Literarishe bleter · 1931-11-13 · 46 (13.11.1931) · p. Seite 858

ליגזצג־ארי■* בליסז־ גז<ו. <393.) <4 4 יייס 858 כאטש איר דעדט םיט דער ״האװאריז״, דעדט םוגדעסטותנן דאם װארט ,,מילא״, למשל, נישמ ארוים אלא ״שפאניש־פאלעםטיניש״, נאד דװקא (װי מיר האבן נעהאט די געלעגנזזײט אויםצוכאפן בעת א״ערער א העברעישער רעדע אין װארשע טאגע) — ״מ־ילע״, ם׳הײםט: אזוי, װי מ׳זאנט דאם אויר ײדילב. איז דען סענלעך אנדערש? לינט דען נישט אין אײער בלוט אװװור ״מילא״ — דער ײדישער? איז־ אלע — זענט איר, הלילה, :ישט קיין ״נלות־ יידן״? באשר — איר האט זיך אלע פארשטעלט םאר ,.שפאנישע העברעעד״? באשד איר האט זיך צו דעם צװעק פארזען םיט א פתחדיקער ״האווארא״, וואס איז װילד־םרעםד דעם יידישן אויער, דעם יידישן ריטם (און װאם איר היםטארישע אלײן־ריכטי־ קײט איז, אנב, םוטל־בםםק)? :אד דאם, צור־קנעדערט, רארף אונז אײגנטלעך נישט אנגײן. :ישט אונזער זאך. ״דצונו של אדם — זה בבודו״. מהיכי־תיתי! :אד מ־ד םדעגן עפעם אנדעדש. םיד פרענן: םה־רעש? די נאד אמתע ױדשים פון דעם לשון־קודשדיקן פארצײטן זענט איר דאך :ישט און ןאום נישט ז״ן; נײע :אציאנאל־ײדישע װערמן — איז עם :ישט מערקװירדיק? — האט איר אויפנעהערט צו שאםן ווי־ :אר די :״־העברעישע ליטעראטור איז אװעק פון דעם .,נלות״ און איז פאדװאנדלט נעװארן אין א שטרעננ־לאקאלעד אדץ־ישדאל־ ליטעדאטוד, — טא אין :אםען םון װאם — םדעגן מיד — אזא פאדאד, אזא אנשםעל פון אן ״אײבייקײט״, וואס שטײמ בלוםרשט איבעד דער ״צײטװײליקײט״? װי אלט איז דען, צווישן או:ז;ערעדט, אי־ער ״אײביקײט״ — די תל־אביבער? אין :אמען פון װאם :עמט מען אין ארענדע די אוד־אטאליק״ט, װאם אלץ מוז ז־ך בלומרשט צוריקקעדן אין איד שויס? עם מוז נעזאנט װעדן: איד אין אדץ־ישדאל לעבט :אך אלץ םיט די אפנעפאדענע און םאד־ עלטעדטע פאדשטעלוננען װעגן עפעם א ״שפראכן־קאטף״, א קײנעם (אויך אײך!) :ישמ נויטיקן, א קאםף קעגן א שפראך, װאס;ישט ט׳קאן טיט איר קאנקורירן (זי װערט םארט גערעדט דורך ״דן) און :ישט זי האט בדעה צו קאנקורירן מיט אײך. אנשטאט צו זאגן זיך אלײן: םיר זענען יחידים, אדער א םאםע םון יחידים, װאס האבן זײער ריכטיקן אדעד פאלשן, אבער דאך אײנענעם קוק אויױ ײדישער געשיכטע, װילן זיך אויםלעבן אויױ א שפראך, װאם איז ז״ נאענט, אויױ נײ־העבדעיש, און וױלן אויף דער אייגענעד הויט א פרײרטון, אפשר איז דאך מענלעך א םינטעז צוױשן רעם אמאל םיטן הײ;ט, — מוזט איר םון צײט צו צײט תוקא ארוים־ װײזן די אלטע משכילישע נענל, ארײנזאנן און נײן אין ״קאמױ״. צו װאם? — אט האט איר, ביאליק, נראד אפגענעבן כבוד דער