Literarishe bleter · 1931-11-27 · 48 (27.11.1931) · p. Seite 899

*8 13951 זי״ם 899 רי טאדאם באװארי. דערפאד איז דאם ארט, דװ די דראמע האט זיך אפנעשפיאט, נעבליבן נישט שארענדערט. עם שטײט נאך דאם הײזא, װו עם האט נעאעבט און נעשטארבן םאאבערם העארין. אדין* דעם *אטן בית־עואם, נעבן דעם האױםטער, אין רי, האן כיען נאר איזוט זען רעאש־נא הוטוריעם קבר, די םזובה, װאס דער מאן האט איײ נעשטעאנ^ נישט אנהויבנדיה צו װיסן ווענן אירע םארראטן.. האט ענ׳לעצער אבער צונערויבט אין יאר 1887. דעאאמאד איז גע־ שטארבן באיאי4 נ־זיר רעאםינאן. איר ערשטער נעאיבטער — רודאאף אין דעם ראסאן — אבעי װירסאער אואי סאמפיאן, האט זיר דער־ שאסן אין פאריז אין יאי 1863. דעד צוױיטער נעאיבטער אעאן— אינדעראטתן אואי באדיע איו געשטארבן אין טיםן עאטער אאם ערן־נאטארױם םון דער שטאמ באװע. די אעצטע, װאם האט נעקאנט עמא באװארי, איז געשטארבן אין יאר 1913 אאם 90־יעריקע זיזנה — דאם איז נעװען איר דינסט אװנוסטינא מענאזשע — םעאיםיטע — אין ראמאן. די אאעימענטשן איז אבער באשערט צו אעבן אײביה אין דעם ראז־<זן אוטשטעדב־ אעכן ראםאן. םון רוםיש ר. ר. דער ראםאן הא/ע זיר באװיזן דעם 16 אםיײא 1867, םאאבער האט אין דער אויםנאבע צונענעבן א ווידסומ דעם אדװאהאמ סע־ נאר, אין ותאכער ער דריסטי איים אויםי זיין דאנסבארסיייט *יי יײן ״נאענצנדער םאדטײדיקוננס־רעדע״, א דאנס וועאכער דער ריאטאן האט די מענאעכסײט צו דערשײנען. דאס ביר האט נעהאט א סאאאםאאן ערםאאג. די ערשטע טענ איז זיר דאס םאנאנדערגענאננען אין א םכום םון 6000 עסז., און דעם 1 ױני האט אעװי שוין ארויםנעאאזט א נײע אויםאאנע. ער האט איבערנעדרוסט ״באװארי״ נאר דרײ םאא, און אין יאר 1873 האט םאאבער דאם ביד םארסויםט דעם פאראענער שערפאנטיע. אין רער נײער אויםגאבע א״ז צוגענעבן ניעװארן דער נענויעד בא־ ר־בט םון דעם פדאצעם, מיט די דעדעם און טיט דעם אורטײא. םאאבערם םאדערער און פארשער האבן םיא םאא אונטערגענו־ םען נםיעות ״אויף די שפורן״ םון דער ״םאדאם באווארי״. עם איז אויסנעפארשט געװארן דער נורא םון אאע העאדן םון דעם דאזיסן ראטאן, אנהויבגדיס םון עסא באװארי און איר מאן ביז די צוױיטראנגיסע עדות םון דער דאזיסער םאםיאיען־דראמע. בײ היינ־ טיסן טאנ אעבט שוין סיין אײנער נישט םון די, װאם האבן נעסענט א ר קן א װ י ץ (־צו זײ\ פופציקגװוו ג<ובוירװזאג\ װײזט עם אין זײנע שטיאע, זײע־ אויפריכטיסע עקםפערימענטן. נישט שטענריס אבער עסםפערימענטירט ע־■ אייד נישט שטענ־ דיס באנוצט עד ייר מיט ם־נטעטישעי םארם. װאאקאװיץ איז א דאמאנטיקער, עד זעט זאבן מ־ט או־נן םון אן אוממיטאבארן ,־עאא־םט. ראם א־ז מערקװירדיס אין הײנטיקע צ־יטז און אײד זײער באראסטער־םט־ש םא־ א געודםן מײ סינסט־ אער. ראמאנט־זם אין אזא ניבטע־ער עפאבע םון מאדע־געם רעאא־זם! יאמאנטיזם א־ן דער עפאבע פון םונקצ־אנאא־זפ! װאאסאװיץ האט עם דערםײוט. מיט זײן קינםטאע־ישן חוש האט עד דערשנאפט דעם ר־טם םון אונזע־ צ״ט. און וױ םא־ש־ײדנארטיק איז ע־ ער ש־אדערט א־ן הונדע־מע־ צײכנונגען די דינאםיק פון דונקאנם קאאסישע באװענוננען, און נאײכצײטיק פאיגעםט ער נישט, אז ער א־ז ארומגעריננאט מ-ט װאאסנסראצע־ישע םויערן םון א נ־ו־יארק. זײן אויפםאםוננ םון נױ־יארס־שן אומרו איז פונקט