Literarishe bleter · 1931-12-04 · 49 (4.12.1931) · p. Seite 914

רי8י<ר>ריײ< גז<*<ו חס. 49 (096 ־י ז״ט 914 ד,?עד׳דעד / גגדיסע? פלעמישן פ ו 7 ישועה אין אויםרייםן די בעצנישע מדיגה און צוריתניין צו דער צאנע םון םאר הונדערט יאר צוריס. פאדשטענדאעך, אז אויך ם?אנדערן אעבט איבער א שווערן עקאנאמישן קריזים, װי א5ע אענדער אין דער זועלט. עם םילן שארף דעם קריזיס אויך םאעםישע ׳נזרייבער און םאעםישע בוכ־ ־ענדלער. די פאראאנן באק?אנן זיך, אז צוציבן קריזים םוזן זיי אױיםלאזן װינציקער ביכער אויםן םארק. כדי צו צינדערן אביםצ דעם קריזים אויםן ביכער־טארק, האט דער םצעמישער פען־קצוב באשלאםן צו פראקאאמירן א װאך םארן םלעםישן בוך. פאד דער דאזיקער װאך םון פאעםישן בוך האט זיך געעםנט רער קאננרעם פון פאעםישע ביבציאטעקן. אויף דעם דאזיקן קאנ־ נרעם איז אפנעגעבן נעװארן א באריכט װענן דעם מצב םון םלעטישן בוך פאד ד• רעצטע צען יאר. דא הערט מען ממש־אומנלויברעכע ציפערן. ס׳באװייזט אן איבעריקן םאר, װי װייט דאס פאעמישע בזך־װעזן איז אויםנע־ װאקםן. נ-שטא שוין קיין דאדף, וװ דאם פצעמישע בוך זאצ שוין נישט דע־גרייכן. אין די גרעםערע שטעמ האט עם ארויםנעשטויםן א־נגאנצן דאס פ־אנצויזישע בוך. עם איז אויםנעװאקסן א לעזער־ עולם, װאם פרייט זיך מימן דערשיינען םון יעדן נייעם םלעמישן בוך. עטקעבע ציפעדן נאר װע<ן געגוג באװייזן: פאר די לעצטע צען יאר האבן זיך די צאצ םרעמישע בוכ־ ־זאנדצוננען מער װי פארפינפאכט. איין בוכהאנדצונג, לסשל, אין א קאיין שטעטצ — װו ט׳האט זיך נאך םיט צען יאר צוריק נע־ שעמט מיטן פצעמישן צשון — האט אין 1920 פאדקויפט קוים פאר 8 טויזנט פדאנק פצעמישע ביכער, און אין 1930 פאר איבעד א האצבן מ־איאן פראנק. אין א גרעםערער שטאט האט א נרעםערע בוכהאנדצוגג פארקויפט אין 1921 פאר 16 טויזנט םראנק ביכע־ און אין 1930 םאר איבער א מיציאן פראנק םצעמישע ביכעד! אין 1920, אויף דער אצנעםיינער צאא ארויםנענעבענע ביכער אין בעצגיע האט פלעםיש באטדאםן קוים 17 פראצענט, דאם איבע־ ריקע זענען נעװעזן ביכער אין פדאנצויזישער שפדאך. אין 1930 האט שוין דעד פראצענט פצעםישע ביכער אויםנעמאכט 38 פיאצ.! רי איבעריקע צאא באשטייט שוין נישט םון בצויז פראנצויזיש, װייצ אין בעצגיע דערשיינען צעצטנם ביכער אויך אין דייטש (םאר די בעצגישע דייטשן פון אנעקםירטע פדאװינצן), עננציש און שפאניש. די ציטעראטור אויף פראנצויזיש אין בעצגיע םארםינדערט זיך, װענעטידט און קען נישט אויםהאצטן דעם דרוק םון גרויםן פאדיז. דאנענן װאקםט כםדד די םצעםישע ציטעראטור אין כםות און אין איכות, םצעםישע ביכער צענייען זיך אויך ברייט אין הא־ צאנד, און םצעמישע שרייבער װערן םיצ מער איבעדזעצט װי די בעלגיש־םראנצויזישע שרייבער. און װי שטארק עם זענען אויםנעװאקםן די םארשיידענע םצע־ מישע פאצקם־אוניװערםיטעטן. םאראן א ריזיקער דראנג פאר קוצטור און װיםן. אין א קציין פצעמיש שטעטצ, װאם צייצמ קוים 10 שויזנט נפשות, באזוכן יעדע װאך די אעקציעם אין דער פאצקם־אונױוער־ םיטעט — װאם איםינרירט אהין איין מאצ אין װאך — םון 7 ביז 8 הונדעדט צוהערער! אויף דעם דאזיקן קאגגרעם האט א באקאנטער םצעםישע־ שדייבער נאך עפעם איבערנענעבן. םיט א רײך־באארבעמע םטאטים־ םיק האט ער באװיזן די ריכטיקייט סון רער צאזוננ םון יוננ־אוים־ ײאכנדיקן פאאנדערן: מיר װיאן װערן פצעםער, כדי צי יןערן אייראפעער. עם קומט אוים, אז איצט אייענט טען טער םראנצויזיש און אנדערע אײראפעישע נרויםע שפראכן אין םאאנדערן װי טיט יארן צוריק, ײען מ׳האט נעזוכט אויםצװוננען טיט נעײאאט א פרעמדע שפראך אין זעאבן םאאנדערן. דאם פאאק רעדט א בעםערן פאעמיש און קען