Literarishe bleter · 1931-12-11 · 50 (11.12.1931) · p. Seite 930

לױזזװ־אויסוןן בלגוםיסר 1\גז. 50 ח־39,) זיים 930 ד. ס 7 א 7? * #?7 הײנדיך הײנעס לעצסע יאדן ׳ז׳' •-־' ״א, וױ לאנגזאם עם צימ זיך ד• ע״ט, אט די פאדשא:טע;עאון חעד :אלקאן איז ארויסנעגאננען גלײך אויױ רי עליסײער סע?־ ד׳4־, װעלכע זענען דעסןילמ געװען ■ענלען צו א דארף. די יםודים דאבן אים ג״שט אסנעלאזט אויך אויף דעס גײעם אדט. רי מינדסנזע באװענוגיג אויף דעם ״םאטדאצן־קבד״, האבן :ײ אים ארויסנערוםן םפאזמען. דעמ 8 פעברואר 1865 הןזט הײ׳נע נעעזריבן צו אלעק־ םאנדער דױםא, דערצײלטדיח אים װי אלעמאל װענן זיין נעז־נמ־ צו׳סטאנד אין א ־עטעסיקעד פארם. דעם ברױו האט ער סארענדיסט םיט א װײטיקדית נעשדײ: ״איך מוז איבעףרײסן דאס דיקטידן, איך װער דערשכדקמ״. און דאך האט ער װײטעד'נעארבעט איבער ז״גע ביכע־ און, דערהויסט, איבער רער סראנצויזישעד איבערזעצוננ סון ״לױטענ־ ציא״. דער דע־פאלנ שון ״לױנזענציא״ איז נעװען אן אוםנעד ־ײערער,.־ײנע ־אט געש־־בן צו זײן םארלעגער: ״ם׳ארא איבעט דאם איז! א טויט־קהאנקער, נ־יצט נעםוקט אויף רי םפאזטען, חאב איך געארבעט צו םינף־זעקס שעה א־בעןר דער דאזיקער םהאנצויזי־ יעער ״לױטענציא״... באלד נאכרעם, ווי היינע האט זיך איבערנעקליבן אויף דע־ עװענױ טאטיניאן, האט אים באזוכט א ױננע םרוי, װאס איז נישט לאננ נעקומען פון דײטשלאנד. זי האמ הײנען געבראכט א נרום פון זײן םרײנט, דעם שריפטשטעולער אלפרער טײםנער. צוזאמען םיט דער דאזיקער סרוי איז אין דעם ״מאסראצן־קבר״ נעקוםען די לעצטע ליבע, רעם פאעטס לעצטע םרײד. די דאזיקע אוטדערװארטע באזוכערין איז אלט נעזוען 25 יאר, זי האט נעהײסן קאמיליא סעלדען. זי איז אויסנעיװאקסן און זיך דעורצוינן אלס אדאפטירטע טאכטער בײ דעים חרעזדעגער ביז־נער קריני׳ז, זי האט זיך פר־ בא־ פרײט פון דעם אפטרופום און פיל דורכנעמאכט אין איר ױננ לעבן. א פר״לעכע, א נראציעזע, טיט אן אײדל אננענעם נעזיכט, טיט פעך־שװארצע לאקן, האט ז• זיך ארײנגעריסן אין רעם פאעטס ״עגגער צעל״ און אים ארײננעבהאכט א שטראל ליכט. זי איז הײנען גלײך געםעלן, ער האט זי נלײך נענוטען פאר א סעקרע־ מארין. אין דעם ערשטן בדױו, װאס הײנע האס קוים אננעשריבן צו קאטיליאן, לײענען טיר: ״איך שטעל םיר םאר, אז א נוטע פײע האט מיך באזוכט אין דער צײט פון אומדערטרענלעכע אננסמן. און אפשד זענט איר נאד א שלעכטע םײע? איך טוז דאס װאס־ גיבער װיסן״. אט אזוי חאט זיך אננ-עהויבן הי״נעס ל־בע צו דער, װעלכער עד האט א נאמען גענעיבן ״פליעל״ — צוליב דעד פליג, װאם איז נעװען אויסנעהאסטן אויף קאט־ל־אס הענםשקע. זי האט אויםגע־ היט און טיט א צײט שפעטער אפגעדרוקמ ו־׳י אלע בריװ, װאט היינע האט ציו איר נעשריבן, ברױו, אין װעלכע ער קלאנט זיך אםילו אפטמאל, סארװאס עם איז אים באשעדט בלויז צו זײן א פלאטא־ נישער געליבטעד.