Literarishe bleter · 1931-12-04 · 49 (4.12.1931) · p. Seite 906

ז״ט 906 ליפגװ־אגױט* 1ל<ז<ז#ר גמז 49 (396) דער אייגענער פראצעם — די דאזיקע לערע בילדעט אייך, װי פאדן זיך געװיינלעך נישט: א נװאלדיתע ערודיציע, א הםלאךיסע באקאנט, דעם נרונד־נעדאנק פונם טארקםיזם, אין װעלכן זי בא־ אויפנעטעװדיקייט םארן פאדשיידנארטיקםטן װיםן און נצייכצײ- קוטט אבער א טאטעריאריסטישן אונטערשלאק. װייניקער באקאנט^ןטיק א נעניאלע חריפות. — ״דער לאנישער אטלעט״, האט אים און דירעקט איז די השפעה, װאס הענעל האט געהאט אויף ניצשע^ױילהעלם דיקטיי אנגערופן. און דער תלמור רעדט װענן דעם קעננ־ טיט זייז רערע װענן דער היםטאדישעד ראלע פון די נ־ויםעול&ואץ צװישן א ״בקי״ און א ״חריך״. — אזוי זעלטן םארבינדן זיך ד• דאזיקע אייננשאפטן אין איין פערזאן. אין דער געשיכטע פון פיראזאפיע װייםן טיד בלויז װעגן נאך צוױי דענקער, ביי װעל־ בע ם׳האט זיך אויםנעאיינט אט־דער װידעדאנאנד: אריםטאטערעם און רייבניץ. דיארעקטיש, װי העגערם םיםטעם, איז אויך די נעשיכטע פון זיין רום. םארן רעבן תאט םען אים ממש םארנעטערט, ער איז געװען דער העדשער אין רער פיראזאםיע, ױינע װינציקע קעננער האבן נישט געהאט דעם םינדםטן אויםקוק אויף דעדפאאג. אין דעם בעדרינעד אוניװערםיטעט, וװ ער האט דאצירט די רעצטע 13 ־אר פון זיין רעבז (1818—1831), פרענן זיינע תלפידים האלטן פאריעזונגען װעגן זיין םיםטעם. נאכםער: תיכף נאך זיין םארי׳עזוננ פרעגט ז־ינער א תרט־ד ז־ אינמעדפרעטירן פאר אן עורם, װאם פרעגט אפט ציירן איבער 900 טענטש;! די פרייםישע רעגירוננ פרענט אים זייער מקרב זיין, — נישט אומזיםט האט עד גענאלטן פארן פרייםישן מלובה־פיראזאף. אבער שוין עטרעכע יאר נאך זיין טויט בי־ט זיך אצץ אויפן ,־אדיקאלםטן אופן. איכגיכן פארמ פונאנ־ דעד זיין שור, זי צעטיילט זיך אין צוױי םליגרען, אין רעכטע און רינקע הענעריאנער, װערכע באקעמפן זיך אין די װיכטיקסטע פונקט;. ־עד אויטאדיטעט פון זיין פיראזאפ־ע הארט אין איין פאלן. — די 50־קער יארן זענען נעװען די םינםטערםטע צייטן פאר איד. אבער אויך שפעטער האט זיך רי לאנע נישט פיר נע־ בעםעדט. נאך מיט 40—50 יאר צוריק תאט םען אין נאנץ דייטש־ ראנד געקאנט נעפינען ברויז 3—4 םענטשן צװישן די פראםעםארן פון פיראזאפיע, װאם זענען געװען באהאװנט אין הענערם שיטה. ם׳איז נעװען א צייט פון נאטודאריזם און פאזיטױויזם, װען ט׳םרעגט קוקן םיטן נרעםטן ביטור אויף דעד פילאזאפישער םפעקוצאציע םונם נאכקאנט־שן אידעאריזם. זיין א הענעריאנער האט דעמאלט געהייםן ־אם איינענע װי זיין אן אפנעשטאנענער םענטש, װאם אנערקענט נישט דעם אויטאדיטעט פון דער װיםנשאפט. ערשט אין די לעצטע צענדריננעד יאדן האט מען אננעהויבן ביםרעכוױיז בא־ קומען אן אנרער צוגאננ צו תעגערן און פארט״פן זיך אלץ םער און מער א־ן זיינע װערק. פוינקט װי קאנטם פיראזאפיע איז באנייט געװארן אין די 60־קער יארן פונם פאריקן יארהונדערט דורך די נײ־קאנטיאנעד, אזוי װערט אויך איצט הענערם םיםמעם באנייט דודך די ניי־הענעריאנער: די צאר פון זיינע אנהעננעד איז נעװאדן אזוי גדו־ם, אז מ׳האט געקאנט צונוי&רופן מיט 1% יאר צוריק א העגער־קאנגדעם, אויף װערכן ם׳איז נענרינדעט נעװארן דער ארװערטרעכעד הענער־פארבאנד. אבער אויך די נישט־הענעריאנער האבן נעביטן זייער באצױננ צו אים. זיי קומען אלץ מעד און טער צו דעד איבעדצײגונג, אז רא־די, װאם ם׳האט זיך װייט נישט אפנע־ פארטיקט ם־ט אים, האט טען נאך — באזונדערם אויםן נעביט פון ראג־ק — זײער םיר צו רעדנען פון אים. מענטשן. די אבםארוטע א־דעע פאדװירקרעכט זיך רו־ט הענערן אין דער נעשיכטע דורך דעד פארטיטרוננ פון גרויםע פערזעג־ן רעכק״טן, װאס זײערע פרױואט־אינטעדעםן און שטדעבונגען פאלן צונויף טיט ד• צירן און דיכטוננען פון דער תיםטארישער אנט־ װיקרונג. דעד דאזיקער געדאנק האט זייער שטארק באאײנםרוסט דעם גרויםן קורטור־היםטאדיקעד יאקאב בורקהארדט, און פון אים איז ער טנורנר נעװא־ן אין נ־צשעם רעדע װענז דעם איבערםענטשן. ״אן א״דאפעײעע געשעעניש״ — אזוי דדיקט ז־ך אוים אין אן א־ט נ־צשע װעגן העגערן. הענע־ם שטערוננ א־ן פי־ט פון נרויםע טענטשן קאן אירוםטדידט װערן דו־בן פארננדיקן שטר־ך. פאראן א טיטרא, אז פא־ן קאםער־ ד־נע־ זענען נ־שטא קײן נרויםע טענטשן. דאם טײנט צו זאגן, אז צוריב ז״ן נאענטקײט צו דע־ ״גרויםער״ פערוענרעבקײט האט דער קאטע־דינער די טענרעבקײט ז• צו זען אין גאד איר טענטשרעכ־ ק״ט און שװאכקײט און דערפא־ פארר־רט זי פאר איפ א־ד נאנצן גראנץ און טעאטדארישן עפעקט, ט־ט װערכן זי דעדשײנט פאר רער װערט. דערויף פרענט הענער ענטפערן-. יא, דאם איז טאקע ריכטיק, אבע־ פאדװאם׳ — פשוט דערפאד, װײר דער קאטער־ דינער איז נישט טער װי א קאטערדינער, און ט׳קאן פון אים נ־שט פאדראנגע;, אז ער זאה האבן א חוש פאר מענטשרעכעד נרו־םקײט... פ׳איז באקאנט, װי הענער פרענט אכפערן נאפארעאנען. נאך רער שלאכט בײ יענא האט ער אים געזען אדײנפארן םיט גרוים פאראד אויף א פערד. דאס בירד האט אויף הענערן נעםאכט א קאראםארן רושם. ״איך האב נעזען די װערט־נשמה רײטן אויף א פעדד״, שדײבט ער א־ז עטרעבע טענ א־ום צו זײן פרײנט. אנב, װאם פארא ב־טערע איראניע פון דער געשיבטע: דעד פיראזאף פונם אבםארוטן אידעאריזם באװונדערמ א טענטשן, װאם האט אזוי נעהאםט און פאדאבט ארע אידעאראנ;! העגער איז אפשר דעד גדעםטע־ ם־סטעטאט־זאטאר צװישן אלע פיראזאפן. װי אדיםטאטערעם בשעתו האט ער פיראזאפיש בארויכטן און פיראזאפיש פארדײט דעם נאנצן בירדוננם־א־נהארט פון זײן צ״ט. זײנע אויפטועננען אויפן געביט פון קונסט, דעליגיע, יעכט, געשיכטע אאז״װ האבן אין אן אומנעהײערעד טאם באפרוכפעדט די אנטשפ־עכיקע װיםנשאפטן. ברויז אין דער נאטוד־װיםנשאפט האט עד נישט געהאט קײן גרו־םע יד־עה, און ד־ נאטוד־פיראואפיע איז טאקע דער שװאכםטער ט״ר פון זײן םיםטעם. טיר געפינען דעדבײ בײ העגערן א זערטענע קאטבינאציע פון פע־קײטן, װעאכע עדדיימשעװםקי, (צגו\ יאר ואג זײ\ פױיפי) אויסנעקריבן א זײטיק, שטיר װינקל הינטער בעדרין און דארט גע־ רעבט, וױ אן אמתער נזיר. צוזאטען מיטן נרויםן חשבון־הנפש איבער זײנע אײגענע דאדיקארע װערט־אנשויאונגען, האט ער אויך געהארטן םאר נויטיק אין םוף םון זײנע יארן צו ענדערן זײן נאמען. אנשטאט בערדיטשעיװסקי, האט יער זיך א נאטען נענעבן— בן־גרױן. בערריטשעװםקי — דאם איז נעװען דער אפםרעגער, צע־ שטעדעד, קעספער, בריקן־צינדעד. אבעד, שפעטער, זוען ער האט ג ח ס ן ס ײ ז י? ם י ב ה י 1 ס ף 2 צען יאר זענען םאריבער זינט בערריטשעװםסי איז אװעק, און ב־ז איצט איז ער םארהירם װי אין א געדיכטן, םודותפורן נעפל. אםירו זײן אויםזען איז בױ איצט װײניק־װעמען באקאנט. ער האט פאדבאטן זײן פאמיריע ארויםצוגעבן זײן בילד םאר דער עםנט־ רעבקײט. א זון םון דעם דובאװער דב אין פאדאריע, האט ער דער־ נאך פארבדאכט עטרעכע און דרײםיק יאר אין די אויסרענדישע אוני־ װערסיטעט־שטעט, און די רעצטע יארן פון ז״ן לעבן האט ער זיך