Literarishe bleter · 1931-11-20 · 47 (20.11.1931) · p. Seite 877

זיים 877 * דארםן וױילז אייר זײז לזמנזע. 1$ דןזםינירנדיסער םמהטןזר װעט דערבײ זײן דעם סינםטלערם םביבה און דערצױננ, םון װעצכע עם ײעט ארויםװאקםן די באציװג צו זײן װערק. אין דעם זין זענען זיכעד די פראצעטארישע סינםטלעו די גערעכטע, הנם דעד נ״םטיקעד דעדצױנגם־פרןזצעם איז נןזך אלץ ני׳םט קײן םארעגדיקטער. דער אייערברוך םון דער ײעלט־םלחמה האט מיט א טיםן קזניט זיך א״נגעקארבט אין אעבן װי אין קונםט, בםיאא אויך אין אוגזערע עטישע באגריםן. עם האט זיך באשאםן א נײער נאך־ םאחמה־עפאם, א םארשאדםטעד באאטיש־עקםפרעםיאניםט־שער אעבגם־שטיינער. דער אינדױוידואאיםטישער אינטראםפעקטױויזם האט זיך איבעדגעניצעװעט םיט דעם אונטערשאאג ארויח, — ם׳איז נעברוין געװארן דער אנרעםױו־דעםענםױוער קאאעקטװו. קאאנט מען הייגט נישט רורך ״איבעם־זיםצן״ — ה״גט דאננאט מען םאר עקזיסטענץ. די פארצויבערטע פרינצעםין איז אראפ פון איד הימאשן זיץ און זענאט אין שטודם קעגן םיר װעאט־עקן — איר נאמען איז: (זאציארטר פרזובלעגז. םוז די דראמע אויםבאפן אט רעם נעראנגא און דאקעטנארטיק אים שאײדעדן איבערן טעאטדאאן שאאכט־םעאד: טיט קאנדענםירטער םראזע און פ״א־שפיציקן דיאאאנ זאא דער געשפאט אין דעד םאציאאער קאםעדיע (דער אייכטערער םין!) העאםן ציעשמעטערן דעם אפנעאעבטן ײעאט־באנעם, בעת די סאציאאע דראםע מיט איר זוטלפ־גטפיל דארף העאםן בויען נייע װעאטן. איינעד םון אט די ״קורצע װענן״, װאם םירט איבער טעאטראאער װירקוננ, איז די נאציאנע דדאםע. נאציאנאא — אין ע\פראכלטב\ זין, ײײא אמאייבטעםטן װעט דער קונםט־נעניםער אין טעאטער באװירקט װערן אין שפראך, װעאכע איז אים אמנאענטםטן. אנב, נראד דער יירישטר טעאטער־נ״ער ברעננט מיט זיך אאע אויםנעם־חושים םא־ דער מאדערנעד דראםע: דעם ציטער םאר טעאטראאישער האנדאוננ און פארם, די ניינעריקייט צום פ־אבי־עם, די נעדװאזיטעט םון קורצקייט און רעם נעם־ט־צושטאנר םאר איבעראעבונג. װעט װערן דער גרויםער יידישער דדאםאטיקער נאר יענער, ײעאבער װעט פארםאנן דעם טאאענט צו שטעאן אט די אאע אײננ־ שאםטן אין דינסט םון זײן דראמאטישער קונםט. ריא דע זשענעידא, אקטאבער 1931 30 ליםיטראריגזט בלטגוטו־ \\גז. ל4 (394\ װעדעקינד — צום טײא נאארםאדען און נארדין). אט איז די םיבה םון דעם, װאם הײנט צו טאנ הערשט דער רעזשיםער און שוי־ שפיאער איבטר\ דראםעךדיכטער: זײ םיאן דאם אן די אײדיקע ארטעריעם םון דער דראםע םיט זידיקן טעאטער־באוט, אן װעיבן עם קאן נישט נעםאאט זײן קײן דראטאטיש אעבן אויף דער בינע. װאם מער דער דראםאטיקער האט אין זיך אײננעאטעםט די טעא־ טער־אטמאםםערע, אאץ־מער װעט ער זיך באםרייען םון אונטער דער םםשאה םון דראמאמורנ, רעזש־םער און שוישפיאעד (א־ײנ־ טראננדיק זעאבשטענדיקן םאטעריאא םאר רעזשיםערישע און שוי־ שפיאערישע עאעםענטן). ביז דעםאאט אבער ײעט ער מוזן מ.