Literarishe bleter · 1931-12-11 · 50 (11.12.1931) · p. Seite 923

923 4 וײס ויםטרלןריטס!ן־מוזער װח. 50 ח־39) נעס םון דער אלסער, באלד מעט זי זיר אדײנר״סן, און ם*ר*לײצן איננאנצן ארן אםטעתן דאם אלמע. נםיסה םון א נשמה. א וועלט;״ס אונטער. דער דיבטער איז םארצװײםיט, מײל אים איז שװער זיך צו אנטשיידן, װו אהין ער אד״ן זאא ניין. צמ״ נשטות װוינען און יזעמםן אין זיין פרוםט. דאך איז ער נענטער טיט ז״נע נעםילן צו דער אונגמדנײענדיקער װעלט. רעריבער די מעלאנכאליע. * * * ריױויק ניט נייטט ת־ין ענטםיער, תיין אנטע״דונג םון ד■ אלע קאנםריקטן. אויב םאין, איז םארן ביז צום םאטע אםנרונט. ר״וױק איז א״־טברחמנותדיה, װיל דאס רעבן איז אזעלכעם. דער תאטז' סיטן צעבן איז א שארוים םאר־טפילטער. דער םענטש װארנט זיך און שטיקט זיך. מען װיים פארוים, איז ער מעט נישט ארו-ס א נאנצעד, װײר ער איז ׳נווין א צעבראכענער ביעת ער הויבמ אן צו קעספן. דאם סראנישע פאטום הענגט איבער אים שטענדײן, עם רינט אין אים. א,ין אזוי דארח ער פאװאציע גיין צום אונטער־;אננ. אבער דא איז א ריפ אין דער קאנסט־וקציע םון א״וויקם רראםעם. ד• קאטאסטדאפע אנסװיקלט זיך נישט בהדרנהדיק. לײמיק ־ט־עקט זיך ארײן םאר דעם ראזיקן םינאל, אבער פא׳־־ננדיקן סוז טען די דראסע, און דא העלםט ער זיך ארוים מיט א טין 16113> אםין&םאזזקמ* ט־ט א פרוצימדיק״ט, װאס איז שװעד;עװען םארױםצוזען. דער םינאל םארמ װי פונם הימר א־אפ. װורר זאנט זיך אפ םונם שאפ, סיך, דעד ביזנעם־בעמרער, וואס האט א גע־ זונטער נעבעטיט אין א קריפי־װענערע, ווערט אויך אן אטת פא־ ־אריױרט, אורי, װעיכן מ׳האס נעהאיטן םאר א זעיבסטמע־דער, באנייט - דאכט זיך — טאקע א זערבסטמארד, און הערי, םרדכי מאזעס זון, ד*־ אםעדיקאניזירטער באז־שפירע,־, קערט זיך אום טיט ײיב און זער צו דער םשפוזה, צום טאטן, און דעד טאטע הארט א־ם דאך װ״טער םאר זײן שונא, מיל ער זעט אין א־ם די םארקער־ פערונג פון דעם נישט־נ׳נזטהדיקן, נישט עטישן. רי םופן, מעיכע עם ־צאפט רײײיק, זענען טײסטנם אפטיטי־ םטישע אין א געװיםער טאס. עם איז א נעװיםע דעאביר־טאצ־ע םונם טאדאר־שן פר־נציפ, װאם דארױ הערשן אין דער װע׳יט. אין דעם דריק ט זיךאוים אײן אייננשאםט רײװיקם, װאם טען קאן זי אנרוםן: םאטורניש. דער ס־יכישער גאט םאטורן א־ז א שטרענגעד, םעראנכארישע,־, סראנ־שער נאט, װאס עםט א1יף ז״נע אײנענע קינדער. םאטו׳רניש איז רײװיק צור־ב דער אםקעמי־ שער שטרענגקייט. צוליב דעם, װאם ער איז א טאנער םון עטיק און טענטשרעכקײט. סאטודן האט םײנט ריכט־קייט און םד״רעבקײט. זיינע ריב־ ר־ננם־עיטער זענען קערערם, חודבות. אויך ר״מיק װאנדערט ארום אין די קערערם, מו ם׳איז שטויב־ק, װו ם׳איז א נעדר־קטע שטי־ מוננ, װו םעראנכאריע א־ז די ארײנהערשערין, ײו טענסשן זענען שטרעננ צו זיך און הארטן אין אײן בענקען, וװ טענטשן װערן צעבראכן. שוין די מענטשן םון זײנע דראטעם טײסרען אויף א םך: ״שטאטעם״, ,שאפ״, ,באנק־אט״, ,ארעטע טרוכה״. ארץ קעיערם, חורבות םון מענטשרעך רעבן. און די טענטשן אריין זענען דאך אויך די זערב־קע קעלערם און חורבות. אינם ריסערארישע פארטדעט םון רײװיקן א־ז זײן אטעריקא־ נ־שע טראנעדיע א מ־ן פ־עיור, א טין םאדשפיר א׳ין אינטראדוקציע צום ״גורם״. אין צוזאסענהאנג םיסן ססז-סן יןןרציים םון הענעלם כוים איז אין םארלאג .בוכהאנדלוננ םון ם. העױק• דערםינען א צוך : א££57£1>1א£1 ££0 ס:2סה1ק15 *זס4\61,1§€^! 