Literarishe bleter · 1931-11-13 · 46 (13.11.1931) · p. Seite 862

ליגיןורןוריפוז!לזלזפר ײגי• ן393.) 46 זייט 862 מ נ ח ס ן ם ײ ז י? אינסעדע&אג&ע שילדעוײגג פוןצװײ ײדישע פד1יען װעגן א ײדישעד קאלאניע איז דוםלאנד אין 1823 םרײנס, איך בין אויסער־אדד:טלעך :עײען דערםרײט, װען איך האב נעזען, װי םצײסיק די צײט זענען און װי שרײנטצעך זײ האפן אומ אויםנענוםען. אסטײםטן ־.אב איך אבער באײונדערט דעם זעלטענעם, א״דעאן םאן הער :חום םינקעצשטײן, װןוס איז נעבוירן אין שקלאװ אין איטע. ער איז דער ישוצץ םון דארױ, ער איז אײננטאעך דער איניציאטאר און נרינדער פון דעם דערםא. ער איז געװען םארנוטען םיט זײנע נעשעםטן אין דעד שטאט כעדסאן, װען ער האט צוריק םיט א 16 יאר דערהערט װעגן דער שרעקאעכעד הוננער־נויט, װאס ־ערשט צװישן זײנע ברודער, םון װעאכער םיא ײדן זענען שוין געשטארבן. ער האט זײ דאן נעגעבן די עצה דאס א״דיקע שטיק אא:ד :ישט װײט פון :יקאאאיעװ צו באארבעטן, ער האט װענן דעם צונעשטעאט (א ראפארט — נ. ם.) דעם רוםישן הויף און אויסנעפועאט פאר יעדער פאסיאיע 200 רובא, א פאר אקם;, אײן פערד און אײן קי. אזוי װי זײ זענען צו דעם ארט־אעבן נישט צונע־ וײינט נעװען, איז פון זײ צװײ־דריטא אויסנעשטארבן. זינט 1808 עקזיםטירן דא זיבן ײדישע דערםער, װעאכע האבן כםעט אאע ײדישע :עםען, נעטאעך: *םה־נהר, נהר־טוב, שדה־ מנוחה, הר־שםד, קאםיאנקא, איזדאאיאיװקא (דער זיבעטער דארף האט געהײסן באבראװי־קומ אדעד א־ננואעץ — :. ם.). דער װו:־ דעדבאדער הער פינקעאשטײן א־ז נעװען 10 יאר איר אבער־שואץ, איד פאדשטײער, איד נעזעצגעבער און םרייגט. ער האט שטענדיק געװעקט אין זײ ענערניע און נעזען, אז ז״ זאאן שטענדיק ניכטער זײן. און כאטש ער אאײן איז רײך, דאך האט ער זײנע זין און טעכטער צונעוײ־נט צו ערד־אדבעט, כדי דערמיט די אנדערע אוים־ צוםונטעדן. ער האט םיט אויםערנעװײנאעכן געדואד אאץ פון די ײדן א־בעדנעטראנן, אבי זײ צו םאכן םאר נוצאעכע םענטשן. םיר האבן זײעד באדויערט, װאם ם־ד האבן קײן םזא נישט נעהאט צו באקענען זיך פערזענאעך םיט אט דעם אײדעאן סאן. ער אעבט א־צט אין כעדםאן, אבער זײן זון, א פײנער ױננערפאן, װאם וײינט דא םיט זײן פאםיא־ע און בר־דעד, האט אונז זײער םרײנטאעך אויפנענופען און אונז זײער גוט מכבד נעװען און באדינט. ער האט פאר דעם אאעם קיין םינדםטן באצאאם נישט נעװאאט נעטען. עם װאאט געװען זײער אומדאנקבאר, ײען דער נאםען םון דעם חשובן םאן, הער פ־נקעאשטײן, װאאט בײ ײדן נישט םארבאיבן א־ן אנדענק, כאטש עד זוכט כאא :ישט קײן כבוד און רום, נאד א־ן דעד איבערצ״נונג, אז ער האט פיא םענטשן נאיקאעך נעסאכט, :עפינט ער וײן באאו־נונג. האװא־ װאאט םען א־ננ־כן נעהערט דאם נעםאעכע םון אונ־ זערע ײדן." דערמ־ט ענדיקט זיך דער עדשטער ארטיקא ײענן דער קאאאניע־ באשרײבוננ. דער צײ־יטעד ארטיקא, אדער װי ער הײםט אין ״בעאבאכטער אן דער װײכסעא״ — ״דער צײ״טער ברױו אונד בעשאום םאן דער בעשר־יבונג דעד יהודישען קאאאניע אים חערזאנישען נובערנע־ םאנג״ — הו־בט זיך אן אזוי (אין אונזער איבערזעצונג אויף דעם הײנטיקן ײדיש): ״איר האמ נאך :עװאאט וי־םן, ײאם פאר א ױסמייל (נעזעצ־ געבונג) די ײדישע קאכאניםטן אין רוסאאנר האבן, און װאם םאר (סוף) ״אויםצונ אויס אי־נעם בריף, נעשריבען אין רוסאאנד אם ױני 1823. — ...