Literarishe bleter · 1931-11-13 · 46 (13.11.1931) · p. Seite 861

<ײס 861!■1 נעװארן דטר?אװג'?מג\ אגאופאבעװױװ. דער קאנגרעם האט אונ־ טעריטטראכן, אז בל זמן דער אדבעטער איז אין פי&וטן זין םון װארט אן אנארםאבעט, אן עם־חארץ, איז אים שװער אויפעונעטען װי נעהעדיק דעם םאציאאיםט״טן אידעאא און באנעמען די װענן און פראצעםן, װאם ם־רן צום נײעם אעבן. אנאאפאבעטיזם א־ז ד• נ־עסטע פראנ פונם יידישן ארבעטעד א־ן ד• אעצטע יארן; דערםאד קאנען אויוי אים ר״טן באעדאײ תקיםים און ער איז נעװארן אזוי אײבטםיםיק איבערצואויםן פון אײן געזעצשאפטאעבע־ אריענטאציע צו דער צװײטער, עקםטרעם־קעננזעצאעבעד...?אוז\■?עג\ עזונד אין דער איטעראטור, פרעםע און טעאטער איז געװען אײנער םון די רײסי'וזיאסײװ\ םון ארבעטער קואטור־קאנגרעם. דער קאננרעם איז ני׳צזט נתפעא נעװען םון די צענדאיקער רי־אמ־ קרײזן, װעאכע װידמענען זיך אויף דע־ פדאװינץ. דער דראמקר״ז האט נישט קײן ציא םתם ״•םפיאן טעאטער״ און אװדאי נישט צו זײן א מקור םון הכנםות. דערצ־ען דעם ק־נםטאערישן נעשטאק נישט נאר ביי זײנע אײגענע טיטגאידעד, װי טאקע בײם גאנצן עואם, דורך אויפםידוננען מיט א םאצ־אאן אינהאאט, דערציען דעם גײסט און געפיא פון וזאציארד גוודאוגר און דראננ צום נצהון םון זײער נעזעאשאםטאעבן א־רעאא. נישט קײן צוטשעפעניש צום איצ־ טיקן טעאטער דארך ז״ן דעד דדאמקרײז, נאר א פרװו צו אײגן יםודות םאר א נײעם װאנודיטעאטעד. אויך די ביבז־יאסינו? דארח נ־שט זײן םתם א טעקאערין און םאדשפרײטערן םון ביבער, נאר, װ־דער אמאא, דערצױו\ דעם ארבעטער דורכן בוך, אנטײיקאען א נאנצע אדבעט ארום דעם בוך, כדי צו הויבן דעם קואטור־נױוא פון דער ארבעטער־מאםע. וטרגוװװבירדװגװ־עדײװ און פארןװ־ אווױומדװיװנוװך דארפן נישט געבן םתם װיםנשאםט, נאד צופירן צו יענע צײײנן םון דעד װיםנשאפט, װעאכע זענען נויטיק םארן ארבעטער, בדי צו אדיענטירן זיך אינם אדום. א ש־ארפע ערנםמע דיםקום־ע האט ארויםנערוםן די םראנע װענן דעד באצױננ צום ײװא. דע־ קאנגרעם האט םאראורט״אט דעם באא־ישרא־־באדאקטער םון דער ײײא־אדבעט. דער קאננרעם האט ז־ך אבעד נישט נעיאנט נאכן ביאיקן עםעקט און אננעװיזן, אז אין דעד אדבעט פון אזא אינםטיטוט האבן ד• א־בעטער יא א אינ־ טערעם, אז זײ האבן דארט יא װאם צו טון און צו זאגן. ם׳איז בבן נו־ט־ק קריטיקירן דעם נ״םס און איצט־קע םירונג פון ײײא, אבע־ מ־טארבעטן, בדי צו באא״נפאוםן ד■ טעט־קײט אין נ״םט און א־ן ד־ א־טעדעםן םון ד• ארבעטער. דער קאננרעס האט אויך אומצוױיד״טיק ז־ך ארויםנעזאנט װאר גאװוראלױיר\ רנוװ אגיװלײג װו\ רי װעברטיטע װװרװער אי\ ײריטז. ס׳האבן דאם ־עוין אײגנטלעך באשאאםן םארשײדענע קאנפעדענצ־, אםייו די םפעציעאע א־טא־ נראםישע קאנםערענ־ז פון ײװא. דער קאננרעם האט באשיאםן זיך װענדן צו ד־ נעהעריקע א־נםטאנצן, אז ד■ פרעםע־ארגאנען םון דער באװוםטז־ניקער ײדישער ארבעטערש־אםט זאין עװי\ אײנפ־דן דעם נײעם אויםלײנ. דער ארבעטע־ קולטור־קאננרעם א־ז אידע־ש נעװען אינטער דעד השפעה פון צינקע פועיי־צױן האט ז־ך טאקע א־ן אאע זײנע באט־אבטוננען און או־םם־רן נעם־אט די א״נשטעיוננ און א־יענטאציע אוים די בארערפעניש־ן פון אלװזולװלעבר ײריעו\ אר בעװנורי?