Literarishe bleter · 1931-11-27 · 48 (27.11.1931) · p. Seite 892

ריגזװראר־טט ברטזזר ן\\ז 892 דיט יעדער אומה, אז מען דארױ באפרידיקן ז־יערע באזונרע־ע וױנשן. אט, למשל, טאקע װע;ן דעם ישון. אז סען זעט, אז אזוי און אזויפיא בירגער האבן א״ן השון, א י&םײנער רוטעגיש, אם־בן, אז בײ פירן זײערע נעשעפטםביבעד, אז זײ שרײפן א קאנט־אקט און אונטערשרײבן א װעקםל אדע־ זײ דרוקן נאר א עייטוננ אין זײער אשון און מיט זײער שריפט,;יאט דאם כאנץ נוט. מ׳קען פון ז״;־שט םאדעדן, אז זײ זאאן ראם ערשםע איבערזעצן אין אן אכדער ישון אדעד שרײבן מיט אן אנדערער שר־פט. דאקענן אבע־ בײ אונז ־ידן, למשי, װאם די ממשיה ־עבנט אונז נישט פא־ אן אוםה (נאציע), נאר פא' א קאנפעם־אן (א חזנתז, װאס האבן א־•; אמונה), בבן איז אונזער אונטעדשדיפט אויױ א װעקםי אדעד אויױ א קאנטראקט מיט י־ד־שער ׳עריפט נ־שט ניילטיק. אונזעדע ״דישע;עשעפטםביבער מוזן ב״ם גער־בט א־בערנעזעצט װערן או־ױ אן אנדער ישון מיט אן אנדערעד שר־פט. יא, אפ־הו א צ־יטונ;, אז מען נ־ט ארו־ם א־ן ײד־שן ישון, פאריאננט די פאאיט־שע בא־ הערדע, אז מ׳זאא ז־ א־ננאנצן איבעדשרייבן מ־ט אות־ות פון אן אנדער ישון. אי א־ז דאך ד־ קש־א, םאדװאם? מ־ד זענען דאך, ימשי א־ן;אא־ציע א מםפר־דב (בן ־רבו!) א ן עדך םון זעקםמא׳5־הונדערט- טויזנט נפשות און װײניקםםנס דדײ חלקים דערפון ־עדן ײדיש, פירן ו־יערע נעשעפטם־ביכער און קאדעםפאנדענץ אויף פראםטן ״ד־ש. דאבט ז־ך דאך, אז בײ דער פדײהײט, װאם מיד האבן א־ן אונזער מדינה, דאכט זיך דאך, אז אויב מיר זענען נלײך מיט ד־ אנדערע אומות, דא־ף או־ך אונזער שדיפט באט״־אבט װערן פא־ א אעבנד־ק כתב וישון און זאצ האבן ניי!טיקײט! פארװאםזשע א־ז דאם אבער אנדערש? מיד מ״נען, אז שוצדיק אין דעם זענען םיר ־ידן אלײן, מחםת מיר באנײען א נרויםן פעלער בײ דער פאיקס־ צײאוננ. ם־ד ײדן האבן נאד קײנמאל נ־שט נעקיעדט, אז אז ד־ פאילקם־ צײאוננ קען אונז בדעננען נוצן. מ־ר האבן דאס באטראבמ, אזו־ װי ־ערעם נ״ע נעזעץ, פאר א מין ״נזרה״. ם׳א־ז א גזדה, אז םען מוז םאבן עפעם א מין קאנםקריפציע. מען מוז זיך אצע צען יאר נײן פארשרײבן מיט װײב און קינדער — און פטוד. אי, קלער איבער, צו װאם טוט מען דאם, צו װאס נוצט דאם? װיא קײנעד נישש אי־ בערקלעדן. דאם איז ק״נעמם עםק נ־שט. א גזרה א־ז א נזרה! רער פריץ דופט און שדײבט דארט א;: ״פאונ־ בן פלוני״; ״זוגתו פלונית בת פלוני״; ״בנם״... ״בתם״... מה־ב־־ת־תא. זאל עד זיך דארט שר־יבן. דער פדיץ פדענמ װ״טער: ״װאם א־ז א ״ד?״ — ״װאם זאי ער ז״ן? א ״ד א־ז א ײד!״ פאדשרייבט עד טאקע ״דעליניאן מאזא־ש״, דערנאך הוםען ד־ אנדעדע שאלות, ימשי: ״װאם פאד א ישון רעדט איר, דב־ קרוב?