בעםאד איך םײנע רײזעבעשרײבוננ ענדינע םום איך איהנען נאך אײנע םעדקװירדינע זאכע ערצעהאען, דיא ײיר נעזעהען האבען אונד װעאכעם ז־א נעוו־ם בעײאונדערען װעדדען. װ־ד האבען נעםאיך נעזעהען אײן יהודישעם דארף ם־ט שענע פעאדערן און נוטע ײײדען״ און אזו־ װייטער. אט איז די םואע באשד״בונ:, איבעדנעזעצט און איבערנע־ געבן אין ײדיש: .אײדער א־ך ענדיק טיין רייזע־באשרײבונג, םח איך אײך נאך רערצײאן א םערקווירריקע זאך, װאם םיר האבן געוען און װאם װעט אײך געװיס באװנדער;. םיר האבן נעמאעך געזען א ײדיש רארף ם־ט שײנע םעאדער און נוטע ערד־פאשעם, װאם איז נאר פון ײדן כאזעצט און נעבויט. ײאאט איר עס גענאויבט, אז ״דן, װאם זענען פארשריגן פאר פויאע, זאאן קאנען זײן נוטע און טעטיקע אקער־א״ט? דאם דארף יפה־נהר, םון ײעאכן איך װיא אײך איצט דערצײאן, אינט 5 טײא װײט פון ניקאאאיעװ, אין זײער א שײנער נעגנט בײם טײך א־נגוא. עם װו־נען אין דארף בײ א 50 ײרישע םאטיאיעם, װאם באארבעטן זי־ער םאײם־ק און נוט זײערע םעאדער. זײערע װ״בער און טעכטער זענען זײעד :וטע שניטערינם און זענען םאײסיק א־ן דעד אאנדװירטשאםט. אין נאנצן דאדף א־ז נישטא קײן אײן א־ינציקעד קר־סטאעכעד עדד־ארבעטער. כאטש זײ האבן זײער אפמ אוםגערעמענישן, װ־ עם טרעפט אין דער דאדטיקער נעננט, זענען זײ דאך םון אײן ־אר ביזן אנדערן נאנץ נישקשהד־ק פאד־ זארגט ם־ט ברויט. אין דער פי־צוכט זענען זײ באזונדעדם פאר־ זארנט. םען געפ־נט נישט קײן אײנציקע םאמיאיע, װאם זאא נ־שט האבן א 6—6 קי, א פאר אקםן. א פאי פעדד און פיא עופות םון םארשײדענע םארטן. זײער פוטער און קעז, װאם זײ קענען םאכן :אר גוט, װערט אפיאו פון קריםטן ט״ערעד באצאאט פון דעם, װאם ט׳בדעננט םון אנדערע (נ־שט־ײדישע) דעדפער. זײערע הײז־ אעך, װאם זײ האבן אאײן נעבויט, זענען טאקע קאײן װי פו־ערשע הײזאעך, אבער םען מוז צוגעגעבן, אז עס איז א־ן זײ רײנעד װי בײ אנדערע (נישט־־ידישע) ערד־ארבעטער. זײ האבן צװישן ז־ך :עש־קטע בעא־־טאאכות פון אאע םינים, זיי בויען זיך א־צט א שוא, בײ װעאכער זיי באנוצן זיך באויז טיט אײנענע ײד־שע בוי־מײםטע־ און אנדערע בעאי־טאאכות. זײ האבן נאך א באזונדערע נדו־םע םעאה דערפיט, װאם זײ טרינקען כםעט קײן בראנסן נ־שט. א־ן נאנצן דארף איז דא נאר אײן שענק. עם איז יעדן אײנעם פון זײ דעראויבט, אויב עד קאן א םאאבה און עד םירט זיך נוט אויף, צו באקוםען א פאם אויף דרײ חדשים (אבער נישט אויף אעננער) פון דעם שויץ(אםין אויםזעער, פרעזעם פון דער דארף־געםײנדע — נ. מ.), װאם איז א ײד, און זיך פארנעמען ט־ט ז״ן םאאכה א־ן אן אנדער שטאט און שטעטא. דאם אבער קאן נאר נעשען װען די שניט־צ״ט איז שוין פאריבער. די איבעריקע ײדישע אײנװוינער, װעאכע באײבן אין דארף, אערנען אין בית־ הםדרש. אויך די פרויען פארנעםען זיך ײינטער־צײט ם־ט פויערי־ שע ארבעטן, װאס זײ זוכן בײ די שטאטישע אײנײוינער און םאכן עס םארטיק ב״ זיך אין דארף. םיט א״ן װארט, טײן איבער