Literarishe bleter · 1931-11-20 · 47 (20.11.1931) · p. Seite 875

₪₪/₪^^₪^!/₪₪₪₪₪₪₪₪₪ זייס 875 ^4 טעניז־ גאראנטיע, אן איינענעם, דודבאדם זעצבסטשטענדיסן ,־אנג. ם׳הערט טענות: יעפדאך איז נאר װײנ־ה. די נאציאנאלע װעדטן װו זענען? ענטפעד אין מיט א םראגע: איז רען נייטט :עיעאםן געװאדן אױר ײד״ש א נאציאנאלע ײדי״זע א־טעראטור — נאציאנאצ, װאם אן אמת, נישט אין זין םון: ,,רבונו ״׳א עואם, הודא״, נאד אין א זין א מעד אונױועד־ םאאן, און מעטאפיז״טן? ב״יבפיאן? - ׳טרום־עאיבם (נאציאנאא, נ״םט װאד?); פדצעם ״םאאקםטימאעכע געיטיכטן״ (נאצ-אנאא, נייטט װאר?); זײן ״נאא־ דענע סײט״ (א דדאמאטי׳שע פאעויע פון נאצ-אנאא־םעטאםיז״שער באדײטונג); זײן ״ביינאכט אויםן אאטן מאדה״ (דאס ״םםד אױב״ םון סאדעדנעם ײד); ׳טאום איטם ,,ה־דו־ט־היבם״ (א פאעט״שעד אפאטעאז פון דעד ײד״טעד אעבנם־אומאויםהעדאעכהײט); אשם ״םאדאנען״ (א װעדה, פונהט אזוי נרוים אין הװאאיטעט, װי האײן א-ן בםות ■— א האאם״טעד אפאטעאז פון ײדי׳טהײט); זײן סיריראגיט (א װערה מ־ט א גדאנדיעזן טסויטו־ײריטך צוגאנג צו װעאט־פדאבאעטען); י. אפאטאיטום ״פויאײטע װעאדער״ (דאם בוך פון פױא״טן ״דנטום, די :עיטיבטע פון ײדייטן געװיםן אויך דער פו־א״טער ערד); ה. א״װ־הם ״נואם״ (א װערה פון אונױועדםאאן בא־אהטע־, םעטאםױ־׳ט־״ד־׳ט א־ן דעם צוגאננ, - - א פאעמע װענן דעד אעצטעד גאואה); ז. ׳טנ־אורם ״״טהאאװער ײרן״ און ״םעטער זיטאמע״; גגזוזרס צװײ בענדעד ״געדאבט״ (־אפ־נ־דטםטע ײד״טע ם־םבאא־ה, דער :אנג ־צו ״ד״טער פארם); א. אעיעאעס ״שאםה םואבו״ (א װעדה םון יטטאדהן, אונױועדםאא־ײד־שן פאטאם — א אפאטעאז םון ײד״ט־עד באדנאאזיהייט, א־בעדפעאהי׳טהײט און האםמ״טהײט), '. ־. טדונהם ״יאזעפום םאאװ־ום םון ירושאים״ (ט־פע פדאבאעם־׳טטעאוננ. ײדן צװ־׳טן םעאהעד, םאאװױם — דעד אײב־העד ײדי׳טעד אם־םיאאטאר), מאך ,־אװ־טיטעם ״באוט אויך דעד פאן״ (סאצ־אא־סט״ט און, או־ב מען װיא, אםיאו אנט־־נא־ צ־אנאא, און דאך־אװ־ ײד־־ט־־עט־־ט־ און '־ד־יט־פאטעט״ט א־ן צו־ :אנג צום פדאבאעם פון דעװאאוצ־ע, אינם הוה אויך באוט־בארגי־ םונג). און — װעד נאך? א־ך האב נעװ־ם פאדגעםן א ה־פ־ט ב־םא נעמען. און נעםען װיכטיהע. ד• דיטימה א־ז ז״עד אן אויבנאוי־ פ־הע און א ■ני׳טט־האםפאעמע. ז• װאאט זיך היביט צעװאהסן, ײען איך זאא באטיט םון אויבן־אויח װעאן אױסרעכנען אנדערע,;רויםע און האײנע װערה פון מענט׳טן, װאם יטאפן אויך דעם ״16־טן ״ד״ט״, און װאם דאם ײד״טע באהומט בײ זײ א תיהון אפ־או דאן, װען ד־ סװװזב ז״עדע אױ אן אונױוערסאאע און װען זײ גופא זענען דורבוים נייטט הײן ״נאצ־אנאאע ײדן״ (אין באאע־ באטישן זין םון װארט). ײדי׳טי אבער, דאס אגזזזב ײד־׳ט, איז — טאהע ײריפוי אפיאו דאן, װען עם איז נ״טט או־םן :ראד צו ־ײן— װ־ זאנט םען דאם — נאצ־אנאא. עם דעדםיאט א נאציאנאאע ־טאיחות ממ־אא, פון זיך אא״ן און אן שום פ־אגדאםען. און עם דאדך נ״טט עדיטט זיך מנײד זײן — עם דאדך ני׳טט װערן הײן דות, פונהט װי עם איז נישט (צום :דאם) הײן הינםט־ אעבעד פום. און נישט הײן נוםעד 16! נומעדירט נישט! עם איז -- ײד״ט! ־יד״ט... נ״טט ם־ד האבן עם אזוי אנגערוםן. ב־אאיה, נ״טט שרײבעד און נ־יטט א־נטעאינענטן, נאד — דאם פאאה אאײן, דעד־ זעאבעד או־םטעראייטעד ״טטאם, װאם האט פאדאאזן אאנד און נרע־ נעץ, כד־ צו װעדן (מ־מן װ־אן פון דע־ ײד״טעד גע׳ט־בטע) א װעאט־םאאה, א פאאה אן באיאנעטן, אן באוט־פארגיםעד־שן פאט־ ד־אט־זם, אן גרענעצן און אן האמה צואיב נדענעצן, א פאאה, װאם װ־א באזיגן דאם ״םאאה״ אין ז־ך, א פאאה א םימבאא. א־ד געהעדט ־צו ד־, װאם גאו־בן, אז יטפדאך אן טעד־טאדיע הען נ״טמ ז־ין, פונהט װ־ עם הען נייטט עהז־םט־דן הײן פאאה אן א טעריטאדיע. ד־ ״ד־שע נעיט־כטע אײהנמ אפ אזא נאויבן. אי־ רע נעזעצן זענען אנדעדע, װי די, װאם א־ד האנםטדוא־רט א״ך. איך װ־א מ־ך דא נישט א־ײנאאזן אין היםטאד־אזאפ״טע בא־ טדאבטוננען. דאם מאבט םען נ״טט עא־דנא־אהת. ב׳װעא נאד צ- טירן א מאדעדנעם ־ידייטן ד־בטעד, װאם דעדט דורכן טויא םון זײן שאמת מואכו: דאם איז דער רוף םון ײד, דער רוף, װאם נאט האט אים :עװײאט צו ברענגען צו די םעאהער און אנזאגן רער װעאט: רױזסראריטע ביסװפר וגװ. ד4 3941) אויך נעהאנט ארויםנעבן א ביאאיה? ט״א םון אײך ם־אן די אפנעריסנהײט ײי א וװנד. זײ שטיהן זיך. באראעי, אמשא, האט זיך דא נישט אאנג ביטער באהאאגט. ער האט נערעדט — און ם־ט דעבט — ײעגן דער געפאר םון םעהטע און ׳טבט. אבער — מײנט א־ר, אז דורך האײנמאבן ײדיש װעט א־ר נעװינען מער אופט פאר העברעיש? איך פארשטיײ שװער זיך אפצוזאנן פון דעם צענטד־געראנה— םון דעם גזאגאגװגגסיריגס. איר זענט דער צענטר, די מיאיאנען זע־ נען ני־טט מעד, װי א פעריםעריע. גײט נישט דעד בארג םון מיאיא־ נען צו אײך — באשאיסט איר גײן צום בארנ. אבעד — דער ״גאננ צום בארג״ איז א טראנ״טעד. נישט א־ן דעם כײט עם, צי מ׳װעט יא פארהויםן כך־וכך העב־עאישע ביכער, אדער כישט. ם,איז די סראגזגרױג פ\\ א סיגגגגז — פון אנ־ נעטען א פעריפעדיע, א האײנעם טײא םגן א פעריםעריע, א םראג־ םענט אירן — םאר א צענמער. מעגאעך, אז נישט א־ינמאר באפאיט דעד םפה א־יער דארץ. טדײםט איר ז־ך דעמאאט םיט — מדדש־ם. אט האט דאך ר׳ יהודה הכש־א אא״ן געזאנט: אדער אשון הוד׳ט־, אדער גוײכיש — װאם עפעם אדמית? און אט איז אזא םאמד און אט װידער אן אנדער םאםר. עם םעאט נישט. אבער ײאם באװײזט דאם? אז אויך ר׳ יהודה הכשיא איז געײען, או־ף גיי\ יטט״גער, א ״העמםנדיהער העבראאיםט״ און אז דאם פאי׳ה האט א־ם כ־שט נעהערמ און ד־ י־די׳טע נע׳טיכטע איז זיך, ײי ה״נמאא גארנישט, געגאנגען איד אײנענעם