Literarishe bleter · 1931-11-20 · 47 (20.11.1931) · p. Seite 876

ליסימראריפזפ מ־מטיפר װגו. ד♦ ו*39) אין עפעס א ״נוסעד 16" — איז דעדיבער דער טײגזש: ״אין;אםען פין א פר־עח־יקערז עבר ײעאן אײסמעקן אן עבר א שפע־ טערדיקן, אן עבד, װאס האט א פאסע־זאנד־פארק (אםוז, אויך דעמארט מים נדויםע אונױועדםאאע פעגרענצן) פארװאנדרכ אין א װערט־פא^ק. װארום ״יידיש נוס׳ 6!" איז ראך נישט מער און נ־יעם װײניקער, װי א גאוויעוב פו\ פארב ארײ\ גטביאפעומ, אפ בופיגרװג או\ פאראײביןװג פון דעמזערבן ״נרות״, װאס איז נישט קײן רײזיקע שמאטע, װערכע דארױ פארביטן װערן אויןז א ברוי־ װײםער פאן, נײעדט — א טיר־נעהײמע תוך־זאך, א נראנדיעזער עיקר, א יטטיק אטעם און אינהארט פון דעם, װאס װערט נע־ופן: ײר־ישע נעשיכטע. טאקע יענע ײדישע נעיטיכטע, ײאם יהודה־רײב ג$זרר$>\ הא־ מערט אוים איר אנבריק אין איינעם םון ז״נע ײדישע רידער: אונזער געשיכטע, אזוי נרוים װי די ערד, א־ז נישט מיט קײן פעדער, נאד מיט א ׳©װערר, נישט מיט טינט געשריםן, נאר מיט ברוט און טרערן, נישמ אין רײפציק נעדרוקט, נאד אין נרות דעם שװערן, נישט אין גארדשניט נעבונדן, נאר א־ן קײמן און אײזן — ײירט איד אט די נעשיכטע, װאם איז ״אזוי נרוים װי די ערד״, אפנעבן צו אן אײנבינדע־ דװקא און זי ראזן בינדן אין בארע־ באטישן גאררשניט? נײן, ״ק״טן און אייזן״ זענען װער, זענען װבכברו ט׳קען האבן פאר ארץ־ישהאר דעם טיפםמן נעשיכטרעכן םענטימענט, — אבער מיר דאכט זיך, אז נישט צוריב דעם איז א םארק דורכנע־ נאנגען דורך ארע םײערן פון אויטא־דא־פעם און ארע װאםערן םון אומגריק, כרי דערנאך. אין א דרייטויזנםיעריקער ערטער, ארויפ־ ציען אויף זיך פרוצריננ דאם כאראמר פון א דאטשניק, שפאצירן אין שטעק־שיך בײם שט־אנר פון תר־אביב, ציטערן אימת־םות פאר ״זשארגאן״ און ארױסנעבן בעםערע אדער ערנערע נ־םערן פון ״מאזנים״... $09, זײט 876 1 ם׳דארף קײנער נישט ק״ן ראנד, קײן ווארעמען און אײנן־אפנעצױמטן װ־נקר נזי זגװבו זײ\ ױזבזריגז אװזבנװגז. מ׳קאן נ־כעד אויפשטערן א פונקט ־ פארקערטע קאנצעפ־ צ־ע װי אײערע — א פאריצענט־ישע קעגן רעי מאנאצענטרישעד. מ׳קאן זאנן אזוי: עקםטע־יטאדיאר־טעט; אנשטאט אן א״נציקן צענטער (אן ״א״נן־אפנעצוימטן װינקר״) — מעריטאריארע ײדישע צענטעדם איבער נאר דער װערט; א העראיזם פון וישז אנטאויפן פא־ יםורים; א־בער־פערקישקײט; שטרעבוננ צו א נײעד װעאט, צו א נײעם היםר און צו א נײער ערד. צו א ״ידושרים אומעטום״, — אט דאס איז די אמת׳ע א-דעע פון דער ײדישער געשיכטע און אט דאם קאן אויך װערן די אײננסרעכע אידעעע פון דער נייער, אין ארע עדר־װינקרעז נעשאפענעד ײדישער ריטעראטור. ♦ אײדער איך ענד־ק — מוז איך װידעדאמאר זאנן: זכרון איז א געװארט־קעד ענין. זין פאר נעשיכטע, טראגן דורות אין ז־ך און פירן די אחריות פאר רורות, טיפע דעדקענטעניש (דערקענמעניש און ־עםטאװראציע!) פונם עבד, — דאם ארץ זענען זאכן אום־ געהײער ײיכטיקע, און פארן נײםטיקן, אינעדרעכן רעבן פון פארק און מענטש — ממיט ערשט־ראננ־קע. איך װײם דאס. מיר דארפן זיך טאקע באמיען, פארנאננענע רודות זארן רעבן אין אװז (צוריב דעד צוקונפטי.), אבעד נישט פארקערט: גויר וארן רעבן אין אט די פאדנאננענע רורות (און אנהויבן רמר\ מחמת דעם א שפראך, װאם איז אין משך פון א נאד קורצער צ״ט נערעדט געװארן דורך א דרײ־טויזנט־יעריק פארק). צי איז טאקע ײדיש ברויז און אויםשר״םרעך ,,הײנט״? נײן, אויך ײדיש איז עבר (און — צוקונפט). װערן פארװאנדרען ײדיש י ע ק ב פיעססעל/נין־י^דינ די םאדעדנע דדאםע וצז רטגז רזזזזטר&ױאר־הרױיגז) אפשר דער װ־רקונגם־כח פון דער מעראדראםע. דאס װארט איז דרײפאכיק אין זײן םונקציע: עם קריננט, דענקט און שירדערט. קאן עס באנוצט װערן אין אײן פונקציע אויפן חשבון פון דעד צװײטעד פונקציע. נאר זערמן װעט עס דער־ גײן צו דער אידעארער דרײ־אײניקײט (װי בײ שעקםפיר): װעט עס אין דעד פאעזיע קודם־כר קליגגע\, אין דער פיראםאפיע — דענקען, אין רער דערצײרוננ — שירדערן. די דראמאטישע פארם, ארם םינטעז פון ארע אנדערע ריטערארישע פארםען, דארף די דאז־קע פחנקציעם קאמבינירן אויף דעם אוםן, אז דער שוישפ־רער זאר דורך זײן וזיגזי? און װגזטנזסי איבערנעמען די םונקציע םון שירדערן — און, אידעאריזירנדיק דעם װארט־קראננ, במירא בורמער מאכן זײן געראנק. דעריבער, — װאם קאנדענסירסער די פראזע, װאס שארםער דאם װארט — ארץ־רײכער די מענרעכקײט םאר שוישפירערישן אויםדרוק. און מיט דעם נייט איבער די בוך־דראמע צו דער כיגט־דדאמע. די שװערקײט רינט דא אין אינטואיציע פאר טעאטרארישקײט און דערפון נעמען זיך די אפטע אמפער״ען צװישן דראמאטיקער און דדאמאטורנ (אדער רעזשיסער.*) דעריבער איז אםנאענטםטן צו דער ה־אמאטישער פאדם ־ענער טעאטעד־דיכטער, װערכער איז צונרײך א דערפארענעד טעאטער־סענטש (שעקספיר, םאריעז/ בײ איר גאנצער זערבםטשטעדיקײט איז די טעאטעד־קונםט פארט אפהענגיק פון א־ר רעפערטואר. נאר ארום דעם בעםערן רעפערטואר פון א םטאבירן קינםטרעדישן טעאטער װאקםן אוים גרויםע אנסאםברען און װאגיקע שוישפילער. רי פראנע פון ״טעא־ טער א\ דראמע״ איז דערום שוין אאנג א פארגעםענע און אויף איד אדט איז ארויפנעשװוסען די פיר־װיכטיקעדע פראנע פון א רוגג״וגרםואר־עריזיגז. אין דעם ראנגן נעראנגר צװישן אקטיאר און דראמאט־קער װענן הענעםאנ־ע אין טעאטעד, האט דער דראטען־דיכטעד פאר־ רוירן זײן השפעה אויף דער בינע, אבער אויך דער אקטיאר האט פאדרוידן: זײן רשון. אין דער רעצטעד צײט האט דער דראמען־ שרײבער (באזונדערם דעד ײדישעד) באשאפן א דראםע פאד פאר־ שאטנדיקע רײען־װינקרען. איז קײן זאך נישט אזוי פרעמד דעד דדאמע ווי דער גורר צו ברײבן פאראײנזאמט אין בוך. שוין איר ריטערארישע פארם ארײן װײזט אויף ״אומםיטר־ בארקײט״ פון דער דראמע, אויף איר דירעקטער װירקונג דודך ״םארשטערן״ .פאקטיש װערמ די רדאםע א קונםט־װעזן ערשט דורך פרעזענטירן זיך אויף דער בינע. דראמע פאדערט ״דירעקט האנדרען״, צוזאמענשטויס, קאמף, און פאדטראגט נישט ק״ן צעצויגענע עפיק. אין דעם טאקע ריגט