אװי פאטעטיש, װי א־זידארא דונ־ קאנם דיטמישע תםאות. א צוזאמענשםערצוננ פון היםא און ערר, שאײש און נייםט. דונקאנם אינטערפ־עטאציע םון בעטהאויענס ס־מםאניעס און װאאסאװיצעס שטיאע געזאיננע־ םון א ־צוזאמעננע־ פרעסטן צװישן אאץ־העכער־שט״ננדיקע װאאקנקראצע־ישע װענט. און אאץ מיט אזעאכע אײנםאבע מ־טאען: אויף א שט־קי פאפיר מיט א באײשטיםט אדע־ טינט און פעדער. זעאטן װען צי־ ״עפוצט מיט באייבע טענער םון אביםא װאםע־־פארב. באויז אזא ראםינ־רטער קינםטאער װי װאאקאװ־ץ איז א־מ־ שטאנר צו דערנרײכן ענאעכע רעזואטאטן. װאאקאװ־צעם ביאדע־ נויטיסז ייר נישט אין אויסטײטשוננען. זײן םשוטער צונאננ ־ערט אאײן םאר זיר. םען דארף באויז ז״ן בכוח אדײנצודריננען א־ן ד■ שטיאע נעזאננען םון די אומפרעטענציעזע אוישםאסוננען און עם װעט ייר םאר יעדז א־ינעם אנטפאעסן א װעאט פוא מ־ט זמירות פין א מאדערנעם ײדן. אםאא ײאאט עם אםש־ נעהײםן: נ״םטר״כעד מאטעריאא פא־ ם־םבאאישע א־נטעדפרעטאציעס — הײנןן קען םען עס דדײםט אגרוםן: נשמה־אגטפאעסונגען — ווו אויםטעראיש דארף דאם סאיננען... א 3 ר ה ס װ די םראנע, צי ם׳איז יא אדער נישט םאראן א ײרישע סונםט איז א גאנץ־באנאאע. װענן דעם איז שוין אזוי םיא נערעדט נעװארן. אבער יעדנםאאם םארםאנן םיר עױםנודטר־ײדו. און װי סען דארף אנרוםן א סוגםט, װאס װערט נעשאםן דורר ײדן־סינםטאער, דאם איז שוין א םראנע םאר זיר — א פראנע, װאם דארף װערן א־בערנענעבן צו א םפעצ־עאער סעקצ־ע םון א װ־םנשאםטאעבע אקאדעם־ע, אויב נ־שט צום ײדישן װיסנשאפטרעבן א־נסט־טט. װי עם זאא גישט זײן, םיר האבן פאי ייר א דערשיינוננ, װאפ האט זיר ארײננעריםן אינם ײדישן אעבן — א דערשײנונג, װאם האט ייד גאר נישט איננאנצן בײ אונז אסאיםאטיזידט. נאד װער װײםט — אםשר רארף אזוי אויםזען דאם, װאס מען װעט םוזן אנרוםן נישט אגדערש, װי ײריפזמ עװנוםי... אזו• קומט אוים צו טראכטן, װען םען באזובט אן או־סשטע־ אונג פון אן אײגגארטיקן יידישן קינםטאער. אזוי איז מיר או־םגע־ קוםען צו דענקען, װען כ׳האב אנומאט באטראכט אבדהם װאאקא־ װיצעם אויםשטעאונג א־ן פאריז. ײאאסאוויץ א־ז א ניו־יארסער. נעבוירן אין םיביר 1880. אאם קיגד איז עיר נעקוםען סײן אמעריסע. נישט געקוקט דערויף, װאם ער האט ייר דערצוינן און פארבא־בן א־ן אמעריקע, איז ער, אויט מיין םיינוננ, גענונ װ״ט םון דעם אמעריקאנער נ״םט א־ן דע־ קונםט. װאאסאװיצעם אויםשטעאוננ א־ן פאריז איז געוױרסעט נעװען דעם טאנץ פון איזידארא דונקאן. דאם א־ז אבעד א גאר־סאײנע ט״י םון װאאסאװיצעם דונסאן־םעריע. א שאד, װאס דער קינםטאער האט ז־ך דא באװיזן באויז אויף א שטארק־באנרענעצטן אוםן. איצט איז שאר װאאסאװיצן די פא־ םיקםטע צײט צו באװײזן ייר אין זײן נאנצער קראםט, װי עם ־איםן טון ױב־אארן — װאאקאוױץ, דארף מען וױםן, איז ארײן אין רי םוםציסעד. דעד פאסיסםטער מאמענט םאר א חשבון־הנםש. אזא מין חשבון קען זײן אינטערעסאינט שױן רערמיט. װאם ער װעט אונז באװײזן נישט באויז װאאסאװיצעם שאםן, נאר אויך די םארשײדעגע אייגםאוםן, װאם אזא םוביעסטױוער סינסטאער האט אויםנענומען. א״נםאוםן שפיאן זײער א נרויםע ראאע אין סינםטאערישן שאםן. מען רארף באױז סענען נעהעריק רעאנירן, נעםינען פאםיסע םארמען, כדי צו שאםן א ק־נםטאערישן סינטעז. װאאקאװיץ בא־ ■צוזע לירסועועװז״ו