Literarishe bleter · 1931-12-11 · 50 (11.12.1931) · p. Seite 924

ריסיסגאריעזנ בלסססיג ג\ס. 50 0־9נ.) *3) ־ק 00^ ז״ט 924;;. 7 $ צ ק ־ ב ע ר ס א? ד '! דיעע שאטן פ ו ן י ע ק ב װ ס ע ד מ א ן אדער שקלאף פון זײןן ײדישקײמ ד ע ד ד ע ד טראבט ער יני׳סט דװסא יוועגן היילףי; ־ער שרייט ני׳טט צואיב א תכאית, :א־ בעל־ברחו, וױײל ער ײװ ׳שרייען... אט אזוי ׳טרייט יעיקב װאסזןרםאן םים חקול סול יעסב אויף זיין יידישסייט... * * * און סיט אזא נעשריי, װאס ־עיפט נישט, סאן םען זיך און א װערט ם׳עונע מאכן. א נעטריי, װאם חעדפט :״קט, קאן נאר פירן צו יאו׳ט... און :אעגט נעבן דע־ גידעגעץ פון יאוע האט או־ך נעװאגרט און געװאנדערט כל יטױ -דעד שעפע־, דער קיגםמרעד יעקב װא־ * * םעדמאן. * און אויף זיין קאפ־׳שװינדלדיקן װעג האט ער ׳טטענדיק ז־־ן פעםמן פונקמ, זיין ערד נעזוכט. די ערשטע ערד האט ער ביי זייגע אבות געזוכט. איז זי נעװארן ביי אים א שפרונינברעט. װאױוב ער האט פון דערװייטנפ ר• צװייטע עדד, ביי די דייטשן דעדזען, און או*ך ביי ז־ך, א־ן די טיפענישן פון טױזנט־יאר־קן דייטשן ־ידנטום, ז• דערפ־י־ט. האט ער ד• האנט :אך דער צװייטעד עדד אױסניע׳טטרעקט. האט םיען א־ם פון דעיר דייט׳ט״עער ערד א־בע־ ד• הענט גענעבן. און •עקב װאסערטאנס הא:ט, — א־ר פארשטייט, - דעם ד-יטיע־עםסרייכ״שן ראנואן־ד־כטעירס האנט א־ז א־נדערלופטן הע:־ גען נעבליפן. אטת, אפ־צ־על א־ז ער פארעכנט צופ ־י־ט־ע־־ען קהל, און אז ע־ קוםט, למ׳נזר, ק״ן ר־גע, פאדגעםט ער דעם אורח־צ־נדער בייפ ר״טש־שן נעזאנדטן, א׳ון א לעקצ־ע האלט עד א־ן דער געטע־ •געזעליעאפט. אבער נעטע און װאםערמא;? װי ׳נ״תט זיך דאם? א דייט׳נ״שע־ פר־ץ ־ פאט־־צ־ער און א געזעלשאפטלעך ־ בא־קאטידטיער יידיש־ ד״ט׳ט־עםמרייכישער יאםאן־דיכטער? װי פארט זיך דייט׳ט״טע נע־ זונטק״ט ם־ט ״ד״ג־ע־ יי־ענק? װעילט־פרייד םיט װעלטיצע.־? ״גאר א י״ד קאן אויך דאם דערגרײבן, ער איז א פארװאנד־ לונגם־ק־גסלער, ער איז נעני־כן צו דער לענענדאר־שער באשעפענ-ש פ־אטעיום, װאס װ״ם דעם סרד פון נלנול־ם״... אט אזוי, װיים גאגץ וװיל •עיקב װאסעדמא;, װעלן טענהן ד• ד״ט׳טן. א,־ן דאך בלייבט זיין הא:ט אױםגעשמרעקט צו ד• דייט׳טן, װ• א-ן א כדן םאזאכיסט״טן א־מפעט, בעת םען װארט, אז ד• :ע־ ליבטע זאל ד־ר אנטון א װייטיק... וױיל אויב ייד״צזיציט איז א קדענק, מוז םען טאג און :אכט טראיבטן, װ• פון איר פטור צו װעדן... מוז מען װ• א ׳עקלאױ פון ״ד״כקייט בעטן רחמים ביים דייט׳ט — מען מוז אונטער׳צטעלן ד• רעכטע באק, בעת מען האט פונם דייטש נעתר־גן א פאטינ• אױף דער לינקער, — מען מוז אפעל-רן צו דעד מינדערה״ט, צו די ד״טשע דענקי״ר און פאעטן, בעת מען פ־לט זיך אפנעשטױםן פון דער מערה״ט, פון ד• דייט׳טע פאלקסמאםן — מען מוז רעדן בנעימות, בעת יענער שדייט אויױ דיר אויפן תול, — מען מוז װך פ־־ן לי־ט״כ, אין הוילן פחד, טאמער װעט דער דייט׳ש, חלילה, ארױםחןדן אויף דיר א װארט, — און :אך אלעטען, װעט דאם נישט העלפן. — וױפ־ל דו זאלםט זיך מ־ט אים :״צט באהעפטן, ,ױעט ען אלץ קוקן אויף דיר װי אויף א פרעםד;, — אין ״קאספאר הויזער״ האב איך בא׳נ׳ריבן א ׳טט־ל־ א׳נעװייניקםטע דײטשע װעלט און האב באװיזן אמתע דייטשן: א ד״משע שטאט, א ד״טשן װענ, דייטשע לופט א׳ו א ד״מש״ש װארט. :אר מען האט מיר נעגעבן צו פאר־כט־ין, אז איך ב־ן געװען און נעבליבן א ייד, און אז א־ך האב פאר זיי נישט נעתאנט םון און שאםן גענוג, װ״ל איך בין א ייד״. ױוןב װאסערגואו. ״עם האנדיט ז׳ך װעגן ־עכט און ױשר: צוליב װאס תלאפט איר, ד״טשן, אויף דער האנט, װאס א־ז צו א״ך אויםנע׳טט־עקט? ״ יעןב װאװבךױאך. ״ובהם נהנה ױמם ולילה״... אט אזוי װי אן אלטפרענקישער ייד א־ז אר״ננעטון א־ן תורה און טצװת ס״ בייטאג און סיי בײנאבט, פונתמ אזױ טראכט •עקב װאםערמאן שטענדיק װענן זיין ײדישתייט און קאן פון א•־ זיין;״סט־ק אויג :•ש־ם אפקערן. װי א פויגעלע קוקט א דע־שראקענע דעד ש־לאנג א־ן אויפנעש׳פארטן טױל א־ײן, פונקמ אזױ שטייט ־עתב װאסערמאן א פארנלױוערטער פאר דער ידושיה, װאם ז״נע אלט־ פרעגקיש׳ע אכות האבן א־פ א־בעיגעלאזט (איז עד ראך נעבוירן אין א״;ער פון ד• ערטסטע ייד־שע תהלות פ־ן מ־טל-א״ראפע, א־ן פ׳־ט, פון דער פר״נקיש־ע- באװאד״ע). אױב פאר היינ־־ך ה״;ע איז ״־אם ייד־ש׳ק״ט;־שמ נעװען ק״ן רעל־ג־ע, :א־ אן אומנליק״, א-ז דאם •יד״טק״ט פא־ ־עקב װאסערמאן א קדענק, װאס מיען מוז װעגן א-ר ט־אבטן, װ״י ז• הא־ט דעפ געדאנק צוגעשמידס צו ד• וױיט־קן, װאס ז• ־ופט ז״ א־ױם... װעגן ד״ן געזוגס מעגסט• נ״צט טראבטן, ד• ליפט, מ־ט װאם דו עטעמכט, מענםטו אפ־לו ג־א־נ־שט דעדפילן און דעישמעקן, אבע־ א קדענק? :״1, צו א ת־עגק װע־ט מען פא־שר־׳אפט, און אט אזױ א־ז •עקב װאםע־מאן טאקע נעײאדן א שקדאף פ•; ז״ן ״ד־שק״ט. גא־ א קדעגק קאן מען דאך היילן? א-ז אבע־ ״ד־שת״ט אזא מ־ן אגש״קעניש, װאכ באגר״ט ד־ך װ■ א ש־אטן: ה״גט פרוװ פטור וועדן פונם א־יגענעם ש-אטן... א שאטן א־ז װאסעדמאגם ״ד־שק״ט, װאפ װא־פט א קענטיתע פ־נצטע־ױש ארום און ארום, אבעד ד• פ־גצטע־נ־ש שט־אמט אהױם פון א פא־כאהאלטענ־עם ליכמ, פון א נשמה־ליבט... און טאמעד וױלםמיו פטו־ װערז און אפשנ״דן דעם שאטן, דא־פםטו פא.־־ טשעפען און פארלעשן דאס א־נעװייניקסטע, א-ן ד■ טיפענישן ש״מער־דנד־קע ׳גשמה־׳ליכט... ג-שמ פון רי נר־ננע זאכן, פפדט פא־ א שעפער־ש׳ער נאטור, װאם דא־ף אױפנדאכן און אגטפלעקן די אוצרות פון די איינענע תהומען... איז מען פארמשפט זיך ארומצוט־אגן א-בער דער װעלמ מיט דעד ת״עגק, װאס ־ופט זיך ״דישק״ט, און טראכטן וױעגן א— טא: און :אכס... א־ז מען :•שט צופרידן םיט זיך, תומט מעין םיט טענות צו דע־ װעלט, קוםט מען מיט פרעטעגזיעם צום עולם, צו ־י לייענע,־, צו די קרימיתער, צו די פעלקער: למאי װילן זיי גישט מודה זיין, אז איך כין א הוגדערט־פדאצענט־תער דייטש... מיט דעם איינענעם דעכמ קאן איך פאריבל האיבן אויף דעד װעלט, װאם זי זעט דעם הויתער אויף מיינע פלייצעס... :אר אויב ״דיש־תייט איז נישט ק־ין;עזונט, נאד א הויקער, װאפ איך שפיד אים אויף מיין רותן, מוז דאך ד■ װעלט א־ם אויך דערזעין? װאם־ זשע האגען דא העלפן מיינע טעגות און געװאלטן? איז דער תירוץ, אז או״ב א קראנהער מענט׳ע שרייט נעװאלט,