אוין■ מערער ד יי וואך פ ו ן אין צפון־מעדב אײראפע איז פאדאנען א קאײן אאנד, װאם ־ופט זיך בעאגיע. פויאן איז עאף מאא גרעסער םאד דעם ראזיקן קאײנטשיקן אאנד. אין דעם דאזיקן קאײנעם אאנד איז פאראן א םאע־ מיש פאאק, װאס פארנעמט א העאפט, אין צפון, פון דער קא״נעד מדינה. אויף דער דאזיקער העאפט םון דער קאײנער םאוכה װוינען צוזאמענגעדריקט פיר מיאיאן פאעמער. צואיב קאפדיזן פון ירויםע א״ראפעישע טאוכות האט מען דאם פאאק אפנעריםן פון זײן נ־דער־ אענדישן (האאאנד) שכן און פארײניקט מיט אן אנדער קא״נעם פראנצויזישן שבט — די װאאאנער. צוזאמען ביארן זײ הײנט די בעאנישע מאוכה. ראס קאײנע פאעםישע פאאק האט םען נישט נאר אפנעריםן פון זײן שטאם, ם׳האט אים אויך אנגעװאדפן א םרעמדע קואטור — ד• פראנצויזישע שפראך. די אײגענע פאעמישע שפראך האט מען זיך באמיט צו פא־טיאיקן, און, װי א בעאגיש־פראנצויזישעד מאוכה־מאן ־אט דך אויםנעדריקט, ״איבעדפירן ד• אפנעשטאנענע פאעמישע מאסן א־ן דער ש״נער פ־אנצויז־שעד קואטור״. די םאע־ מ־שע נרו־ס־בורזשואזיע האט זיך תיכף געװאדםן אין ראגער פון רי שטארקע און אננעהויבן אקטױו מ־טהעאםן אוםצוברעננען ד• אײגענע אאמע פאעמ-שע קורטור. צואיב פארשײדענע סיבות א־ז עם א— אנגעקומען;אנץ א״כט. װען מ׳האט אננעהו־בן פא־פ־אנצויזישן דאם פאעט־שע פאאק, ראט ברײט נעבאיט אן אײנענע קואטוד צוזאםען מיט דער האאענ־ ד־שע־;דאס פאעם־שע אשון אױ כמעט דאס זעאבע, ײאס האאענ־ ר־ש), געװען א קאײנע־ פראצענט אויך אנאאפאבעטן. םיטן פאר־ ב־םן און פאדםאוסן ד• פאעמישע שפ־אך, האט ז־ך ד• אאגע ־אדי־ קאא נעביטן. נאך אאע קינסטאעכע אײנשפריצוננען, נאך אאע אומ־ זיםטע פדאנצויזישע שואן איז נ־שט נעאוננען די םאעםישע טאםן א־בעי־צופירן ״צו דעד הויכער פדאנצויזישעד קואטור״. די מאםן האבן אויםנעמיטן די פדעמדע שואן. װאם ם׳האט יא דערגרײכט, — אז די םאסן זענען ש־עקאעך אפנעשטאנען און פאדנרעבט געװארן. דער פדאצענט אנאאפאבעטן איז מוראדיק אויםגעװאקםן. און צואיב דער הערשנדיקעד פדאנצויזישעד שפדאך האט םען די אײנענע שפדאך אננעהויבן רעדן שאעכט. פאאנדערן האט פאראוירן איר פנים, דאם פאעם־שע פאאק — זײן אאטע קואטור. צו דעד אאנע האט נענומען אבער א םוף. פון די אײנענע ר״ען אױ או־םנעװאקםן א פאאקם־אינטעאיגענץ, װאם האט אננעהויבן ־ופן צוריק צו די אאטע אײנענע קװאאן. מ׳האט אויפגעהויבן א שװע־־פאדעקשנטן קאמף פאד דער אנערקענונג פון דער םאעטישער שפדאך. און נאך דרײםיק יאד שװערן קאמף איז אאץ געקרוינט נעװאדן מיט דערפאאנ. הײנט צו טאנ האבן שױן די פאעמישע מאםן ז״עדע אײגענע שואן, אײנענעם אוניײעדםיטעט, און די אוםנאננם־ שפראך איז שוין כמעט אין גאנץ פאאנדעדן — דאם אײגענע פאע־ מ־שע אשון. אבע־ ביז א־צט נאך האאט זיך פון װײטנם די אײנענע נרוים־ בורזשואזיע, זי קאאמעדט זיך פאדעקשנט אין פראנצויזישן אשון און חוזקט פון דעד ״נראבער פאעםישער םאאקם־שפדאך״. אבעד ז• איז שײן אן אומבאדײטנדיקע םינדערהייט, װאם באהערשט :אך דאס אאנד עקאנאמיש, אבער שוין נ־שט קואטורעא. ס׳איז פאד דער קורצער צײט אויםנעײאקםן אן אײגענע פאע־ מישע איטעראטור, װאם שמט שוין א־בער דעד װעאט און װערט שטאדק נערימט און נאך מעד איבעדזעצט. די שפראך אױ אויםגעװאקםן און פארשענערט;עװארן. ם׳איז פארשוװנדן רעד אנארםאבעטיזם א־ן קאײנעם אאנד. אויםנעװאקםן איז א פארצװײנטע פדעםע און א שטאדק בוך־װעזן. פון אאע זײטן שטראםען נײע ױנגע כחות, נײע קרעפט־קע טאאענטן אויף אאע;עביטן םון װיםן. אבעד דאם םקעסישע פאאק איז נאך נישט צופרידן םיט דער -־אנע די םער־ראדיקאאערע קרײזן גײען, אין ז״ערע נאציאנאאע פארערוננען, נאך פיא ײײטער. אנדערע זעען די םואשטענריקע