נרוים־ נעװארענער ״שפחה״, איר נעמאבט קאטפליטענטן, אבער :ישט־ ײילנדיק — איך זאנ: :־שט װילנדיק, וױיל איך צװײםל נ־שט, םאדשט־יט זיך, אין אײעד אויםדיכטיקײט — נישט־װילנדיק איז דאך ארויסנעשװוםען דער, זײט מיר םוחל, באהאלטענער טשכיל, װאם מוז פארט דערלאננען דעם שטאך... צו װאם די אלע טשלים, מיט דעם צײלן די יארן (פונקט 200 יאר, א האר נישט מער!), טימ דעם פארהערן זיך, מיט דעד ״דראוננ״ םון טויט, םיט דער נוםע־ דאצ־ע (פונקט נומ׳ 16!) און טיט די אלע קאפוליעד אנצוהערענישן טכח ערפה און נלית־הפלשתי? םילט איר דען נישט — אזא םשטוער און אויפדיכטיקער טענטש װי איר זענט — װי פאלש דאם אלץ איז, װי אײנגערעדט און פדעטענציאז? שפראכן־קאמױ? קאןי רען םוף־כל־סוף גישט קוטען צו א םארשטענדיקוננ צװישן צוױי ליטע־ דאטורן? איז באמת צו־ענג דאם ארט םאר בײדע? דא, אויף די שפאלטן םון אט דער צײטשריםט, האט טען שוין נערעדט װענן דעם. אבער — די הא;ט םון ײדיש, װאם איז דװקא — װי די האנט םון א טװזארעטרך — אויסנעשטרעקט צו שלום, ־וערט תט־ד אפנעשטויםן דורך אננעבלאזענע יחסנים, װאס טראנן זיך אדום םיט דעד םאנקאליע, אז בײ זײ אין װעסמל־קעשענע ליגט ד־ אויטענטישע יידישע אײביקייט ם־ט דעד ״םאםאראדנער״ מארקע! לוננס־פדינצ־פ פון דעם נייכמ. דער ג״סט, — האט נעזאנט סלא־ ,־ואצקי, פוילנס נעניאלער פאעמ, — איז אן אײב־קעד דעװאלוציא־ :ער. און טאקע דערפאר האט ער אויך נעזאנט: ״הײליק זענען די נײע״.;״ן, ײדן לעבן;־שט א־ן ד־ צײטן םון יהושע בן־נון און אפילו :ישט אין די צײטן פון רי תנאיפ און אמוראים. און אויב אזוי איז םיט ײדן — איז מ־ט זײער לשון אויך אזוי. די נװאלטיקע מערהײט ײדן — א 10—12 מיליאן — רעדט ײריפו,• די םאמע קלענסטע, םארשװ־נדיקםטע מינדערהײט פון צװישן אט די םיליאנען באמיט זיך — אין ארץ־ישראל — צו מאכן שבת פאר ז־ך און רעדן אן אײגעװוגז יידיש, א מיגדעהײט־ײדיש טיט א דרײ־פתחדיקער האװארא, א העברע־ש. ערשט םון דער נאדל, װאם זײן באצױגנ צום פאדצײטישן לשון־קודש איז בקירוב דיזעלבע, װי די באצױ;:, לאמ־ר זאנן, פון;ײ־נריכיש צום קלאםישן נריכיש פון אײדיפ־דעם, אײםכילאס, סאפאקי!עם און א־־סטאפאנעם. א־ז או־ב זײ וױלן;דאד דעדן אט אגא לשון און :ישט דאם לשון פון אלע א־בע־־קע ײדן — קאן םען, מײן איך, קיין טענות דעדפאד;ישט האבן. מאדנע איז;אר, װען ד־ ם־נדעדהײט שיקט פלוצל־ננ ארוים איד אפאםטאל צו די וזיריאגגוג און דעד אפאםטאל זא;ט: אײער שפדאך, די שפדאך פון מ־ל־אנע;, מוז, על־פי;עש־כטע און על־פי שכל, שמאדבן, און די נײע, םריש־געבאקענע שפ־אך פון ד• התדעדט טויזנט — באשד זי איז די ״אײביקע״ — קע;, מהיב־־תיתי, װערן דער עולפ־הבא פון אײעד כםו־שפדאך, איר ױגגע־זזוגרוז, אי־ ליב־ ט־קער :ן־עדן, און אויך דאם נאד בתנאי, אז איד װעט טון מצװת און מעש־ם־טוב־ם, װאדום עדשט דעמאלמ װעט א־ד זוכה ז־־ן צו װעדן א־ן אט רעם .,אײב־קן״ גן־עדן — א פום־בענקעלע. אט דא, זעט איר, טוט זיך שו־ן ממ־לא א פדענ: װאפ ג־ט אײך, רעם דיבטער ביאליק, דאם מאדאלישע און דאם נעשיכטלעכע דעכט אזוי צו זא;ן, װען תל־אב־בעד העברעיש איז ראך אויך נישט מעד װי א נײער גלנול, װאם איז גאר ײננ אין פארגלײך טיט דער פיל גגרסיגגרנגז־ ײדישעד שפדאך און װאם לעבט דאך םוף־כל־םוף נאר מ־ט איר כח און חםד, פונקט װ־ די העכעד ק״ן־טויזנם ײדן םון ה״נטיקז אדאביזירט־אננליזירטן אדץ־ישדאל לעבן אויך נאד מיטן כח און מיטן חםד פון דעם אזויגערופענעם ״נלות״? איד פא־דופט זיך אויף דעם ״שנים מקרא ואחד תדגום״. אבעד קאן מען דען ד־ אוראלטע םעלזנשפראך םון ״מקדא״ כאטש ווי־עם־איז פאדנלײכן םיט דעם העבדעיש• שוין נישט פון דעם ״דואר־הױם״, נאר אפילו פון דעם פוריםטישן ״מאזנים״? יעדער נישט־עם־הארץ װײם דאך, אז נײ־העבדעיש — און װער שטועםט, דאס גגזג־גזרגזגו נײ־העברעיש — איז נישט םי־ױדע װאם פאר א םחותן מיט דעם אמתן לשון־קודש. איז דען נישט אטת, אז אםט, צו־אפט, לאזט זיך הײנט דער ״שנים מקרא ואחד תרנום״ טראװעם־ טירן אויף: ״שנים ײדיש ואחד תרנום״, ר. ה. צװײ מאל איגןגזר־ גגגסרגורגז אויף ײדיש און אײנמאל — איבגורגגגזגוגוגז (נעזאנט אדער נעשדיבן) אויף העבדעיש? אט האב א־ך אלײן גע־ערט דעדן אין ארץ־ישראל: אני גגזבזזי לו כף־לחי (איך האב אים אראג־גגזראגגז א פאגזגגג.), אני גנזבזזי את הכםף אל הכיס (א־ך האב אראפגטראזגז דאם געלט אין קעשע־ נע); אל תקשקש בקומקום (װעדטלעכע א־בערזעצוננ פון: האק נישט קײן משײניק); מההוא הצד (פון יעגער וײט). און אז ברגוזגור האט .עװאלט זאנן אויף העברעיש דעם ײדישן ״פארפאלן״ — האט ער דען געהאט א ברירה? האט ער א־ם נישט אננעשריבן אויף ״פראםט״ יידיש? א־ז דעד ״פאדםאלן״ נישט ארײננעםאלן אינטיטן םון זײן העברעישן טעקםט? און די לאנע קאן נישט װערן נעענדערט דורך דעם פאקט. װאס איר, למשל, שרײבט א העבדעיש א קלאםישן, א ביאליקשן. דערויף זענט איר דאך א ביאליק. עם גײט אין דעם, װאס בדרך־ בלל גזזז דאס ״גלותדיקע״ (לויט אײעד נוםח) אדער פשוט — לויט אונזעד נוסח — דאס ײדישע, בםדר צעשטערן די איקוזיע פון יענער יחוסדיקער ״אײביקײט״, װאם קניפט, כלומדשט, צונויף איתמד־בן־אב־ן מ־ט ד׳ יהודה הנשיא און אוסישקינען, דעם אדעםעד ײד״ מיט טד־בר־רב־אשין. און ם״נט איר אםשר, אז דאס איז א צוםאל, װען איר גוםא (סוף קומט)