־ ״עם אױ שרעקלעך, — שרײבט הײנע דעם 20 ױני 1855, — עס אױ ׳צרעקלעך, װאם דער טויט אױ להוט צו אילץ, אפ״ליו צו די סאסע הײליקסטע, םלאמיקםטע םארנעניננס, װאס דאס לעבן איז נאר אימשטאנד צו נעבן״. א צװײטן ברױו פארענד־קמ הײנע םיט .דעם אונטעדשריפט: ״דיין אונינליקלעכעד פדײנט נבוכדנאצד דער צװי״טעד״. ״איך בין פונקט אזא הסד־ דעה, װי דער בבלעשער קיניג, און איך עם בלויז נעכדאקט נראז, — מײן קעבין דוםט די דאז״קע פאשע — שפינאק״. ״טײן נוט, מײן ליב פלינל, קום אביםל אדומזשוטען אדום מיר סיט דײנע קלײנינקע פלינעלעך״. ״איך װיל דיך זײער זען, דיך, .דאם לעצטע בליטי פון טײן סרערן־הארבםט, דו אומזיניק געליבטע״. ״איך בין פונקט אזוי װי פריער קראנק, שװאך און אוטדויק. אפטמאל דערפידן םיך קלײניקײטן צו טהערן. יעדער קהאנקעד איז א נולם. איך האב :ישט ליב, מען זאל מיך זען אין אזא צושטאגר, איך סוז אבעך הערן דאם זשומען פון מײן םלינל. קוס, װאם שנעלער״. דער ברױו איז או׳נטערנעשריבן: ״משוגענער, — טשונענעד״. רער דאזיקע׳ר ״כישונענער״ האט אבעד נאנץ גוט םארשטאנען, װי נעבעכדיק עד אױ. ״איך האב אײך ליב, — האט ער טעשריבן, - טיט רער נאנ־ צער צא,־טק״ט םון א שטארבנדיקן, ד. ה. צאדטע־ נאך, װ־יעמע־ צער נאך אויף נאר דער װעלט״. י יג־נעקע, און איך בלײב נאך אל־ן אן אומבאװענ־עכעד, אויף א ין א-־ט. א־ן מ״ן פינצטערער צער דדיננט נ־שט ארײן קײן שט־אל האפענוננ; איך װײס;אנץ;זם, אז פון דעם דאז־קן צימער איז ד־1ר א־ינצ־קער װענ פא־ מיד - אין קבר״, אזו• האט הײנע געי:ג־יבן אין ־אר 1853. ב־נף ־אר זענען שו־ן פארב■-, װ• ער האט ו־ך;ישט נעקענט רירן פון ארט. די קרענק, דער פארא־יט׳ט פון ,־וקן־מארך, האט אים פאדשאפט שרעקלעבע ־סורים. אבע־ שדעקלעכעד פון אלץ אױ נעװען ד• טורא, עד זא';ישם אדאפ פון זינען. אין דעם פ־ט האט נאך ד• השגהה זיך מדחפ געװען א־בעד דעם פאעט — ער אױ נעבליבן בײ ד■ קלארםטע;ע־ דאנקען און בי• זײן שעפערישן זשענ• בױן לעצטן טאנ פון וײן לעב;. ״בל־זטן דעד מענטש לעבט, — האט הי־נע נעשדיבן צי י״ן טוטער אין דעם זעלבן יאר, — דאדף עד אדבעט;, אבעד דא אין מײן א״נזאמק־״מ הערפט מיר קײנער נישט״. רע־ פאעט לו־בט אין זײן בד־װ זיין פרו■ מאטילדען, אבער א־ן זײנע װעדטעד פילט זיך אננסט. ״םי־ לעבן זייש־ פד״נטלעך, ד. ה. איך;יב איד נאך אין אלץ״. ״מיין טרענצלערין האט ז־ך;עקויפט א;דין קל־יד, װאס איך האב א נאטען נענעבן דאם קר״ד פון ״זויצל• פזצל•"! — עם האסט פונקט