Literarishe bleter · 1931-11-13 · 46 (13.11.1931) · p. Seite 860

< ריזגוסזריפזוז ברנמטר װוז. (393) 6* 89* דער הויפט־אביעקט פון ז״ן שאםן איז באויז די וױים־נװאר־ דייערטשינע (הגם די םאמע פאפויערםטע אידער, ױאם זענען נעװען באקאנט איבערן נאנצן ד. פ. זענען םןזרט ד• לידער פון אט דעם זיצאנר, דערהויפט האט ז־ך אויםנעצייכנט זיין ריד ,,דעד טאניפעםט פון באדאן װראננל״ — א טדעפיעכער נעטיע פון דיימיצי־םע און רום״םע װערטער מיט דער עבט־דייטיטייכער אויסיםפראך). א היפיםן טייר פון זיינע םאטירעם זענען נעװענדמ קענן רעריניע. נאבדעפ, װ• עם האט זיך נעענדיקט דער בידנער־קרינ, האמ דעמיאן בעדגי זינט 1920 פראנמעםיק זיך נענומען צו דער דאזיקער ארבעט. דעד־ הויפט צייבנט ז־ך אוים זיין פאעמע־םאטידע ״דאם פאריעפראכענע יאנד״, אין װעיכעד דער טראדיציאנעלעד עפיזאד פון יציאת מצדים װעדט איבע־נענעבן אין א פאראדידטער ״רוםיםיצי־וננ״ פון דע־ פאבר. אונטער דעם יידייען הייבערע עפנט זיך די דוסישע װידקרעכ־ זייט. אין דער פאעמע פיגורירן די יידישע םענשעװיקעם און עםערן אלדד און מידד, אנארכיםטן. םפעקולאנטן םון מאנע גרויפן (דעד םן), זיכאנדאדן און אפירו נעפאנצערטע דייטװאננם.. דאם אלץ װערט ארייננעפירט אין דער פאעמע נישט ברויז צוריב סאטירישע, נא־ אויך מחמת דידאקטישע צירן פון דעם זערבן זשאנד זענען אויך זיין ״דעד נייער טעםמא־ מענט אן א פנם םון דעם עװאננעליםט דעמיאן״ און אנד. דעמיאן בעדני האט נ־שט דודכנעראזט קיין איין גערעננהײט, עד זאל זיך אוױי איר נישט אפדופן מיט זיין ריד, עפינראם, פאבר, פער־עטאן א. א. װ. דער בירגער־קרינ, דער קאמף מיט די װיים־ נװא־דייער האט נעפאדערט פון דעד דעװארוציע ד• מאביריזאציע פון א־דע מאראלישע און פיזישע רעםורםן. דעםיאן בעדני האט דא נעפונען א ברייט פעלד פאר זיין שאפן. אלע זיינע רידעד םון אט דעם מין זענען פארשיידנארטיק לויט זייעד פארם; פון דיין־ר־דישע ב־ז בייז־םאטידישע. מיד טרעפן דא פאטעטישע אויפדופ;, און פרי־ מיטױוע, בכױון־ארד־נעדע ״אניטקעס״. מאדשן און רידעד צוזא־ מען מיט בייםנדיקע עפיגראמען. פאטעטישע ריריק צוזאמען טיט םאטיד־שן עפאם. ד• פא־שיידנארטיקייט פון די זשאנרען באװייזט די פ־רקאמפריצידטקייט פון די אױםנאבן, װאפ זענען נעשטאנען פאר דעם פאעט. נאך דעם בירנער־קדינ קומט דער דדיטעד פעריאד אין דעמיאן בעדנ־ם שאפן. דער דאז־קעד פעריאד ציט ז־ך ביז אויף היינטקן טאנ. עם קומען די ציקלען, װאם זענען נעװידמעט דעם ״נעפ״ (״עפ און םפעקוראנד״), דעדהויפט איז פאפולעד נעװארן די פא־ עמע ,,נעפ־נראד״, װעלכע איז נעשריבן אין דער פארם פון דאנטע־ טעדצ־עם. נאכדעם