אל<ו?װױו. ממייא איז א־ם שטאדק אננענאננען דע־?אװף װאר ײריעי אי\ פאלטװװיגװ און דע־ קאמך פאר די רװבװ װו\ ײדיש, #ו\ רװר ײדיטוװר עױל אי\ װויל\, רי רמכװ װו\ דװר ײריעװור עװ״ראך בײ רװר?וװװגריקװר פאלעװ־צײלוגג װײ אי\ װויל\ או\ װײ אי\ װאלװװװינפײ. ם׳א־ז נעײען אן ארבװװװר?\לװורי?אגגרװװ נישט נאד דער־ פאר, װאם די דעיענאטן זענען געקומען פון די טיפענישן פון אר־ בעטע־־יעבן, פון זײנע פינםטערםטע װ־נקעיעך, נאר דעדפאד, ױײי זײן א־נעט א־ז נעװען באהויבט מיטן אירװאל װו\ ארבװװװר־?לאװ און איע ז״נע באשיוםן האבן געזובט צו באװאםענען די ארבעטער מ־טן בי־־זײן םון װיװ\, םון גר־נטיעבן מאקרסיםט־שן װיםן. ער האט נ־שט געשװעבט א־ן ה־מל־שע םפערן, נאר אײננעטונקט זיך א־ן ד־ נויטן און באדערםענישן פון דער קאנקרעטער ײדישער ארבעטער־װירקיעבק״ט, און נראד םון דארטן נעשעפט בא־ נײםטערוננ און איבערצײנוננ אין זינ פין דעם קוהטור־א־דעא־ םון דער א־בעטעי־שאםט. .אגו.\ו)יו ׳. 8■^־־ ליװװראריװזװ בלװװװר גוװ. \393\ 46 ^8 אבער אומאפנוינלעך און אײגנעשפארט צו זײער קאקעקטױון גע־ מײנזאמען ציל. אזוי זעט אפט אוים די פאראײנצלטע טעטיקײט םון די אפטײלונגען םון דער נעזעלשאפט ,,אװנט־קורסן פאד ארבעטער א־ן פוילן״ םאר מענטש־ן, װעלבע שט־יען פון װײטן און קוקן מן הצד. נאר די, װאס קומען א־ן נאענטער באד־דונג מ־ט דער צעװאר־ םענער ײד־שער פדאװינ־ז אין פו־לן, קאנען דערצײלן ײענן די נדויםע אויפטוען םון אט ד• אפטײלובנען אין יעדן װינקל, זוים־ל 7ייכט און װאדעמקייט זײ טראנן אין די ארבעטער־מאםן און װיםיל מוט און נלויבן עס ציט זיך פון אט די ארבעטעד צו דעם ארבעטער־ המון איז ז״ן נרויער פארװארלאזטעד טאנ־טעגלעכקײט. איז נעקומען דער ארבװװװר־?ולװור־?אגגרװװ אין װארשע (פון 30־טן אקטאבער ביזן 2־טן נאװעמבער) און ארו־םנעבראכט רעליעף און שארך דאם גאגצװ ב־לד, קאנצענטדידט און צונויפ־ נעזאםלט ד־ אײגצלנע אנשטדעגנונגען און קלאר פארמולידט די צענטראלע א־דעע, װעלכע שטדאםט ארוים םון אלע ארבעטן און באגײםטעדט די טוער, רי יחידים און דעם נאנצן קאלעקטיײ, און ם׳האט זיך באקומען װירקלעך א נראנדיעזע דעמאנםטראצ־ע םון קולטור־אדבעט אויף דער ײדישער ארבעטער־נאם אין פוילן. העכער 200 דעלענאטן און אן ענלעכע צאל נעסט פון אלע װינקעלעך פון לאנד: םון קאלאמ״ און פון װילנע, םון נ״־סאנ־ז און בענדין, םון קאליש און םון כעלם, םון לעמבעדנ און ק־עלץ, םון פינםק און