Literarishe bleter · 1931-11-06 · 45 (6.11.1931) · p. Seite 852

ויפפדאריפזנו גרעםימו ג\\ז. ן392.) 45 זײט 852 גיזשגי־גאװאנאראד, וזאט ער באקומען םי5 פרײגט צזוײמז ד־ אדטיקע קונםט־יג־בהאבער. איז ד־עם דאזיהז פעדיאד איז ׳עעװ־ טישעגקאם יזעבן, האט ז־ך דער פאעט ׳באגענגט מ־ט דעם ארט־סט מ. ס. ־שטישעפק־ז, װעילכער איז געקומעז קײז ניז׳שגי אויף נאםטדאילז. די בײדע ק״נםטקער זעגעז ׳שוין פון ראגנ נעװען באפדײגדעט, אוז ׳שעײט־עעגקא האט שטארק איב נעהאט דעם דוםישן ארט־םט. גאך זײן אפםאד פאדגאט־דט שעײט׳שעגקא אין זײז טאג־בוך ז״ז םרײד, װאם ער האט א־בערנעקעבט אין מיעך םון די זעקס טעג, װאם ׳כטשעפקין האט מיט אים פאדבראכט. ״דאם זעגען געײען זעקם טעג פון פרײדעװדיק״ט און פײעריזעכקײט אין מײז צעבן״. אגהויב םעדץ 1857 א״ז שעװטשעגקא געקומען קײן מאבקװע און האט זיך באזעצט בײ שטשעפקיגען. ״אין משך פיז אײז װאך — שדײבט ער איגם טאנ־בוך, — האב איך זיך דא באנענגט און באקעגט מ־ט אזעדכע מעגטשן, מ־ט ותלכע איך װאלט זיך גאד קײגמאא גישט נעקאנט באנענעגען״. ער האט זיך, װירקלעך, דעמאאט נעפוגען א־ן א םב־בה פון די םאמע אינטעאינעגטסטע מאםקװעד קרײזן, דעדהויפט פון דער םאאײיאנאפ־אישער ריכטוננ. שעװטשעגקא םאדצײכגט זײן באנעגעגיש מיט ס. ט. אקםאקאװן. ״דער פרײד־קםטעד פון אאע פרײד־קםטע טענ מײגע״ — פאד־ גאטידט עד אין זײן טאנ־בוך גאך דעם באזוך בײ דעם אויטאר פון ״באגדאיװם אײג־קא״. א־ן מאםקװע האט שעװטשעגקא אויך ראם עדשטע מאא נעזען עטאעכע נומעדן פון נערצ־גס ״קאאאקאא״ (דעד נאאק) און ״איך האב ז״ מ־ט דעם גדעםטן ״דאת־הכבוד געקושט״. דעם 22 מערץ א־ז שעװטשענקא געקומען קײן פעטעדבורנ. דעם עדש־טן װ־זיט זײנעם האט עד אפנעשטאט דעם אנם־רער םון דעד קאגצעאאריע םוגם פעטערבורגער אבערפאא־צמײםטע־. בײ זיין אאגדםמאן םאקד־צקי. עד האט אויך באװכט דעם נדאף פ. פ. טאאםטא־, די נדעפין האט א־ם פארנעש־טעאט ״א־רע באקאגטע, װאם האבן ז־ך דעם טאנ בײ א־ד פאדזאמאט א־ן א ה־פש־עד צאא. זיי, — שדײבט שעװטשעגקא דעם 30 מעדץ, — האבן מיך באנר־םט, װ־ א אאגנ־ דעדװארטן נאםט. א נדויסן דאגק. איך האב םורא: א־ך זאא דא גיש־ט װעדן קײן ״מאדע־פ־נוד״ א־ן פעטערבורג. עם האאט דערב־י״. און װ־דקאעך, שעװטשעגקא א־ז אין משך פון א קורץ שטיקי צ־־ט געװאדן א ״מאדע־ם־נור״ אין די איטעדאד־שע און ארטיםטישע קרײזן. באגקעטן, באגענעג־־שן מיט די ״אאנדםא״מ״ און מיט ג״ע באקאגטע, מ״טאנן, פדישטיקן, גאעזאעך ט־י א־ן די דײכםטע דעםטא־ דאגען האבן נ־שט או־פנעהעדט. דער נדאױ טאאםטא• האט אם־או אײנגעאדדגט אן ״אפיצ־עאן פײעראעכן מ־טאנ אכבוד שעװטשענ־ קאגען״. דעד נדאמ ״האט נעהאאטן א קודצע דעדע אכבוד דעם נגע־ דיקן קײםעד און אכבוד מײגע געצװוננעגע אאגניעריקע אײדן, עם האט געהאאטן כמעט א