איז נ־עקומען דער פער־עטאן, אין װערכן דעטיאן בעדנ■ האט ז־ך אדויםנעװיזן אלס מייםטעד אויף דעם דאזיקן נעביט. דעמ־אן בעדני א־ז דער םאמע גערייענטםטעד שריפטשטערעד אין דעם ד. ם״ זיינע װע־ק װערן נעדרוקט אין הונדעדטער טויזנ־ טעד עקזעמפרא,־;. זיינע רידעד זענען אויפנענומען אויף נדאמאפאן־ פר־טן און אין די פארװאדפנסטע העקן איז זיין נאמען און זיינע רידעד באקאנט. דורך דעם םרובה־םאדראג װעדן איצט ארויםנע־ נעבן זיינע געזאמרמע װעדק, םון ותלכע עם זענען שוין דערשינען אכט בענד. ד. וזארױם?' ־האנגדעם אין װאדשע צו זיין די א־ינציקע נייםטיקע שפייז־נעבעדין אין שטאט; א דדאמא־ ט־שעד קרייז, װו עם שרייפט זיך ארום א טארענט םון א פאריאגטן און פאדהאדעװעטן ארבעטער, װערכעד פילט אבער מיט אלע חוש־פ, אז עד קען אדו־םבדעננען נעשטארטן און נעבן לעבן יענע געדאנקען און אידעען, װאס צינדן הערצער און זענען עלול אוים־ שטארן בחות צום נדויםן אדבעטער־קאמף. דא און דאדט א םארקס־ אונױוע־ס־טעט, אדעד א באשיידענעד זערבסטבירדוננס־קו־ייז, א פאדרעזונ־., א ריטעדאד־שעד אותט, אן אקאדעםיע, אן אקציע פאד פאדשפ־־יטן א צייטוננ, א בוך, אן אנטיל א־ן א קורטוד־װאך... זעמדערעך, שפדענקעלעך, שטדו־ערעך, נעשיעפט מיט עקשנות, װ־ פון מוראשקעס, װע־בע קיינעד באמערקט נישט, װעלכע נייען זייט 860 * דערער קוסט א־ן דעם פונאטשאװישן ארעםקײט־קאמיטעט. אין דעם דאז־קן קאמ־טעט טוט מען אן דעם זקן אין נייע קא־ידעד. װאם מען האט צונענומען ביי ד־ קוראקעס. און אנטוענד־ק דעם פעלץ אן איין ראטקעלע, ג־ט א ז־פץ דע־ אי׳טע־: ״צו דעם דאזיקן ארט, קיגדעדאעך, ניי א־ך שו־ן א מעשה פון;אנצע ז־בעצ־ק יא־״. און דאך א־ז בעדנ־ אנעדקענט אאם פ־א־עטא־־שע־ ד־כטעד. דאם א־ז נישט קיין םתידה צו זיין פו־ערשן כא־אקטע־ פון שאפן. דעמ־אן בעדנ■ װא־פט זיך ז־יעד אייבט אד־בע־ צו דיין־פ־אאעטא־ רישע מאטױון. דע־ באט־אק, װאס טדעט או־ף אויף דע־ א־ענע פון דעם ב־ייטן םאצ־ארן קאמף, נעמט רייבט או־ף ד־ א־דעאייאניע פון דעם א־בעטעד, װעיבע־ באייבט פא־ט דעד פאר־טישעד אנ־ פ־דעד. מען דא־ף נאך דע־צו באמע־קן, אז אין יענעם פעד־אד (1912—1914) א־ז דע־ א־בעטע׳־־קראם אין דוסאאנד שטאדק פארנדעםע־ט;עװאדן דודך דעד אומנעהייע־עד צאל דא־פ־שע באטדאקעם, װאם זענען אננעקומען אדבעטן אין די פאבדיקן. דעמיאן בעדניס שאפן. װאם א־ז אויפנעװאקםן אויף דעם באט־ דאקישן װאדצר, האט א־ן זיך נאכדעם אייננעזאפמ ד־ ״קאננע־ ניארע״ א־בעטע־־מאט־װן. כאדאקטעדיםט־ש א־ז, אז א־ן דעם ריד װענן ״דעם זיידן סאפ־אנען״ זיננט דעד פאעט: ״אז איך װעל א קליננ טון אין אלע פעדציק מאר פעדציקעד, אז