װעאט־היםטארי׳טן װעג. אשוךהוד׳ט, דאם אשון םון ״עם כהנים וגוי הדוש׳/ איז נעווען צו הײאיה, ם׳זאא עם רעדן (ם׳איז דאך נעװען און נעבאיבן א־נם פאאהם־באװוסטזײן ד־ רעא־גיאנם־ ׳ט־פראך!), רעדן נריביש האט נייטט דעדאאזט דער אינםטינהט פון נאציאכאאער זעאבםט־דערהאאטונג — א־ז טאהע די עצה טובה נעבאיבן אן עצה־טובה, װי אאע ענאעכע ״עצות״... אבער אויך דעמאאט זענען געװען אנדערע און זײ האבן דעם זין פון דעד ײדישער כעשיכטע שוין דעמאאט;עזען גישט אין גזאגאצוגגסיריגנז (אײן טעריטאריע — ארץ־״׳טדאא — װי א צענ־ טער), נאר א־ן ג״אליצנגגסורױנז וס-עריסו^ריארנו זװגגסיגגרנז). אט די האבן נישט גאר נעזאגט: עתידה אדץ־ישו־אא שתתםשט בכא הארצות (ארץ־ישדאא ײעט אויסנעשפרייט ■װערן איבער אאע אענ־ דער) — זײ האבן אויך נעזאנט: צדהה עשה אהם ההב״ה אישראא שפזדון בין האומות (א חסד האט גאט נעטון טיט ײדן, װאם ער האט זײ צעשפרײט צװישן די םעאהער). און זײ האבן עם באאד אויפן ארט אויםגעט״טשט. װײ אן אײנציהן צענטער, — האבן זײ ארגומענטידט, — םוזן ײדן אונטעדנײן, ערשט בײ א םך צענ־ טערס זענען זײ זיכער מיטן הױם. װאדום נײען ז״ אונטער אויף אײן ארט — שפראצן זײ אויף אויף א צװײט ארט. טדײםטן זיך, אז ײדיש איז סך־הכא ״נומעד 16" — ה״סט: ײעאן םארטויבן די אײנענע םםהות. נאר א באהאאטעכער םינדער־ װערטיהײט ־ האמפאעהם האן דיהטירן אזא — כ׳בעט שטארה אי־ בעד — טרײסטן זיך מיט חאשות. אז מ׳האן ״דיש פארגאײכן נאר מיט אראטעאיש און נישט מיט אנדערע (װי איר רוםט עם) ײדישן, װי, אמשא, מיטן אאדינא א. ד. נא״ — דאם זענט א־ר דאך אאײן מודה. איר האט נאר אומזיסט אװעהנעזעצט ײר־ש אין דער 16־טעד דײ םחטת אםיאו או־ט אײנגר שיטה גײט עם באאד אויםן צגגײנז\ ארט, ד. ה. נאך ארמית. אנב, דער משר םיט אדםית הינהט שטאדה אונטע־. פאדאן, אן שום םפה, אן אנאאאניע, אבער אנאאאג־ש און אידענט־ש זע־ נען זײ צװײ אחאוטין פאדשײדענע זאבן. אט דװהא דאם, װאם די ״אעהםיהא״ פון ײדיש זענען אין זײער נרעסטן באשטאנד־טײא םון מיטא־הויך־דייטשער אפשטאמוננ (אין דער צ״ט, װאם ארא־ מעאיש און העברעאיש זוינן םון אײן־און דעמזעאבן שורש) — דוהא דאם טײאט ײדיש או־ם צו אן או־טאנאטער, הײנמאא נישט;עװעזענעד אײנצ־הארטיהײט: אזוי, אז ם׳האן ממ־אא הײן רײד נישט זײן מכח עװענטועאן פארשאוננען װערן אין העברעאישן א־נגעװײד און מכח פארזואנדאט װערן אין א נן־עדן־פוםבענהעאע אםיאו בײ דער בעםטעד און םרוסםטער התנהנות... און הױת װי דער נײסט, ײאס אעבט אין אט דעם אײננארטיהן, כישט־העברע־ אישן נוף, איז גראד א דורכאויס ײדישער (א מאנומעכט םון ײדישן טרויער, זעאבםט־איראכיע, װעאט־היםטארישן היבעץ און — מטש נעגיאאן איריזם׳) — שאםט דאם שוין םאר ײדיש (רעם ערשמן און אעצטן!) אן אײגעגע, א דורכאוים זעאבםטשטענריקע עהזים־