איבעדאאע דעדע גיקאאאי דסיטד־עײ״טש םטאדאװ, גאכרעם שטשערב־גא, און אםוױ ד־ נרעפין אאײן. מיר א־ז דאם נעװען אגנעגעם און אב־םא פד־קרע אויך. איך האב נישט דעדװארט אזא גדו־םן כבוד, פאר מיר א־ז דאם נעװען גײ םעמען (נואאק־אדטעמאװםק־) האט באמעדקט, אז אאע בײפ ט־ש־ זעגען נעװען שטאדק באאם, מאנער און נר־ן, אחוץ דעם בעא־דבד, דעם פארטדיבעגעם, ד. ה. א־ך. א פ״נער קאגטדאפט״. א־ן עטאעכע טעג אדום האט אים דערזעיבער נוקאק־אדטע־ מאװםק־, שעװטשעגקאם פרײגט, באקאגט מיט ״א נאר פ״געם ־וגגערמאן״ װ. י. עגנעאהאדד. ״זײער און זײער פ־א, — האט שעװטשעגקא פאדשדיבן, — האט זיך א ריד נעטון א־ן םיין גשמה, בשעת איך האב ז־ך נעטראפן מיטן זון פון מ״ן נעװעזעגעפ פד־ץ. דאם פארנעםן דאס אמאאיקע א־ן פואעד שאום מיט דעם א־צטיקן״. װ. י. עגנעאהארד — א נעביאדעטער סאן, דעם קאט־ פאז־טאד נאינק־ם גאעגטםטעד פדײגט, דעד םוז־ק־ה־םטאד־קעד, א־ז נעװען דער זון פון יעגעם נװאדדיע־פואקאײג־ק עגגעאהארד, בי־ ײעאכן שעװטשענקא א־ז פאד 2500 רובא, ײאם מען האט ״נע־ מאכט״ או־ױ דעד אאטעדיע פון ז״ן בדאאאװ־פאדטדעט, אויםנע־ קו־פט געװאדן פון אײבאײנגטום. א־ן פעטעדבורג האט שעװטשעגקא ישוין פאדבדאכט ב־ז; טו־ט. דעם 26 פעבדואד 1801, עטאעכע טעג פאד דעם םאדעפגט־ אעכן דעם מאג־פעםט װעגן אפשאפן דאם א־יבאײגנטום־דעבט, א־ז רעד פאעט נעשטאדבן. נ>\\ רװזיטו בוך, — א־ך װאאט געדארפט אגהויבן ם״ן זשודגאא פון דעם טאנ, ז־גט מען האט ם־ך אפגענעבן פאר א םאאדאט. א־צט װאאט עם געװען א ז־־עד ד־ק העפט, און דערצו גאך זײעד א אאגגװײא־קס. דאם א־־גע דעדמאגען ז־ך װענן דעם, װאס א־ך האב ז־ך אגגעזען און א־בעדנעיעבט א־ן משך פון אט דעד צ־יט, װאדפט אן או־ױ מ— אן א־מה, און א־ך װעד פארצ־טע־ט פון דעם. און װאם װאאט גאך נעװעז, װען א־ך פאדש—״כ אט ד־ פ״גצטעדע דעקאראצ־ע און ד• גשםהאאזע, ב־וטא^ע פעדזאגען, מ־ט װעאכע עס א־ז מ־ד או־םגעקומען צו ש־פ־אן אט ד• פ־גצטע־ע און מאגאטאגע צעג־אד־קע דדאמע!" א־יג־קע ב־אדער פון אט דע־ ג־ו־א־קע־ דדאמע נעפ־גען מ־ר טאקע א־ן דעם טאינבוך, װ־, אמשא, ד־ בא־ע־־־בוגנ װעגן קומען און דע־ ־עװ־ז־ע פון דעם באטאי׳־אךקאמאגד־ד, װעמעגם ״עדשטע עוכדא א־ז נעײען א־בעדאו־פן א־בע־ אאע קאזאדמעס, ״אגמאמען״ אאע פעאדפעבעאם א.־ן ד־ א־בע־־קע ג־דע-קע קאמאגד־רן. און די ־אט־ע־קאמאגד־־ן און ד־ אפ־צ־דן — או־טן דאגנ גאך — מכבד געײען מ־ט פאטעײעבע, ש־ט־עגנע מוםד־דײד״. גאך דעד אאנע־ מ־־גע־ ־עװ־ז־ע האט דעד באטאא־אן־קאמאגד־־ באזוגדעד דעײי־ ד־־ט ד־ ״קאיגם־־מאר־דטע״ ד. ה. ד־, ײעאכע זעגען אפנעגעבן נעװא־ן פא־ םאי^דאטן פא־ פאדש־־דעגע חטא־ם. ״צו דעם דאזיקן צײ־־טן ״םמאט־", - האט שעװטשעגקא א־ן דעם זעאבן אװנט פא־ש־־בן ב־־ ז־ך, - האב א־ך ז־ך גאגץ נא״כנ־אט־ק נעגר״ט, װ־ א