Literarishe bleter · 1931-12-04 · 49 (4.12.1931) · p. Seite 907

זייט 907 לױזצראר־טוו ברווםוװ־ זזזז. 49 (■396.) םםרים איז אויך געיםטאנען דער םפד ״פית־הסדר׳&״, ײאם בער־ ד־ם׳שעװםהי האט אדויםגעגעבן. און װען ניען איז •םוין איננאנצן געווען םארכאפט ם־ט זײנע יעארשע ״יטינוי־ערבין״, טיט זײנע פראבטםואע, צײדנ׳סאםטאעכע אדטיקאען ״עא אם הדרך״ (א־ן טיטן װעג) און םיט זײנע סדעמד־נאענטע װידוי־ראמאנען ״מחנים״ און ״עורבא פרה״ — האט אאץ געצויגן צו אט דעם רבני׳ט־ײעאטלעבן זאמאבוך ״בית־מדױש״ און צו די א־טיקאען, װאס בערדיט׳שעױםק• האמ דאדט םארעםנטאעבט. דאן האבן זײ צום ױננן־זובנדיקן הארץ נארנ״עט נעדעדט. זײ האבן אויםנעזען איננאנצן פדעמדע, װי ני׳שט םון בעדדיטישעװםק• נעישריבן. ז״ער מענאעך, װען מען אײענט ז״ איצט אדורך, ײאאט מען אויך דאדט ארויםנעםינען א־בטיקע •בטראאן םון דעם העדאעבן גײםט. אבער דאן איז מען נעײען אינ־ נאנצן באהערישט םון דעם מאנענדיקן, ם־עגנדיקן בעדדיט׳עעױםק•. אין דער צײט םון ניצ׳שע. איבםען און םון נארק• האט אײך יבטארה אימפאנידט רער ״צע־שטע־נדיקע־" גײםט םון בערדיט־שעװםקי. םון בערא׳ן םאענן דאן אנקומען ד• אאקנד־קע בע־דיטישעװםק•־ ב־באעך, ד• ר״צנד־קע אײםגאבעם, װאם ־אבן נעטראנן רעם :אמען ״צע—ם״. רער טאן, בא־אקטער, א־נהארט םון ר• ב-ביעך האט נע־ענט און נעװעקט צו נײע נעראנקע;, צו נ״ע נעם*אן. ז״ן מאטא ״בד• 4בנות בנ־ן, צ־־ך אהרום בנ־ן״ ובר• צו ב״ען א בנ•;, דא־ף מען צע׳שטערן א בנין) האט כײטנע—םן. רער או־ם־־בט-קע־ צונא־ םון בע־ד-טישעװסק•! צו זײנע ארט־קאען ״ועד■; ״ש ־•שאוא״ (און נאך און :אך א־ז םאראן װאם צ• ם־ענן און אפפ־ענן) ראש נע־ ־•רט ב־ז א׳ן דער ט־ף םון דע־ נ־שמה. םא־ אהד־המען האט מען נעהאט דרך־א־ץ, ע־ האט נעװעקט צו ז־ך •ראת־הבבוד, בערד•־ ט־שעװסק• א־ז געװען נאענט, אײננעבאקן א״.ם הארצ;, א*ם האט מען איב נעהאט און םארהעדרעכט. אין ־ענע הײםע ױננע טעג האט אהד־העם געקיאט, בארױקט, ער האט די צע״שויבערטע נעדאנקען־ נעםירן נעפענטעט און נעבונדן. בע־ר־ט־שעװםקי, פא־קע־ט, האט נעצונדן, אײםנעפראקערט ראם ב־ויזנד־קע הארץ. מיט װאם םאד א באנײםטערוננ מ־ר םרענן אין ־ענע יארן אײםנעמען בערד־ט־שעװםק־פ םראםענדיקע אדט־קרען! א•; דער נרײםער םחרוקת, װאם איז אננעגאננען צװ״שן אהד־העמען און בערדיטי־שעװםקין װענן יהרות ואנו׳שית (ײד״שק״ט און װערטאעב־ ק״ט), צורך ויכורת (באדערםענײש און מענרעכקײט), זענען אונ־ זערע ם־מפאטיעם נעװען א-ננאנצן אײף בערדיט׳שעװםקים זײט: עננ אױ געװען אין די ײד״ש־ײרי׳שרעבע ד׳ אמות, און עם האט נע־ ריםן אין דער בר״מער װערט, עם האט זיך נעװאאט װאם״שטארקעד באהעםטן זיך מיט ײעאט־קורטור, טיט װעאט־קינםטאער. אהד־העם האט געװאאט ׳שטעאן נ״ע צוימען, א נײעם םײנ םאר דער ײדי׳שקײט, און בערדיט׳שעװםקים םאנטאזיע דאט