װלאצלאװעק, פון דדאהאביטש און םון בריםק און םון נאך הװכװר הוגרװרװ שטעט זענען אין דעד צײט םון שוידעד־ לעכן עקאנאמישן קריזים נעקומען םיט זײעד דעדפארוננ פון יארן ארבעט און םיט זײער פארלאננ אויפצושטעלן נעמײנזאם דעם בנין םון ״דישער ארבעטער־קולטור אין פוילן. אין עטלעכע־פלעכום־זיצוננען און אין א נאנצער רײ זיצוננען פװ באזונדעדע םעקציעם האט דער קאננרעם אויםנעטון א קאלא־ םאלע ארבעט א־ן משך פון די עטלעכע טענ. לעצטנם װערט א םך דיםקוטירט די פ־אגע װענן פראלעטא־ רישער קולטור, קונםט און ד. גל. ם׳איז נישט קײן צוםאל. אויף ־נ־ריט און טריט העדט מען דעם נעשדײ װענן דעם קדיזים םון דעד הײנט־קעד קולטור, װענן ־דידה און אונטעדנאננ םון גײסטיקן לעבן. ם׳א־ז נישט שװער או־פצובאפן דעם צוזאמענהאנג צװישן דעפ קריזים, וועלכן עם מאכט איצט דודך די נאנצע קאפיטאליסטישע װעלט, בעת עם ײערמ צעטרײםלט, אן מלחמה און האדמאטן־קאמף, אײנע נאך דער צװײטע־ די מעכ־ ט־קסטע סלובות, און דע־ נ״םטיקער דעפרעםיע און אפנעלאזנק״ט פונם מאדעדנעם מענט־נ־, ײעלכע־ זעט נישט קײן װענ צו אויפ־ לײזוננ. נאך קײנמאל װי אין ד• יעצטע יארן האט זיך ני־נ־ט נע־ פילט אזוי ־נ־טאדק די נויטיק״ט פון א נעזע־ינ־אפטלעכן בוללדיקן אידעאל פאד דער מענטשהײט, װעלבער זאל אדורבדריננען אלע אידע טעט־קײטן או־ף די בלערלײ נעביטן פון לעבן, א א־דעאל, ײאם זאל װײזן דעם תכלית, דעם זין און צװעק םון אלע מענטשלעבע אנשטרענגוננען און באמױנגען. ״למי אני עמל?״ די דאזיקע פדאנע ענבערט יעדן טוער און יעדער אײנצלנער מענטש מוז זיך םרענן: צו װאם די ארבעט, װוהין נײ איך? צי אױ םאראן א ציל און א דגעג צום צי^? ר. ״די־״ע ארבעטעדשאפט םירט א ביטערן קאמף םא־ עקזיםטענץ אין א־ז שוין םון צענדל־קער יארן דורבנענומען מיטן אידעאל פון סאציא־ ליזם. אבער הײנט קאן דער םאצ־אליםטישער אידעאל נישט מער נילטן, װ־ א הלכתא למש־חא, ײי א אידעאל לעת־ד לבוא. עם נײט אן א קאמף אין דער גאנצער װערט פאר נ״ע יםודות םון לעבן, פאר א נײעם אינהאלט און פאדם. דאם נײע קומט נישט דורך א גגו, מיט אײנמאל; ס׳אױ א װראצװװ פו\ איבװראגרװרעװגג א\\ איכװרגװװוװאלװוגג. עקאנאמישער, פאליט־שער. א,ין או־ך גײםט־־ קער, ג״װיכיטוװר. אט א־ן דער ריבטוננ דארף אויך נײן די קולטור אדבעט אין דעד ־יבטונג םון דער איבע־אנדערשוננ. די קולטור־ ארבעט דארף נ־שט זײן אפנעריםן פון אלע אנדערע ארבעטן פון ארבעטער; פארקערט, ע־שט אין עננער ארנאנ־שער צונויםנע־ װעבמקײט מיט אלע אנדערע א־בעטן קר־נט זי איר תיקון און אמתן נוץ פאר די ארבעטער־מאםן. דעם דאזיקן צענטראלן נעדאנק האט נעצײבנט דער ארבעטער־ קולטוד־קאננדעם און זײן הויפט־לאװננ איז נעװען אגעגיװג רי?װװור־ארבעװ א\ די װאג־װװנועכע רערװ\ייגונגע\ פו\ אובעװװר רעב\ או\?אװף. אין צענטר םון דער ארבעט איז ארויםגערוקט