״ דאם הײםט אזויפיל: ״צו װאם פאר אן אוםה קערמ איר, מ״ן י־בער ר׳ ײד?" אבעד אט דיזע אנדעדע שאלות הערט אונזעד רב־ ״ד שו־ן נאדנישט, ארער ז־י זענען אים נל״כנייטיק. ״שדײבטם, פ־־ץ לעבן, װאם איר װ־לט. איך האב קײן צייט נישט צו די זאכן. א־ך באדארף א־ן ז־נען האבן אויף שבת. םײן װײב װעט שו־ן סײ־װי־םײ אויף מ ד ברונז זײן, װאם ב׳האב מיך דא אזוי לאנג נעזו־מט..." דעם ־יד םאלט יחיוט־ן נאדנ־שט אײן, אז מען װעט אים נישט א״נשד־יבן ״שפ־אך—״ד־ש״. ם׳פאדשט־יט ז־ך, אז מען װעט אװ־ טון. ײארום װער װ־יסט דען נ־שט, אז עד איז א ײד, א בן־־שדאל, און ע־ דעדט ידאם ייד־שע לשון. דערוױיל אבעד פסקנט דעד פד־ץ נאך דער הלבה, אז יידן זענען קיין אומה נ־שט, און זײער לשון א־ז ק״ן ישון נ־שט. ער װייסט, בבן, שו־ן װ־ אזוי איינצושרײבן א־ן דער קאנםקד־פצ־ע. עד שר־יבט ״שפראבע פו־ליש״, אויב ער אלײן א־ז א פאי־אק, אדער ״שפראבע די־טש״, אויב ער א־ז עס נישט. ם׳זענען װידער דא אגדערע ײדן, װאס מיינען, אז אין דעם באשטײט ד־ ״ב־ידונ;", אויב ער ײעט זאנן א שקד פאר דעם אדון. זאל דער אדון מ״נען, אז נעציל בן זרח דעדט טאקע נאר פויליש; ײדן, װאס מײנען, אז זײ סוזן זיך פארשרײבן צו דער פויל־שע־ נאצ־ע, כד• ד־ פאליאקן זאלן זײ האלטן םאד בדידער םון םשהס גלו־בן. אי ײאס איז, קענען מיר דען נישט לעבן םיט אונזערע פוילישע שבנים אמת ברידעדלעך, אזו־ װ־ עם באדאדף צו זײן, אםילו מ־ר זאנן או־ם דעם אמת, אז םיר זענען קינרער םון שאלק ־שראל? קעגען ם־ר דען נ־שט םלענן ד־ לאנדשפראך און לי־ פא־ אזא מין שפאגל־נײער אידעע, אז ײדיש איז גאר א שפדאך, ־ואס מען םענ ז• פארשרײבן בײ דע־ פאלקם־צ־ילונג און אז הוץ ד״טשן און פאל־אקן סענן ז־ך או־ך געםינען ״יידן, פון משה דבינופ גלויבן״. אט פאר אזעלבע משונה־װילדע טעאדיעס האמ םען דע־ סאלט נ־שט נעםונען ק־ין אנהעננעד. עדשט העט שפעמע־, א־ן צװאנציק ־אר ארום, ב״ דער פאלקם־צײלוננ םון ־אד 1910, האט ד־ ז־־עה, ,ױאס א־ך האב פארז־יעט א־ן יאר 1890, נעבראכט פ־־ות. ב־י דער דאז־קער סאלקס־צ־־לונג האבן מ־ד אנטװ־׳קלט א ריזן־ נדו־סע אנ־טאצ־ע א־ן;אל־צ־ע און בוקאװינע, פארטײלט טו־זנטער םלוגשד־פטן און אפנעהאלטן פ־ל מאםן־פארזאמלוננען, װאם האבן געהאט דעם צװעק, או־פצוקלערן רי ײדן, זײ זאלן דעקלאר־רן ז״ער אופנאננם־שפדאך נ־שט אנדער, נאר ײריעו. א־צט א־ז ר־ דאז־קע זײער־װיכט־קע פראגע געװארן אקטועל םאר ד־ ײדן א־ן פוילן. נאך מעד. בעת דעמאלט האט זיך נעהאנדלט מכח אן ערך פון א־בער א האלבן מ־ל־אן ײדן, װאם האבן א־ן יע־;ער צ״ט נעלעבט א־ן נאליציע, האנדלט עם זיך איצט מכח קרוב צו דדײ מיליאן אין פוילן. אמת, מיד האלטן איצט א םך װ־יטער אין אונזערע באנדיפן איבער דעם םהות םון נאציאנאלער רעכט און נאצ־אנאלעד ײידדע, װ־ דאם א־ז;עװען דעמאלט, — אבער םוף־כל־םוף שט״ען מיד, ל״דער, נאך א־צט פאר דעד אננעװײ־ טיקטער םראנע, אקו־אט