־ ■־־ זײן זײן קאפיטואאציע און אדויםהעננען אויף זיין םעדעד די װ״םע םאן םון רעפערטואר־קריזים. אמת: דא שטעקט אויך די געפאר םון ״אידעאאאנישן םאי־ בייט״, װײא הנם דער נעוױםנהאפטער רעזשיםער, צוזאםען מ־ט• שוישפיאער, ײעאן שטענדיק זיך באםיען צו האאטן זיך אין גײוזוז םון דער בוך־דראםע, װעט אבער ד• א־דעע פון דער אויםירוננ נישט תטיד קארעםפאנדירן םיט דער א־דעע םון בוך. דא נעװיינאעך האט דער דראמאטורנ צו זאנן זײן װאדט. אבער םריער םא־ אאד ײעט םארט דער דראמאטיקער םוזן דעצידירן ײענן נורא םון ז״ן דראםע, און ער װעט זײן דערםאאגרײך, אויב ער ײעט באײוםטזיניק זיך אפנעבן חשבון םון זײן פראבאעם אין דראטען־שרייבן, בםדט װעגן פראבאעם פון דער וזארוזרגער דדאםע. אויב דער םאדעדנער טעאטער דארף װערן דער קװאא םון םרײד, ענערגיע און — נעםענד־ק עדנםט דעם טעאטעד אאס געזעא־ שאםטאעך־קואטורעאע אינסטיטוציע — אויך די קאטעדרע םון אזיפעלערזגג, טוז אים דעדב״ די מאדערנע דראםע םאיים־ק אונטעד־ שפיאן. םאדשט״ט זיך, אז דא מוזן עקםטרעםען םארזיכט־ק אויס־ נעטיטן ײערן: עם טאד נישט אויםבאיצן אײן צד, כד• צו םא— שאטענען דעם צװײטן צד. און נאך איז צו געדענקען: נ־שט דער פאאכער םקעטש קאן װערן דער אםתער קװאא םון םר״ד און נאך וױיניקער קאן טרוקענע פעראנאניק אין טעאטער פ־רן צו ױירק־ זאםער אויםקאערוננ. נאר די העראישע טראנעדיע ותט דערםיאן םיט אעבנם־ און קאםף־אוםט און נאד די םאצ־אאע דדאמע (אויך איר קאםעדיע) װעט דורך קינסטאעדישע, םרייד־ברענגענדיקע םיטאען םאציאא און נעזעאשאםטאעך אויםקאעדן. אזוי־ארום װעט דער געװײאטער דעפעדטואר אויך באשטימען דעם כאדאקטעד םון נענעבענעם טעאטער. װעאכע זענען די יװענן םון דער םאדערנער דדאמע? זיכער איז, אז די ״איטערארישע״ דראמע םון 1900 (אויך איבםען!) איז שוין היינט פונקט אזוי אאננװייאיק אױף דער בינע ײי די זיםאעכע אפעדעטע. עם ״נעםט נישט״ םער. און דער קינםטאער מוז פארט זוכן דעם ותנ צו זײן נעניםער, אויב עד וױא נישט באײבן א ״קוא קורא בםדבר״: דאם מיינט כאא נישט צו םאכן קאםפראמיםן םיט ביאיקײט. אבעד װעאנדיק ק־נםטאעד־ש באזוזז־טװ, ותט ער םוזן דערפ־אן די אגיפגנונז־וזטגלנוכןײם םון זיין קינםשאע־ ,־ישעד עדת און ײעט זוכן םימאען ײאם־א״בטער און שפיאעװדיקער צו אאזן זיך אװזוילוו?\. דאם װעט זײן דער?ירצוזוזוור \ועג, דורך ײעאכן דער קונםט־נענ־םעד װעט צו קונסט רוורה\יב\ װערן. פינקט װי זײן םארם, װעט אויף דעם םםך דער דראםאט־קע־ *) ״דראםאטורנ״ װעדט דא באנוצט אאם באצייכנוננ םאר יענעם טעאטעד־שר־פטשטעאער, ײעאכער נרייט צו דעם בינע־טעקםט צום שפיאן — אין קעננזאץ צום ״ד־אםאטיקער״, װעאכע־ האט די דראמע נעשריבן. צו ארבזערע לעזעת רי ״לױזוורארױוװו בלוװזוור האב\ פאר רי אכם יאר, ו\אוז זײ ע?וױזוזיר\, ג<ו\\\וט\ פיל איבוורגווגוובטװו פרײװז־ למוער. יטדטר גזװטר ברטגגוז וזױז זיך ארוזי?לט\ \\טג\ ײריטטר א\\ װטלוז־לױזעראוזזר, \\טג\ וזטאוזער א\\?וגוזוז, \וי א\י\ א רײכט ליסיעראוזור־ א\\?ולוזגר־כראגי?. רי אגגטוטמװזוזט ײדיטט?יגוזװלטר \טוזט\ אװזײל אי\ די ״לױז. בלטוזער״, א\\ וײ זזאלוזז רי ״בלטוזטר״ פאר וײטר אײגעוטוז ארגא\. רי ״לױז. בלטוזער״ ררױגמ\ ארײ\ אי\ רי װײװוזוזט ײריטט יטװבױז א\\ איגפארוזיר\ \\טג\ אלןר, װאוז וזיוזװז זי\ אי\ רטר ײריטומר טואפגדיסטר װטלוז. רי ״לױז. בלטוזטר״ װטגר\ \יג א\ גײערט לײטגטר — זאטצט אבאנענטן םאר די ״איט. באעטער״! םארנרעםערט דעם צייענער־קרייז םון די ״ליט. בצעטער״!