0ג2©1חע3 3כ61־זכן0 9רײז 4 גילדן צו נאקוסען אין נובהאגדלונג ס. העזיק סענאסןןרסקע 22 נאריע טיםן. און דא זעט ער שוין אי איבעדרעבוגנען, אי נעםיר, נשמה אזן זײ מעדן אינטערעםאנט. דעריבער זענען זײ אויך אינ־ סערעסאנס אויף דער ביגע, אין דער דראםאט־שער אתציע. או־ח זײ ריגט דער הויםט־טראפ, זײ זענען דער צענסר םון דער דראמע. דער אסער־קאניזם בײ רײװיקן איז א קארעקטױוע דע־ש״נוננ, ארצאיינס צי װעס עם ז״ן רי עקאנאטיש־פאריטישע ארנאנ־זאציע םון אמעריקע, צי די ארנאניזאציע םון די שנארערם, װאס פאםט זיך צו צו דער אמעריקאגער ארנאניזאטארישער, הויך״קאפיסאריםט•־ שער םארם, צי מעט דאם זײן 'אםירו די ארנאניזאציע םון דער םאציאריסטישער פארטײ. דרײט זיך ארום אין שאפ אזא ריפםאן. םאר אים איז ארגאני־ זאציע װײניתער װאגיק און װיכטיקער, װי דעד יחיד. ריפמאן: ״צװאנציק יאר, אז זי זיצט בײם מאשין — ראהג איץ םאר־ שפירט. װאם איז איר רעבן? קבצנישער רא,־שט נאך א שמיקל אפ־ םאר םון גריק. זובט זי דאס ביסר ארעםע נריק. קען עטעצער זאגן א שרעבט װארט, װאם זי קריכט נאך און בעמרט בײ אזוינעם מ־ בארקאן? קוקט, מי דער שאפ באציט זיך צו איר״. םינע: ״דער שאפ איז גערעכט. דער שאפ ראט םײנט בארקאנען — האט ער אויך םיינמ ראיען. ז״ע־ נאטידרעך״. ריפטאן: ״אומזין. און אז סו־זנט גערעכטן? אז צװאנציק טיטאמאר נײען ארבר, צי הויזן, זענען זײ שוין — װאם? נערעכטיק״ט אר״ז? דעדםאר, װײר זײ זענען צװאנציק? אוטזין. איד חוזקט, װאם איך זוך מענסשרעבק״ט — װאם דען זאר איך זוכן?״ דער לאזונג איז ארזא: יחיד און םענמשרעכקייס און נישט אזוי דער יחיד גוסא, גאר זײן אינעוירעכק״ס, זײן נשמה. דאם איז קעגנזאץ צום אסעריקאניזם. דער יחיד — און די ארנאניזאעוע, דער כלר, דאם כררישע. סענטשרעכקײט — און טויטק״ט םון רער אר־ נאניזאציאנערעד מאשין. אין דעם שםיגרט זיך אפ דער ראטאנמישער שטאנדפונקט, און א״נצײסיק װערט דא געשאםן אן עטישער םאםטוראט. די ארסע הײם איז אלזא: םענטש, נשסה און עטיק. אטעריקע קאן דאם נישט אשםאצן. דא קאן זיך עם אנטפרעקן. דער נינםטיקער באדן םאר דעם איז םארט די אלטע הײם. דארט איז דער דעװארוציאנע־ נאך געװען נאנץ און גישט דעמאראריזירט (״שאם״), דארט איז אורי (״באנקראט״) געװען עפעס, ״אין דער הײם בײ אונז איז א זכיה צו דערסאנען נאר אםירו אורים נאמען״. דארס איז דער בעטרער נישט א פרנםת־טענטש, מי אין אמעריקע (ארעמע םרוכה״), וױיר װי חײם באקראגט זיך: ״גישטא טער קײן אטתע בעטרער דא, גישטא. ארע םארשע. און רער םאטע — רעד םארשםטעד... איך קען דא נישם זײן טער. רער אסתעד בעסרעד דארף טאקע אויף אן אםת נארנישט. טאקע קײן זאך גישם... ער גײט איבער דער װערט. ברײבט נישס װוינען אין קײן אײן שסאט נישט... איבער דער נרויםער װעלט נ״ט ער... ער קלאפט אן אין א טיר, נים מען אים א שטיקר ברויט״. און טרדכי םאזע (״שםאטעם״) גײט ארום איבער דער ױעיט און צװישן די זײניקע װי א נרו־םע, ברוטיקע װונד, װאם איז א שטענדיקער םארװורף. אין אמעריקע דארף קוטען די גרו םע םארװאנדרונג, אבער אויך אמעריקע איז נישט בכוח אוסצואנדערשן די נשמה, די עמיק. טוז סאקע קוסען צו סראגישע קאנםריקטן, איז אדער דער מענסש נזס זיך אונסער, אדער ער װערט צעבראכן און דערנידעריקט. ״איך בין טיסטער דאן... מיםמער דאן האלט אודין םארן האלז און װערנט, שמיקט, ברוסיקט —״ (״שאם״). ד.אם פראברעם סון רײװיקס כאראקטערן קאן גדײרעך אננערוםן װערן: נעװעזענע מענטשן. און צוריב םאקע דער םיטפאמיע, מיט װערכער עס צײכנס זײ דער דיכטער, רינט אויף ז״ א מעראנבאריע םונם םארנאנגענעם, א ראסאנטישע טעראנכאריע פון אוגמערנײענ־ דיקע װערסן. אױף דער ריניע, װאס שײדט צװײ װערטן, — א הײ־ טישע און א סרעםרע, א וױיטע און א נאענטע, א טעכאנישע און אן ארנאנישע, סאסעריע און נשסה, — אויף דערדאזיקער שטארינ־ קער ריניע שמײט דער דיכסער און זײנע הערדן און קוקן זיך צו, װי עם שטורעסט שטארק און העםטיק די נײע הײם אויף די ברע־