Literarishe bleter · 1931-12-11 · 50 (11.12.1931) · p. Seite 925

4 זײט 925 שטרעסן םײן ה#נט צום דײנז׳ע, כדי;־י ה*:ט זאצ בצײבן העננען אינדערלוסטן, 1מון איך מיר נאר גײן םיט די העגט אין די גע׳שע־ נעם, םע׳שה עננצענדער, און אמאצ נאר ארויפצײנן בײדע פים אויפן טיש... אויב ׳&וין יא װעדן א גוי, צאמ־ך אויסצערנען דעם נוישן אצןז״בית: דאם :ישנדכסחףדיסע טראבטן װענן דעם ״צװײטן איד״, ײענן רעם ״אתה־בתדתגו־איר״, װענן אײנענעם ״איך־טאצאנט״, ײעגן רי ״איך־מעצות״ און די ״איך־סארדינםטן״; פארהעדט, לא־ מיד אפריעד זיך אנזאפן מיסן פשוטן מענטשישן ״איך״. מיטן ער׳שטן איך, וואם גיט, וױ בײ אמתע נוים, יעדן מענטש א נאטיד־ ־עכן, זעצבםטםארשטענדרעכן װעדדע־נעפיא און מאכט, אז א מענט׳ב פון אײן פארק פירט זיך נרייך צופ מענטיש פון א צודיטן פאיק. איר האט אלצדיננ אויםגעפרװוט, ציכער און הויכנעאכפע־־ טער װאסערמאן, איד האט זיך אראפנעראזט אין די מיפ־ענ־שן פון דער דײטש״טער ניכמה, איר האט אפ־צו מיט זײערע אוינן נע־ פרװוט א קוק טון אויד ײדן און יידישיזײט, א־ד האט אויםנעפדװוט ארע ראיות אױד זײ צו איבעדצײגן, ארע מיטאען אויח ז״ צו נע־ פעאן, — און א״ר זאנט אצײן, אז איר זענט :אענט דעדנאננען ביז צו דער נרענעץ פון יאויע, איר זענט — באמת א יטרעק און א נדויצ — נעגאננען קלאגן און יאמערן םאד די טויטע אין טויטן־ יטטיבצ, װײצ אויך די רעבעדיקע ד״טשן איז ני׳צט נעװען קײן הא־ פענונג, אז ז״ װעצן אײך אויםהערן, — איר זענט אזוי ײײט אװעקגענאננען און האט אזוי פיצ גע־ פדוײט און אזו• װײטיקדיק געפרוװט נעװארן, נאר אײן זאך האט איר נישט אויםגע רײוט: ט־אנן אײער ״דישק״ט אן חכםות און אן קיעיזת, פרוװז נעפעצן זיך אאיין און נישט יענעם, זיך אדאפ־ נעםען א מוםר פון די נוים און קוקן אויױ זיך ײי אױף א װזרבגײו־ צוײתן, װאם דאדף דינען און נעטרײ זײן צו זיך אציין... אמת, אױב איד װאצט אויםנעפדװוט אט דעם אעצטן מימל, ײאלט דאם נעװען א נאײכע זאך, און בבן נישט נאר ײדישלעך, בפיט מעדב־אײ־אפעיש ײדישאעך, וװ מען האט אפט איב, בעוונותינו תרב־ם, נא־ רזרומע װענן, נאר דערפאר װא<ט אי־ א םרײער און געזונטער ײד געוואדן, איד װאיט נישט פאדבציבן — א שקאאף פון אײער ײדישקײט... ריסוזדאריפזמ ברמוזמד װוז. ספ מפב,) און אויף דײן געטרײשאפט, װי א פאטריאטישעד םאצדאט ארעד א פאטריאמישער בירנער, װעט ער זאגן, אז דאם איז נישט מער, ײי אן אנשטעצ. — און טאמער װילסטו פאר אים לעבן, טאמער װיקסטרפאר אים שטארבן, װעט ער אלצאײנם טענהן: פארםאצן, דו ביסט א ײד... אט אזוי יאמערט און קצאנט יעסב ײאסערמאן אויף זײן קרענק, אויף זײן יידישקײט... וואלט נישט נעװען א ױשר נדול, אז א ק״נד, א געזונט יידיש קינד, אט פון אונזער־ע ״דישיע שולן, זאל צוניין צום צעװײטיקטן שרײבער־דיבטער און זאנן צו אים: ליבער, טײיעדער, הארציקעד, נעפלאנטעד און צעײ״טיקטער װאסערמאן! טאמעד װאלט געײען א םבד־ נארנישט צו ק־יכן אויף א נלײכע־ װאנט? טאמער איז ײדישס״ט גארנישט קײן ק־ענק און מען דארף דעריבער נארנ־שט טראכטן װעכן דעם טאנ און נאכט? אםילו נישט דעמאלט, בעת דער אנטיםעםיט דערמאנט אונז װעגן רעס? װארום װאסע־ באטדעף האט זײן דערםאנען? און אז עד דערמאנט אוני אמאל, אז מיר סםען ברונימער און טרינקען בלוט אום פסת, דאד&ן טיד דאס שטענדיק נעדענקען?... אי, ער קומט אמאר םיט א בײטש אין דעד האנט און שדעקמ? איז םה רעש? נעמט מען אלײן אויך א בײטש אין דער האנט ארײן. אט האט ע־ אנומלט געשרינן אויםן קול: ״נאט, שטראף עננלאנד!