Literarishe bleter · 1931-11-27 · 48 (27.11.1931) · p. Seite 898

ליאוזו־אױ^ ןזגו. ן395.> 48 זייט 808 ׳יי 76 ייאר צוריק — ה$בן זיך באוױזן די ערשטע קמםיטלעך םון דעם ראמאן ״מאדאם בםװארי״. דײ״סאן ה$ט זיך נע׳םרןותן םאר דעם .־אמאן. האט םורא געהאט םאר פארםאלנוננען מצד דער םאכט םאד די אויםערגעײײנצעך־דדי״םטער שיאדעדוננ םון איינייזע םצענעם. אין דער עפאכע םון רער צװײטעד איטםעריע, בשעת די טידות םון די רעגירוננם־םפעדז זענען נעװען צעאאזן און אויםנעלאםן, האט מען דװםא נוט אכטוננ נענעבן אויר דער סאראא. אין דע־ צעמבער־נומער האט זיך באװיזן םאאננדיהע נאטײז םון דער רע־ דאקציענ ״די דידעסציע איז נעשטעאט נעװארן םאד דער נויטײענ־ ריקי״ט צו דערײײטעח א טײ׳א םון דעם ראמאן, װעאכע די רע־ דאקציע םון ״רעוױו רע םארי״ נעםיכט םאד נישט םאסיק״. די דאזיקע אינערלעבע צענזוד האט דאס או״םנע׳םטראכן די באריםמע סצענע פון עמאם און דידאאפם שםאציר אױד א םיאקער איב*־ רואן. אין דעם נוםער םון דעם 15 נאײעמבעך זענען אויך נעמאכט נעװאדן איעיקע קיצורים. דערב״ איז אפנעדרוקט נעװארן םאאבערם א ברױו, אין װעאכע דעד ראמאניםט װאדנט די אזדער, אז עס װערן געגעבן באויז םראנמענטן און נישט דער נאנצער ראמאן. רײ־קאנם השערה איז נעװען א ריכטיקע. פאאבעד, דעד רע־ דאקטאר םון רעם זשחחנאא פישא און דזא־ דרוקער טיאאזנ זענען צונעצוינ] נעװארן צו נעריכטאעכע־ פאדאנטװאדטאעכק״ט רורך דער ז־טן־פאאיצ״ םאר באאײדיקן די עםנטאעכע און דעאיניעזע םאדאא און נוטע םידות. ד־ םאכט האט זיךידא אפנעדעכנט נישט באויז מיט דעם אויטאר סונם ״אמאדאאישן בוך״, נאר אויך םיט דעם זשודנאא, ױאם איז נעװען פײנטאעך נעשטיסט בנוגע דער דענירוננ. םאאבעד איז נעװען שטארק צערורעדט, ער האט אוסרויק נעװארמ אויח דעם פראצעם. דעד *י׳אצעס איז פאדנעקוםען דעם 31 יאנואד 1857. דער םארטרעטער םון דעם פראקוראר ערנעםט פיזאר האט יעהאאטן א רעדע, װעאכע קאן ער הױם דינען אאם בײשםיא םון אםיציעאער צביעות. ער האט דערװיזן, אז םאאבעו׳ם בוך איז אםא־ ראאיש, װײא די זינד־קע װעדן דארט נישט באשטראטט. אםת, מאדאם באװאדי שטארבט, אבער זי שטאדבט םיט איד אײגענעם װיאן און קײנער אין דעם ראםאן פאראורטײצט זי נישט. ״עטא באװארי־מעםאא־׳נא איז נובר ױװעאאנען״. םאאבעדם םארט״דיקעד, דער בארימטעד אדװאקאט פענאר, האט נעהאאטן א נאענצנדע ירעדע און נעפארערט, םען זאא םאאבערן באםרײען. דאם נעריבמ האט אדויםנעטראנן זײן אורטײא אין א ײאך ארום. אאע באשוא־ ד־קטע זענען באפרײט נעמארן. אבער אין די מאטױון האט דאם געדיכט אננעוױזן, אז נזאאבער האט זיך נישט א&נענעבן קײן דין־ וחשבון װענן די ראוזנװ, פו\ װפלרנו די ליפבדאםור יייח* וי*פ אריבערגיױ. דער דאזיקעד פראצעם האט נעװײנאעך נעדינט אאם אויםנע־ צײכנטע דעקאאםע םאר דעם װעדיג םאאבער