א־ך װער דאם א הילך טון א־בעד נאנץ מאםקװע און א רוף טון אהעדצ־ אלע באטדאקעם״ — צו די מאטױון פון דעד אדבעטעד־דעװארוציע װערן צו;ע;עבן שטד־כן פון א באטדאקישן או־פשטאנד. זיינע ערשטע ׳םאםוננען טדאנן אויף ז־ך קענטיקע םימנים פון דעם איינפרוס, װאם עם האבן אויף אים;עהאט נעקראסאװ און ־אקובאװיטש־. אבעד נרייך נאכדעם האט ער ז־ך באפדייט פון זייעד השפעה און נעפונען זיין אייגענעם װענ. פון די פעםימ־םט־שע זערבםט־דעמאםקידוננען ורענדט עד זיך צו דעד םאטירע. אלם ד־ אביעקטן פאר זיין םאטידע נעמט עד די אונטעדדריקער פון דעד אדבעטע־־פדעםע. דעם מענשעװ־זם (״ד־ פרי:"), דעם ריבעדאריזם (״די קוקאװקע״), די ״שװאדצע מאה״ און אנד. די הויפט־טעמע זיינע באייבט פארט דאם דאדף און דאם פויעדטום. עד שירדעדט ד־ א־בע־שיבטוננ און דעם קלאםנקאמף אין דאדף. דע־ זשאנר ז״נער פון ־ענעם פעד־אד איז דאס מעשהלע, דער פעליעטאן און דער עפיג־אם, און אפטעד פון אלץ — די פאבר. דעד פאעט באנוצט זיך ם־ט דערדאזיקעד פאדם, װאם ניט די מענרעכק־־ט צו פאדדעקן און פאדמאסק־רן דעם תו־פט־געדאנק. דעד צענזאד קאן ז־ך נישט באפן, אז דאם מ״נט מען דעפ אדבעטעד־קראכ. בעדני האט א־ן דעם פדט געהאט א םך צו נעמען ב״ קדיראװן און סארטיקאוױ שטשעדדינען. ער האט זיך פונקט װי זיי באנוצט מיט פעדסאנאזשן פון פארשיידענע בער־־ח״ם, ע־ האט אבער דעװארוציאניזי-־ט דעם דאזיקן םט־ר מיט דעד נ״עד טעמאט־ק. נאך דער דוסרענד־שעד דעװארוצ־ע קומט פאד א ניים א־ן דעמיאן בעדנים פאברען. עם פאדשװינדט די פאדשטערטקייט, און אםן און קלאד װעדט די פאבל פאדװאנדרט אין דער םאטידע. זיין הויפט־אויפמערקזאמק״ט װעדט אפנענעבן דעפ בידנעד־קדיג. עם באװייזן זיך זיינע באדימטע סאט־דעם װענן ״דעניקא דעם איש ח־יר״, ״קולאק קוראקאװיטש״, ״ױדעניטש״. ״װענן םוחר הויט־ ש־נדער און אדראװעד פ־־ץ ציינהאקער״. מען קאן נישט זאנן, אז דעד אדפעטעד קולשור א־ן ד■ דודכשניט־טענ פון א;אנצן ־אד - - אן אדבעט פון איינצרנע נדופעם אין ד־ פאדװארפנםטע װינקעלעך פון לאנד אויף םארש״דענע נעביטן פון בירדוננ און קולטור, אן אדבעט, ױאכ נ־שט שטענדיק זעט זי זיך אן און לאקט זערטן מיט א־רע באר־ דיקע אנצ־ענדיקע דעזורטאטן. אן אװנט־שור פאד דערײאקםענע ארבעטעד. װו םען לעדנט זיי רייענען און שדייבן און אביםר נעזעי־ שאפט־קענטניש; אװנט־קורסן דא־ט, װו ם׳איז נישט טענרעך אװעקצושטערן א נא־מאר פונקצ־אנידנדיקע שול; א ב־בריאטעק פון א פאד הונדעדט ביכעד, װערבע טור־עט ז־ך אפט צו א נאםע־ װאנט פון אן אדבעטעד־ראקאא, אבעד נ־שט זעלטן איז ז־ אויך או־םגעשפד״ט רחבותדיק איבער א נרויסן צימער מיט א פארמעםט