Literarishe bleter · 1931-12-04 · 49 (4.12.1931) · p. [Seite]

"ארגנוט, פרײסיין 4 וטצעײבטר ת9\ זןעסעד יז^דג-^גע פדײז 50 גר. 5לים־גלךאױײלזיז ךדץירףד א־־־סטדידטע װאעשריפמ פאד?חםעדאטוד 1■ טןןאמגןראוןקונסמ פארי^אג 3.ק?עעק-ן,וזארש^ ד ר. •עקב; ז) ד ז זו ן / ״ י? ז ע געארג װילדעלם פדידדיל העגעל \צג \ײ\ וזץורטרסיגזסיר יארגיייסו,) אפהענניק םון ז״ן ױנגעדן פר״נט. קוכיענדיק אים דאצענט ק״ן יע:א (1801), גיט עד >>דו־ם צוזאמען מ־ט ׳עעציננן דעם ״מ־יטי״זן ז׳םו— נא? םון פיאאזאםיע״, אין װעילכן ם׳װערט פאדט״ד־קט ־עעאיננם י־עדע קענן ד• קאנטיאנעד און םיכטע. עריעט א־ן ז״ן װעדק ״כענא־ םענאייאניע םון נ״םט״, װאם ער האט נעענד־קט יםד״בן א־ן דעד נאכט םאד דעד ־ע־יאכט ניי יענא (1806), נ״ט דענער אדויף א־יו־ א זעאבםטיעטענדיקן װענ, האכנדיק זיך אפנעדעכנט אין דער הקדמד םיט שעאיננם שוא. עד האט אװעקגעשיקט דאם דאזיקע װעדק צי ׳עעאינגן א־ן םינכען, װעאכעד האט עם װייטעד םון דעד הקי־סה נ־שט געאייענט. דאס איז אבער נעװען גענוג אויף אפצוםדעםדן אים אינגאנצן םון הענעאן און אויף איבעיצער״םן זייער פ׳־״נט־ ינזאפט אויף שטעגדיק. # * * אגב, די פענאםענאראגיע םון נייםטנ אין איר האט הענעא נע־ װאאט געבן אן אדיינםיר אין זיין םיםטעם, װעאבער זאא דינען װי א אייטעד פאד דעם נאיװן באװוסטזיין, װאס האט נ״שט די סינדםטע ה׳םנה םון אבםטראקטן דענקען. דער דאזיקער אייטעד האט די עובדה אדויםצופידן ׳עטאפאװייז דעם באװוםטזיין צו הענעאם שטאנדפונקט פון אבםאאוטן אידעאאיזם. ם׳האט זיך אבער בא־ קופען דאם שװערסטע בוך אין דעד פיאאזאםי׳טער איטעראטור. און װאם איז דער חידוש? - הענעא זאנט דאך דארטן בםירוש, אז ער שטדעבט םיט אאע כחות דערצו, אז דער אעזער זאא אויםהערן צו זען און צו הערן און זאא זיך צונעװײנען צו אעבן אינם ״עטעד פון ריינעם דענקען״! קיינער האט זיך די נאנצע צ״ט נישט דער־ װענט צו שרייבן א קאםענטאר אויף דעד פענאםענאאאניע, װעא־ כער װאאט נעדאדםט זיין אכא־הפחות 5 םאא נדעםער איידער דאס בוך נוםא, װאם האאט איבעד 600 ז״טן. עדשט מיט עטאעכע יאר צוריק איז, דאכט זיך, ארוים א פירוש אויף האאענדיש. # # * הענעאם השפעה אויםן ג״םטיקן אעבן פונם 19־טן יארהונדערט איז נעװען גװאאדיק, הן אויט איר נראד און הן אויט איר םיא־ זייטיקייט. זי האט ארוסנענוםען דענקער, װאם זענען װייט פון אנאנד כדחוק מזרח מםערב און זע.;ען זיך םותר ,5ױט ז״עד א״נ־ שטעאונג מן הקצה אא הקצה, ווי דאם איז אמשא שייך צו םארקםן און ניצשע. אז אן הענעאם ״דיאאעקטישער םעטאדע״ װאאט דער םארקםיזם נישט געװען, דאם, װאם ער איז — ראם װיים כםעט איטאעכער. הענעאס אערע, אז