אזו־פיר, װיפ־ל א־ך האב באקומען פאד מיין ר־ד ״װיצל• פוצלי" א־ן ״דאמאנצע־א״. איך בין ז״ע־ צופרידן םיט מיין פדו• - - דאם אױ רי בעסטע נשמה, װאס איך האב װען;ע־ טראםן, װאם מען קאן זיך קויפ םארשטעל;. אבעד, דעם אטת;ע־ זאנט, בין א־ך איבערצי״גט, אז א טענטש קאן אוי־ ז־בער נלויבן בלויז אײן װעזן — זײן אײגעגעך פומעד״. ״ר־ד האט אין קײן זאך נ־שט גענליקט אויף דע־ װעלט, — האט עד א צוױיט סאר נעש־יבן, — איך װאלט אבעד :עקאנט זײן נאך אוטנליקרעכעד. איזוי טרײםט ז־ך אויך א הונט, װאם א־ז צעטזיקט;עװאדן בלוױ אויף דער העלפט״. װעילא, א בארימטער קאטיילישער פובליצ־םט, האט;לײך נאך הײנעם טויט געשדיבן: ״איך װ״ם;ישט אין דער ל־טעדאטור־;יגשיבטע;אך אזא שרעקלעך ב־לד, װי הײנעפ קדענק. אכט יאד נאבאנאנד האט נאטם שטראםנריקע האנט איים נעהארטן איבער רעם אפנדונט. נאט האט איפ איבערנעלאזן דעם פארשטאנד, כדי ע־ זאל זיך באטדאבטן און תשובה טון. די לײדן האכן בײ אים ארוי׳סנערופן תדעוסות און;אטלעםטערונו., אבער קײן אײן װארט נ־שט װענן תשובה און חרטה, ק״ן אײן רוף נישט װענן רחטים; זײן. פארבלאנדזשעטע נשמה האט;ישט באקוטען קײן א״ן שטראל פון ליבט און, אזוי װי א פאריאנטע א פארסמטע פון די אזים־ דאטפונגען, װאם טראנן זיך פון דעם אפנרונט, האט זי זיך טיט װילדן האם אפגעקערט פון נאט, װעלכער האט איד פאדנעלײנט צו לעבן און איר נאך פארלענגערט דעם טערםין״. אין אט רי שורות אױ נישט אלץ אמת. נעװי״נלעך, ״נאלנאן־הומאר״ — אופדעד־ באדעםדיקער םאדקאזם, האם,;אטלעםטעדנדיקע איראניע, -- דאס אלץ טרעםט טען גאנץ אפט אין הײנעם לעצטע שאםוננען. ״ער האט גישט נעקאנט פארנעם;, נ־שט;עקאנט מוחל ז״ן די אלע איבער־;עלעבמע באלײריקוננען — ער האט ז״ אסילו טנזם געװען. ער האט ז־ך ג־שט געקאנט אפדײםן םון דעם ערדישן לעבן און געלעבצט נאך אירע פרײרז. די אײביקײט האט אים נעשראקן, דאם פאד־ שװ־נדן װערן האט אויף אים אננעװאדפן א פהד, ער האט אבעד בלוױ או־ף דעד העלפט נעשפאסט, װען ער האמ נעזא;ט, אז ע־ ־אט מורא פארן :הינום־פײעד. ע־ האט, געװי״נלעך, נישט אינ־;אנצן הרטה געקריגן אויף זײנע זיגד, און דאך האט ער פא-־ט או־םנעשטראכן פון ז״נע ביבעד א נרויםע צאל;אט^עסטעדנדיקע שטעלן און אין ז״ן צװאה האט ער געבעטן :אט און לײט זאלן אים טוחל זײן פאד די באגאננענע ז־נד קע;ן זײ״. דעם 6;אװעטבער 1854 האבן זיך די הי״נעם איבערנעקליבן אין א נ״ער דירת, אין תויז נוט׳ 3 אויף אװענױ םאטינ־אן — ״אין א נײ ארט פון פײן״, מי דער פאעט האט געזאגט. איבעדנעטדאנן אהין דעם חולה האט נעקאסט םיל םי — די ידירה תאט זיך נעפונען אויף דעם העכםטן שטאק. רערפאר איז דארםן נעװען א םך זון