נע־שװעבט אין די םרעמדע װעאטן. בערד־מ־שעװםקי האט ״שוין דאן נעװוינט ײײט, ערגעץ א־ן די אונױוערםיטעט־ישטעט םון ד• אויםאאנדם, און בײ אונז זענען נאך אדוםנענאננען טע״שױת־אענענדעם װענן א־ם. דוד בעדנעאםאן האט מ־טנעבדאכט םון זײן •שטעטר אב־־מאװא און םון אומאן םארישײ־ דענע טע׳שױת־נײשט־פע״ש־ות װענן בעדדײטישעװםקין, װערבע האבן זיך א־ומגעטראגן א־ן יענער נעגנט, װו בעדדיט־שעװםקי האט אין זײנע ױננע יארן נעװוינט: בערדיטשעװםקי איז אנטאאםן םון זײן םאטער, דעם םאנאטײשן רב, קײן אוםאן און געװױנט דארט בײ א ײד א םשכיא. בערדי־ טישעװםקי האט דאן נאנצע נעבט נעאײענט, גע׳שאונגען ביכע־. דער־ נאך םאענט ער אויף זײן געאעגער אויף דער עדד ׳שאאםן ביז ׳שפעט אין טאנ ארײן. צו רעם ט׳שביא םאענן ארײנתומען אױםנעקאערטע בחורים מיט טײדאעך םון ישטאט און אין נעהײם נענומען ב־כער צום א״ענען. װען עם םרענט אװעקגײן א טײדא, האט בעדדיט׳שעװ־ םקי א םארישאאםענער ארויםנערוקט זײן קאפ םון אונטער דעם צו־ דעק און א םרענ נעטון: נעװען א מ״דא, עפעם א ישײנע? בעדדיט׳שעװםקים םאטער איז נעװען א קנאי, א םאנאט־קער. װענן זײן זון םיכה ױםף, װאם איז א־וים ״אתדבות דעה״, האט ער נישט נעװאאט העדן און װיםן. איך האב אמאא בײ דעם םקװי־ רער דבין, װען ער איז נעװען צו־נאםט אין קיעװ, נעטדאםן דעם דובאװער דב, בערדיטישעװםקים פאטער. מיט נדוים אפישײ םאר אים האב איך געפרװוט א שםועם טון טיט אים װענן זײן זון. אבער דער םרומער דב האט אםיאו נ״שט :עװאאט ארויםברעננען או־ף ד■ נענומען זיך אײנײעבן אין די שאטנם םון דער רײכער ״די׳שער םאר־ נאנגעגהײט, און איז צוגעםאאן א דורשטיקער צו די ברונעמס־ קײאאן םונם אטאא, האט ער דערשפירט אין זיך ײי אן אנדערן טענטשן און זיך אננעדוםן בן־נירױן. ײענן רעם דערצײאט ער פשוט און אויםריכטיק אין דער הקדמה צו זײנע ביכעד ״טני קדם״, װאם ער האט ארויםנענעבן אין די אעצטע יארן םון ז״ן אעבן. בערדיטשעװםקי האט ארײנגעבראכט אין דער ײדישער פובאי־ צ־םטיק און נעדאנקען־װעאט נײםטרײכן אינהאאט און ראדיקאאן פאטאם. ער האט אויםנעריםן די םעםםע ײדישע םויעדן םון אינע־ װײניק. זײן גאנץ װעזן אױ געװען געײענדט אויף דעם קאמף מיט דעד ײדישער םארנאױוערטקײט און אפנעשטאנענקייט. זײנע דעד־ צײאיננען, ראמאנען, נאטיצן און ארטיקאען האבן געשטאמט םון א״ן באגער, םון אײן דראננ, און זענען נעײען נעריכטעט א־ן אײן ציא: שטירצן די ײדישע ״כינעזישע״ װענט, אויפרײםן טירן און 4אדנם םונם ײדישן געטא, םארשװעבן די הײאיק״ט םונם םםר און םארהעראעכן ד• הײאיקײט םונם אעבן. בערד־טשעװםק• נופא האט נעברענט מיט אט דעם םײער, מ־ט וועאבן ע־ האט נעאו־בטן אין דער דעמאאםטיקער ײדישעד ח״שבות. ער א־ז אםטםאא נעװען אאײן אויםן קאמף־פאאץ, און םון זיך נוםא נעשעפט נײע בחות םאר דעם קאמף. איבער די אאע העברעי״שע