אײי װי דאם איז געודען מיט פעיציק ־אר צוד־ק. עם א־ז דערפאד א דבר־בעתות אט דעם דאקומענט פון פאר פערצ־ק ־אר איצט איבעדצודרוקן. אגב, האס מען או־ך א שט־קל קולסוד־בילד, װי אזוי מ׳האט אין ־ענע יארן געשר־בן, װי אזוי מען האט נעמוזט שרײבן און רעדן צו ײדן מבח ד־ פ:— מיטױוםטע, נאצ־אנאל־פאל־טישע ענינים, װאם בײ אנדערע פעל־ קער איז דאם געװען א דבד המובן מאלױ. געררוקט איז דערדאזיקער אפעל דעם 1־טן דעצעמבער 1890 אין װאכנבלאט ״ײדישע םאלקסצײטונג״, װאם א־ז דוי־ך טי־ דאן נארײאם נעגרינדעט נעװארן אין קאלאמײ — דער אויפר־וף לײענט זיך אזוי: די 3אל?(זצײלװג. זינט דעם יאד 1809 עקזיםטירט אין עםטדײך א געזעץ, אז אלע צען ־אר זאל מען צ־ילן, װיפיל מענטשן נעםינען ז־ך אין ד־ עםםרײכישע שד־נות. דאם רופט מען;עװ־ינטלעך: ד־ ״קאנםקדיפ־ ציע״. א־עדער ב־דגעד אין לאנד װעדט ״קאנםקר־בידט״ (אונטער־ געשריבן), װ־ אלט עד איז; װיפיל קינדער ער האט; װאם פאר אן אמונה (דעליניע) ער האט; װאם פאד א לשזן עד דעדט א. א. זו. די עדשטע םאלקםציילונג איז געװען א־ן ־אר 1870, ד־ צװייטע אין ־אר 1880 און ד־ דריטע דארף איצט זיין, א־נם קומענד־קן חודש, אנהויב פונם ־אד 1891. םיר מוזן אויםמערקזאם מאבן, אז ד־ פאלקםצײלוננ א־ז ז״ע־ א װ־בטיקע זאך פאד ־עדער אוםה. ,װאדום לויט דעם שטאנד פון דער פאלקםצײלונג װײםט סע;, וױ אזו־ מען זאל באהאנדלען די םאדשײדענע אוםות, װאם געםינען זיך אין לאנד. י־ אז מ׳זעט, לסשל, ב״ דער פאלקסצײלונג אז ם׳געפינען זיך אין דער דלובה א םכום פון מענטשן, װאם רעדן און שדײבן פו־ל־ש, דוטעניש, דײטש ובדוםה, הײסט דאס, אז ד־ דאז־קע שפדאבן זענען ״לעבע־ דיק״, און ד־ דענירוננ אנעדקענט ד־ אלע לשונות - - ובבן, אז ם׳נ־ט ארויס א נײ נעזעץ, דדוקט מען דאם אפ א־ן ד־ אלע לשונות. יא, אז מ׳זעט בײ דעד פאלקםצ־ילוננ, אז א נ־ו־םער םכום פון מענטשן באקענען ז־ך, דודך לשון װאש ז־י דעדן, צו דעד אדעד צו ־ענער אומה, װײםט םען, אז עם נעפינען זיך אין לאנד אזוי־ פיל און אזו־פ־ל אומות—און ־עדע אומה פאדעדט א־דע דעבטן. יעדע אוסה, לויט דעם סטאט־םטישן פאדהעלמעניש, דאפ הייםט לויט דעם םספד, ,ױאם זײ נעם־נען זיך אין דעד מדינה, דארף האבן אירע פאדטרעטעד אין ד־יכםראט און א־ן דעם קאנדטאג. יערע אומה נאך איר םםפד קען פארעדן, אז זײ זאלן האבן א סספד פון באאמטע, הן םון פאליטישע, הן םון גער־בטלעכע עמטעד. אטת אפ־לו, אז ב־י אונז א־ן עםמדײך, װאם אלע אומות ש־צן ז־ך אונטעד דעם שבט־המלכות פון ז־י; מא־עםטעט אונזעד קיםד, עקזיסטירט נישט ק״ן אונטעדש־ד צװ־שן ד־ אוםות. אלע ב־רנעד, אלע אונטעדטאנען זענען נל״כנעליבטע ק־נדעד פון דעם עסטדײ־ כ־שן פאטער. אלע האבן א פרײע װאל, אלע אײן נל״ך ,־עבט און ז־• װעדן אלע נלײך באהאנדלט. אבעד דאך דעכגט מען ז־ך םיט