איז םון דעם נעװען שטארק־אומצוםרידן, עם האמ אים פארשאםט נדוים עגמת נםש. ״איך האב נישט איב, — האט ער נעשריבן צו זײן םריינט, מאדים שאעזיכנער, — איך האב נישט איב ארום רער קונםט קײן שום זייטיקע זאכן. דער דאזיקער נאנצער טומא רוםט בײ םיר ארוים עקא, און איך קװענקא זיך, צי א־ך זאא אפדרוקן דעם דאזיקן רא־ מאן אין א באװנדער בוך. עס װיאט זיך םיד זײעד זיך צודיק אומ־ קערן אויף שטענדיק צו מײן איעזאםקי״ט און שװײנן. עס װיאט זיך םיר, םען זאא ײענן מיר שוין קי״נמאא נישמ רעדן. םיר שײנמ אז איצט טאר מען שוין גארנישט זאנן — אויך אזוי םיא נרוים איז די עפנטאעכע צביעות. די א״ט םון דער העכערער נעזעאשאפט, ײעאכע האבן זיך די נאנצע צײט גוט באצוינן צו מיר, האאמן מיך איצט פאר אן אמאראאישן און נאטאאזן מענטשן. װי דערײ־דער דאם אא׳ז איז מיר!" םוך־כא־םוף איז פאאבער אײננענאננען אדויםצואאזן דעם רא־ מאן אין א באזונדער אױםנאבע. צונערעו־ט און נעװירקט אויוי אים האבן ז״ן טוטער און אואי בואאע. דער פאדאענער מישעא אעװ• האט אים םארנעאײגט אאס האכאראר פאר דעם אויטאד־רעכט אין םשך פון פינוי יאר — 500 פראנק — אם־אז םא־ יענע צײטן איז דאם פשוט נעװען א אעכעראעכער האנאדאר. ער האט, אפניפ,;אנץ;וט נעײוםט פאאבערם נאי״כניאט״תע באצױננ צו נעאט. פיאבער האט נעהאאטן, אז פון א בוך דארױ םען נישט ציען קײן חױנה. ער האט נעדינט דער ״קונםט אשם קונסט״ און האט אדגאניש נישט געקעגט שרײבן פאר נעאט, םז*ר פאפואאר־טעט אדעד נאר צואיב א זײטיקן ציא. שיא פוסמ, בשעת איך קאן נישט אויםנעטינען דעם פאסיקן אויפ־ דדוק, נאכדעם, ײ־ איך האב שוין אננעשטירט עטאעכע זייטאעך, דערזע איך, אז איך האב נ־שט אננעשריבן קײן אײן א־יט־שן זאץ, װאאנער א־ך זיך אנידער אויף דעם ד־װא) יאון װעד פא־טעמפט פון דעם אינעדאעכן אומעט־זומפ, א׳ך קאן זיך נישט אנקוקן און כ׳באשואד־ק זיך אין אט דער אומזיניקער שטאאצקײט, װעאכע צוויננט טיך זיך ־אגן נאך נעכט־קע טעכ און פוסטע םאנטאזיעם. אין א האאבע שעה ארום ענדעדט זיך אבע־ דאם אאץ, און דאס הארץ קאאפט אזש פון פר״ד״. דע־ כתב־־ד פון ״מאדאם באװאורי״ איז נעבא־בן אאס דענקי םאא םון אט ד־ שאםךעינױם םוז דעם בארימטן שריםטשטעאער. רי אכתח־אהדיקע קאפ־ע האאט 1788 בו־גן, םארשר־בן אויף בײדע ז״טן, נ־שט נערעכנט ד• 42 זי־טאעך פון דעם ״שצענארי״. ד־ אויף ־ײךא־בערנעשר־בענע, ענטניאטיק־באארבעטע קאפ־ע, האאט 490 ז״טז. ד• ע־שטע קאפ־ע א־ז פארשריבן אין דער 4עננ און אין ־עד בר־יט און פיא ז״טאעך זענען איבערנעמאכט זיבן מאא. ד־ ״םצענאר־ען״ זענען נאנץ נענוי באארבעט און נאבדעם האט ז־ך ערשט אננעהויבן די שװערע ארבעט א־בער דעם םטיא. יעדעד זאץ האט ב״ א־ם אג־ך געפוזט או־סהאאטן דעם קאאנגען־עקזאמען, — ע־ האט א־ם נעמוזט א־בעדא״ענען אויםן קוא און ער האט נע־ רארפט קאיננען פרײ און הארםאניש, װי מוז־ק. דער אאנעמ״נער פאאן פון ״םאדאם באװאר•״ האט ז־ך פאאבערן א סך א״בטער אײננענעבן, אײדער ד• פ־ט־ם םון דער באא־בעטוננ. פי׳אבער האט נאנץ נוט געקאנט די נעשיכטע פון רעאאמאי־. זי איז זיך פאריאפן ע־שט מיט ו—י יא־ צו־־ק. ער האט אויך נעקאנט ד־ א־ינ־נאאן פון די טיפן און געהאט אין ז״ן רשות ד־ אויםשעפנדיקע מאטער־אאן ורענן א־טרעכן פון זײנע פערםאנאזשן. חוצדעם האט ער א־ן ד־עם דאז־קן ראמאן אויםנענוצט א ה־פשע ט״א פון זי״נע פערזענאעכע זסרונות, ײאם האבן מ־ט דעד העאד־ן עמםא באװאר■ נאר קיין שייכות נישט. די דע־־נערוננען װענן ד־ שסודיע־יארן אין ־ואנער קאאעדזש האבן נעדינט אאם מאטע־יאי פא־ ד• ע־שט־ע קאפיטרען פון דעם ראמאן. ד• מערק־ װידד־קע ביאדער פון ־ואן זאנן עדות, אויף וױפיא פאאבעו־ האט איב נעהאט די ש־ינק־יט פון ז־ין ה־־משטאט. א ־״ פערזאנען, צװישן ײעאכע עם האט נעאעבט זיין העאד־ן, האט ער צונענעבן שטריכן, װאפ ער האט באמערקט ב־י אנדעדע מענטשן און א־ן אנדע־ע ע־טער. ד• ״פאאבעריםטן״ האבן זייע־ נענוי אויםגעפארשט רעם ־אמאן, און םי־ קאנען דע־יערנען אאע פראטאט־פן פון זײנע פע־סאנאזשן. אאע טאנ, באאד נאך דעם פרישטיס, ביז םיטאנ און נאכדעם םון נאבמ־טאנ ביז קא־אר איז פיאבע־ נעזעםן ביי ז״ן שר״ב־ט־ש א־ן ז״ן סאיינעם הויז מיט די פענסטע־ צו דעם טייך םענא. די שיין פון זיין אאמפ האט פא־ די מאט־אזן נעדינמ אאם אײכט־טורעם, װייא ז• האט נעאויכטן אן איבערר״ם נאנצע נעכט. אינדערםר• האט ער, אין די ברױו צו אואיזע קאאע, דערצײאט, ײאס ער האט אפנעםון פאר דער נאכט, עד האט אנטפיעקט ז־־ן נשמה און ד־ נשםה פון זיינע העאדן. ער האט פואקום ־עכט נעהאט צו זאנןנ ״מאדאם באװאד־ — דאם בין איך״, — או־ף אזוי פיא פאאבער־״איך״ נעפינמ ז־ך א־ן דעם דאזיקן <־אםא;. ער האט ד• אאע העאדן פון דעם ראמאן באאעבט, אבער אין משך פון ד־ ־ארן, װאם ער האט נעארבעט איבער זײ, זיך נעפונען א־ן זיי•*־ געזעאשאפט, האט ער א־ן זיך א״ננעזאפמ אויך זײער יעבן, און צומאא פאענט ראס אים דערפירן צו האאוצ־נאצ־עס: ״בשעת איך האב נעשריבן, װי עמא באײארי םסט זיך, — דער־ צ־יאט ער טענען, - האב איך אזוי בואט נעשפירט דעם טעם פון דעם םם א־ן םויא, אז צװײ מאא האב איך געמוזט ברעכן״. ״דאס שרעקאעכע בוך״ — װי םאאבער האט אי״נםאא אננע־ ־ופן זיין ״מאדאם באוואר־" — איז פארענדיקט נעווארן דעם 30 אפ־־א 1856 נאך 55 חדש־ם ארבעט. אין מא־ איז דער כתב־ ־ד, נעװ־דמעט אוא־ בואאע, אפנעשיקט נעװארן ק״ן פאריז צו מאקםים ד־ו־קאן, ותאכער האט דעמאאט ־עדאני־ט ״רעװ־י דע פארי״. דעם 8 שעפטעמבעד האט א־ם ד־ו־קאן נעמאאדן, אז דער רא־ מאן הו־בט זיך אן צו דרוקן אינם אקטאבער־נומעו־ פון דעם זשוד־ נאא ״רעװ־ו דע פאר•". און וױרקלעך אין אקטאבער - - נענוי מ־ט