האאב־פ־־־עד מעגטש. אבעד ב־עעת א־ך דאב ז־ך געשטעאט פא־ אט דעפ אומבדחמגותדיקן ט־פ - א־ז ײ־ דאם איז אאץ אה־גנעקומען! ק־־ן מ־גדםטע־ ש־אטן, ק״ן ם־מן פון א מעגטשן, װאם א־ז האאב־פדײ, א־ז א־ן מ־ד ג־ש־ט פא־בא־בן! דער זעאבע־ פ־יגאעבע־, קאאטע־ צ־טע־ א־ז אדודך א־בעד מי־ן נאגץ װעזן. אט דאם זעאבע, ײאם א־ן ד־ פר־עדד־קע ־א־ן, ׳א נעפ־א — גײן, ג־שט ק־־ן נעפ־א, גאד א טו־טע חאש־ות, האט מ־ך אדומנעכאפט, כשעת א־ך האב פא־ ז־ך דעדזען אט ד־ האאצעדגע, .שט־־פע, או־ם־ נעפא־מטע פ־נוד״. ,,א־ך האב ז־ך או־ױ א האד ג־ש־ט א .־וק נעטון פא־ו־ם או־פן נעב־ט פון מ־א־טע־־שעד ׳או־םב־אדוגנ. א פאד־ פאאעגע זאך!..." ״א־גם ש־עקאעכן טאנ, װען מען האט מ־ד דעד־ קאערט, אז א־ך יװער קאגפ־דמ־דט, האב א־ך ז־ך נעזאגט, אז מען ײעט פון מ־־ ג־שט מאכן ק־־ן םאאדאט. א־ך האב אפ־או או־בעד־ פאעכאעך ג־שיט אגגעהו־בן אערגען יד־ ב־קם־תו־ה און דאם שמײכאט ז־יעד מ־ין אײגגאיבע״. עגדאעך, דעם 1 אויגוםט 1856, האט דעד קאמעגדאגט פון דעד נאװא־פעט־אװםקעד פעםטוגנ א־ו־םגעגעבן דעם ״םאאדאט פון ד־ נעײעזעגע מאאעד פון דעד פעטעדבודנעד אקאדעמ־ע טאדאם שעײ־ טשעגקאן״ ׳א ב־אעט, װאם באפ־י־ט אים פונם מ־איטעד און א פרי־־ביאעט צו פארן ק״ן פעטעדבודנ. שעװטשעגקא א־ז א־ן א ש־םא א־־בעדנעפארן קײן אםט־אכאן און פון דארט מ־ט דעד װאאגע ז־ך געאאזט קײן גיזשג־ גאװאנאראד. ד־ דאז־קע גם־עה האט שעײטש־עגקא באש־ד־בן א־ן זײן טאנ־ בוך. דע־ פאעט האט זיך נארג־שט געקעגט פאדשטעאן, אז עד האט ג־שט ק־ין דעכט צו פאדן, װײא דעד ׳קאמעגדאגט האט גיש־ט געהאט דאם דעכט א־ם צו געבן אזא דע־־אויבגיש. שעװטשעגקא האט ״געדאדפט באי־בן װויגען א־ן אדעגבורג, ב־ז װאגען מען װעט א־ם אדו־םגעבן א דעראו־בעגיש אומצוקעדן ז־ך אה־־ם״. בשעת דאם א־ז קאאד געװאדן א־ן גאװא־פעטדאײםק, האבן גאײך אגנע־ הו־בן פא־ען פאפ־דן און ״שטאפעטן״ צו פא־האאטן שעװטשעגקאן. ײענן דעד יגעפאד האט ז־ך שעװטש־עגקא דעדװוםט א־ן ג־זש־ני, און כד־ או־םצומ״דן דאם ״פאדש־קן״ קײן א־עגבורג, א־ז עד ״קראגק״ נעײארן. א־ן ג־זשגי האבן ז־ך או־פנעװכט אאטע גוטע פדײגט און ג־יע, און א־ן פעמעדבודג האט ז־ך גאך אאץ פא־ א־ם משתדא געװען דעד ײ־צע־פדעז־דעגט פון דע־ קוגםט־אקאדעמ־ע גדאף פ. פ. טאיםטא־, װעאכעד האט א־ם באפדײט פון דעד םאאדאטשעגע און געגומען א גאעגטן אגטײא א־ן דעם נורא פון דעם פאדש־קטן פאעט, הנם עי האט א־ם פעדזעגאעך גישט נעקעגט. ע־שט א־ן פעבדואד 1857 א־ז קײן גיזשג־ אגנעקומען א דעדאו־בעג־ש פא־ ש־עװטש־עגקאן צו װו־נען א־ן פעטעדבודג ״אוגטעד דעד או־פזיכט פון דעד פאא־צײ און אוגטער דעד השנחה פון נ־אף פ. פ. טאאםטא־, כר־ עד זאא זיך פארםואקומען א־ן דעד קוגםט־מאאעד־י בײ דעד קוגםט־אקאדעמ־ע״. פא־ דעד צײס, װאם שעװטשעגקא האט פאדבראכט א־ן