשטײן. איך בין אהעד נעקומען, םײן טײעדע־ םרײנמ, פדי ארויסצורײםז פון אײך דעם צוזאנ, אז א״ר װעט מ־ך באזובן. אויב איר וועם עם מ־ר צוזאנן, װעא איך זען, מען זאא מיך װ־דער בדעננען צו א״ך און איך יװעא אײך וױרער איבערשרעקן, ײי הײנט״. די םרוי זשובער האמ אים געגעבן א צוזאנ, און איר װאי־ט געהאאטן. צו הײנען םאעגט דעטאאט קוםען נאך א־ין אאטיטשקע, ראם ־איז נעיווען די םירשטין בעאדזש־אדדא, די אמא־יקע באצויבערנדיקע איטאאיענישע םארשװערערין, םון וועאכער עם איז איצט נע־איבן באויז א חורבה. הײנע האט זי, פונקט אזוי װי די אנדערי; רואינען םון פאריז, םון דעם פאריז פון הײנעם ױננט, גערופן ״די פירשט־ אעכע האאבװעאט״. נישט געקוקט אויױ דעם נעװאאטיקן איטערארישן דערםאאנ, װאם איז גראד נעקומען אין אט די אייזדנס־יאוו־ן פון דעם קדאנקן פאעמ, האט יהײנע געםיאט, אז אםיאו זײנע סרײנט, רי שריםםשטע־ אער, םאראאזן אים. זײן נעטרײער פרײנט טעאפיא נאטיע שר״בט װענן דעם: ״ינעשען איז דאם נישט דערפאר, וױיא טען האט אים װײניקער איב נעקריגן, אדער א״ם ׳וױיניקער פארערט. נאר דאם אעבן נײט זיך זײן ינאגנ, אנדאו םאר די סאסע סרײסטע הערצער; באויז די סוטער און די םרוי םאדאאזן נישט דעם מענטשן אין רער צײט םון זײן נעפעראעכסטער ינם״סה. דעם מענטשנם אױנ קאן צו־אאגג זיך נישט צוקוקן און צוזען יםורים, עם זאא זיך םון זײ נישס אפקערן״ און הײניע האט גוט אפנעשאצט און טײער נעהאאטן די אוים־ מערקזואטק״ט םון די, װעאכע ער האט נעאיבמ, און ותאכע האבן אים נעדענקט בעחאנזשעם װיזיט, יװעאכער האנג נישט נעקוקט אויױ זײן 75־־אריקער עאמער און שאעכםן װינטערדיקן דרויסן, א־ם בא־ זוכט, האט אויױ אזויםיא נעוױרקט אויױ דעם קראנקן, אז ער האט ז״ך צעוױיגט. ׳בערא־אזן האט עד באגעגנט מיט רי װערטעד: ״איד זענט נעקומען צו מיר? איר באײבט שטעגדיק אן ארינינאא״. בער־ איאז האט **רנעסן די שטעכװערטאעך און דאס אפחוזקן, ם״ט ײעאכע הײנע האט אים א אאנגע צײט םארםאאנט. ביזן טזיט איז הײנוע געװען שטאו׳ק נעדידט םון דער םר־ינט־