״ און ״דײטשלאנד, דײטשלאנד איבער אלצדיננ״ — האט זיך ענג־ לאנד און די װעלט דעדשראקן? אי, דער צלם אאהים? דעד צער איבער דער װיידע־ חיה, װאס דופט זיך מענטש און שט״מ םיט א בײטש אין דער האנט? זענט א־ר דאך א ײד, — און נאך װאסער א ײד, מיט איע פראנטערנ״טן און איע ײײטיקן, — דארפט איר דאך װ• א ײד װיםן: ם׳איז דא א שטראף א־בעד איע שט־אפן און א בײטש איבער איע בײטשן, — אמאל האט מען דאם נערוםן ״דער טאנ םון גאט״ און איצטער דופט מען דאם דער טאנ און ד• שעה פין דער נרויםער דעװאלוציע... נאר אויב אזו־, אויכ א־ך דאדף :־שט ט־אבטן װענן ייד־ש־ קייט, װײל א־ך ב־ן א געזונטער ײד, דארף איך :ארנישט אוים־ ב ט ר ם $ ג ע ד ס ם ע / ח נ ה א 9 ע ל ןפז\ א זזזזזוזזס*.) עם א־ז נ־שט א־ן איד א״ננשאפט צו גריבלען ז־ך און אויפצי־ פאםן ראלן קראנקהאפט. ז־ א־מפאנ־ירט מיט א־ר אםנקײט און אוים־ :עיו־כטנקײט. זי אװ אםילו םימפאטיש און צוציענד א־ן די רעשפאטישע ראלן, װאם זי שפילט. זי א־ז א־בערצײננדיק״נערענט, אם״לו װען אלם העלד או־ף דעד בינע באגײט זי עװלות. אין םטר״נרבערגם ״פאטער״, אלס די פרוי לאורא, :עװעלט־קט זי איבעד דעם מאן, ז־ איז הארב און שירעבט, אכער דער עולם האט ס־מפאט־ע צו איר. ײײל מען נלויבט מעד איר, װי איזז. איר אםת איז נאטיר־ לעכע־, עכטער, װי זײנער. איר שרה (די םוטער) אין ״גאט סון נקמה״, — ז• שפילט די דאלע װי קײנער נישט. זי האט געשפילט מיט דודאלף שילדקרויט אט ד־ פיעםע, און רי קריט״ק ׳איז נעװען אירזו, פונקט װי גײזזז. דער נ־ױסער שילדקרוימ האט נעזאנט: ״ותן איך װארט נעותן אזוי זיכער, אז איך שפ־ל אזוי נוט מײן ־אלע, װי דו ד״נע, וואלס איך א םך מער;ענלויבט אין דעם, װאם מענטשן זאגן װענן מיד!" אפעל א־ז געותן פון שילדקדו־טם נע־ ריבטםטע שוישפ־לערינם, ע־ פלעגט זאגן ותנן איר, אז ער האט;עשפילט מיט די :דעסטע דייטשע שוישפילערינם, אבער אזא טעמ־ פעיאםענט, אזא עבטן חוש פאר דעם אמת אויף דער בינע, האט ער בײ קײן װעלט־שוישפ־לעורין נישט ארויסנעםילט װי בײ איד. זי אױ פונקט אזוי װתדערבאר אין אירע טראני־קאמישע ראלן, ...א שײן, הויך;עשטאלט מיט נרויםע, בלזיע :ישט־םעמיטישע אוינן, שװארצע, נאטירלעך־נישט־ניעק־ײזלסע האר, א פולבלוט־קע ראםן־םרו־, — דאם איז הנה אפעל אויםערלעך. זי איז װי פין רע־ נאטיד באשאפן נעװאדן צו זײן שטענדיק פד־ש. און צײםיק, װי א פד״נתד, צײטיקעד עפי• ותנן חנה אפעל םײ אלם םענטש און סײ אלם שױשפילע־ין — ותל איך געדן שמועס;. איך ב־ן אפשד אײנע פון אירע נאענטםסע פדײנט. זי האט שטענדיק א װאדט, ותן זי אנטפלעקט פאר מיר אירע םודות: ״בעדטא, אז איך דעדצײל א־יך, דערצײל איך דאך עם קײנעם נישט!" איך האף, אז די ליבע חנה ײעט מיר מוחל זײן, אז איך װעל אין אט דעם שםועם מײנעם באקענען די לײענער פון די ״ליטערארישע בלעטע־" מיט איר פעדןענלעכקײט ארם נוענטש און אלס א־טיםטין. זי פארסאנט װונדעדבארע או־םעררעכע מ־טלען - - א פרעכ־ טיקע פינור, א שטים פון א ריז און א :אטירלעכן טעמפעראמענט, װאס שלאגט פון איר. זי איז;עזונט און פריש און ליבט־ק ײ• א צע־ בל־טער עםר־בוים. שאטנם און האלב־שאטנפ זענען איר פ־עמד. *) א־ן די ״ליט. בלעםער״ נומ. 43, 45, 47 זענען יעײען פאר־ עפנטלעכט כאראתטעריסטיקעם פון בעדטא נע־־סטען איבעד םארים שװאי־יז, כינע אכ־אמאװיטש און ״עקכ כן־עמי.