יעדעד באנדיף, יעדער צושטאנד איז םותר זיך נוםא, נייט אדיבער אין זיין היפך און פאדייניקט זיך םיט אים צו א העכעדן םינטעז, ביי װעאכן ם׳חזרט זיך איבער פאדאן נאונים, וואם ׳װייזן ארוים זייעד נאונות שוין אין ד• ױננע יארן און םאדחידושן םון ױננט אן דודך די באיצן םון זייער נ״םם איטאעכן, װער ם׳קען ז״. ם׳טרעםט אבער דעדםאר גאנץ אפט, (נישט תמיד, נאטיראעך!), אז ז״ םארװעאקן, װערנדיק עאטער; ם׳קאנםטאטירט דעםאאמ םיט אנטוישוננ, אז ד• גרויםע האםענונ־ נען, װאם ם׳האט אויף זיי אדו־םנעאיינט, האבן זיך אחאוטין נישט בארעכטיקט. װער װיים נישט װענן אזוינע װונדערקינדעד? םאראן אקעגן־זשע נאוגים, װאם אין זייער ױננט צייכענען זיי זיך םיט גארנישט אוים און ערשמ װען זיי זענען אריין אין די יאדן, זעט םען, װער זיי זענען. םון די פיאאזאפן נעתערט דא א־״ן אין ערשטער איניע הטגגור. קיינער װאאט אויף אים אין זיין ױגנט נישט נעזאגט, אז דאם װאקםט א נרו־סעד דענקעד. זייענדיק א נימנאזיםט אין שטוטנארט, זיין נעבורטשטאמ, ניאט ער פאר א םא״סיקן און פעיקן שיאער — אבער נישט םער. אין א שוא־נאטי׳ז שטייט װענן אים נעשריבן: נוטע כשרונות, א שאעכטער רעדנער און אן א־דיאט אין דער םיאאזאםיע(!). זייענד־ק אאט א ־אד 17, פאדכאפט ער זיך אזוי םיט עפעס א נישטיקן ראפאן: ״םאםיעם רייזע םון מעםעא קיין זאקסן״, אז ער פארגעםט אן אאע אנדעדע ארבעטן. ־ורכ־ אייענענדיק װענן דעם אין הענעאם ביאנראפיע, שרייבט ד׳עד קא״נ־ אעכער שאפענהויעד מאא־שסחה צו זיין תאםיד בער: ״איך םאעג זיך שטענדיק ארוממראנן םיט האםעדן, און הענעא — םיט ״םא־ םיעם רייזע םון םעמעא קיין זאקםן״. שאפענהויער איז בשעתו איננאנצן םארטונקאט נעװארן דורך הע,עאם רום, און דאם האט ער אים קיינטאא נישט נעקאנט טוחא זיין. אין זיינע װערק דריקט ער זיך אפט אוים װענן אים פשוט םיט זידא־װערטער, הגם ער האט אים אנמרי נישט םארשטאנען. םיט רעכט רעדט ניצש־ע װענן ״שאפעגהויערם אוםאינטעאיגענטן נרימצארן קענן הענעאן״. * * * גאנ׳ז אנדעדש װי הענעא איז ז״ן חב־ און פדיינד שעא־נג, מ־מ װעאכן ער האט זיך נעאערנט צוזאמען אאם םטודענט אין דעם טעאאאנישן אינםטיטוט אין םיביננען. צו זייער קרייז האט אויך, אגב, געהערט דער גרויםער דייטשער דיכטער העאדעראין. שעאיננ איז אויף נאנצע 5 יאר ױננער םון הענעאן — ער איז געבוירן 1775, — ער װייזמ אבעד ארוים א םך םריער םון אים זיין םיאא־ זאםישע נאונות. ווען ער איז אאט 19 יאר, איז ער נישט באויז דער ערשטער, וואם פארשטייט םיכטעס שװערע אערע, נאד ער אנטװיקאט זיך אויך זעאבסטשטענדיק און יאנט א־נניכן אריבער דעם דבין זיינעם. הענזןא איז אין דער ערשטער צ־יט םיאאזאםיש אנםר•