צײטוננען, צ״טשריפטן, זאמאביבעד םון א משך םון םינף און צװאגציק יאר טרעםן מ— בעדדיטשעװםקין םימ זײן קאםף־איםפעט. •ארן זענען אײעק, צײטן האבן זיך נעענדערט, עם זענען אויםנעקוטען נײע נעדאנקען, נײע אונדשטענדן, אבער עם איז נוט אמאא זיך אװעקזעצן, אויםס״שן בערד־טשעװםק־ם װערק און ארויםאײענען שורות־שורות םון זײנע ארטיקאען און נאטיצן. זײ רירן או־ך א־צט מיט דער אײםריבט־קער איידנשאםט, םיט דעם הארצ־קן טאן, װאס שאאגט םון זײ. נישט קײן אבםטראקטע נעדאנקען, נאר ט־םע איבעראעבענישן, װאס װערן דיקטירט םון אײנענע ײײען, םון אײנענער פ־ייד. אינמערעסאנטע באעטאעך םון א נרױםן טאנ־בוך, װאם איז םוא מימ חשבון־הנםש און מיט עקסקודםיעם א־ן אײנענע נשמה־אאבירינטן. אחד־העם און בערדיטשעװםקי — םאר א שאא מ־ט פארארעאן עם אאזט זיך םאבן. װי םארשײדנארטיק ז״ זענען, הנם זײ זענען נעװען בשעתם אזוי םאדבונדן! בײדע שטאמען זײ םון אוקראינע: אחד־העט פון ק־עװעד גובערניע, בערד־טשעװםקי — םון דער דער־ בײאיקער פאדאאיער נובעדניע. בײדע בן־טובימם, נעבוירן און אוים־ נעהאדעװעט נעװאדן אין רבנישע משפחות, םקורבים צו ־בישע חויםן. אחד־העם איז נעבוידן אין 1856, בערדיטשעװםקי — אין 1865. בײדע זיך אנטײיקאט אין דעד זעאבער תקוםה. און ײ• םאר־ שײדנארטיק עם זענען זײערע כאראקטערן און זײערע אעבנםװענן! אײנער—דורכוים אאנ־ק, דאנמע, חאכה. רער צװײטער — א במיזנ־ ר־קער, װאאקנד־קער, מיט שטענדיקע םפקות און אפםרענענישן. בײם ערשטן — א גראדאינ־קער װעג און מיט א םעםטן באדן אונטער די םים, און בײם אנדעדן — א זיגזאנן־װענ מיט געהײמע, נישט־ נעדאכטע אאבירינט־שטענן. אחד־העמם װײטערדיק דענקען, טעטי־ ק״ט — אאץ פידושים צו דער אײנענער תורה, אאץ צונאבן צו דעם אײן עיקר. אחד־העם איז תמיד םארנאויבט אין זיך, אין אאץ, װאם ער האט װען־נעשריבן. בערדיטשעװםקי רײםט זיך כםדד אויף נײע װעגן, ער האאט אין אײן אײקענען אין דעם, װאם ער האט םריער םארטײדיקט. ״דאס, ויואס ם׳איז געװען בײ מיר נאר א וינערב ואג— שרײבט בערדיטשעװםקי אין דער הקדמה צו זײן בוך ״בדרך״— איז טארנן געװארן אינגאנצן א םפע. מײנע װערק זענען רינגען אין דער קײט םון מײנע נעדאנקען און םראגן... םײן נײםט האט נעהאט םאינאען, איך האב נעהאםמ צו נעפ־נען א םרײען פאאץ דורך דעם םאנאנדערװארםן די גרענעצן״. בײ אחד־העמען זענען אאע אר־ טיקאען, ברױו, דערנאנצונגען צו זײן א״ן־אײנעם הויפט־געדאנק, צו ז״ן אײנענעם דרך־הטאך, און בערדיטשעװםקי פאאנטערט זיך און איז קאנטעט םון דעם נעפאאנטעד. װײניק מםתטא םון די ײדישע אעזער װײםן, אז בעדדיטשעזו־ םקים ערשטער ארויםםאר אין דעד איטעראטור איז נעװען א רבני־ שער זאטאבוך, װאם ער האט, נאך נאר א ױנגערטאן, ארויםנענעבן טיט דער מ־טהיאף םון דבנים. אין די גדויםע םםדים־אאמערם םון ט״ן םאטעד, צװישן ד• אאע רבנישע םםדי־דדוש און חםיד־שע