Literarishe bleter · 1931-11-06 · 45 (6.11.1931) · p. Seite 844

וױזווראריבװז 3יוז<ז5\־ ן392) 45 :ישן און בא׳עטעטיקוננען, עד איז געװען ר׳ער םארמיטלער צװישן די קאאאניםטן און צװישן דער פארװאאטונג און דער חויפט־ קא:ט$ר פון די קןזאאגיעס. עד האט נעקאנט םארנרעםערן ןזדער פאדקרענערן דעם פארזיי־שטח. ער האט אדויסנענעבן א צײנניש אויר אן אורלויב א. א. װ. אזוי־ארום איז דער שולץינעװען א הערשער אין דעד קאלאניע. ״יעדער שוא — שרײבט דער איצ־ טיקער פארשעד םון די ײדישע קאלאניעם אין אמאליקן רוםלאנד ש. באדאװאי (אין ״צ״טשדיפט פאר ײדישער נעשיכטע, דעסא־ נדאפיע און עקאגאמיק״, מ־נסק 1928, באנד 2—3) — האט נע־ האט זײנע מקודבים און שונאים, װעלכע האבן פאדפידט צװישן זיך מהלוקתן... אזוי האט אױפנעלעבט, מיט אײניקע םפעציפישע באזונדערק״טן, דאם ארטע באקאנטע בילר פון קלײנלעכע קהלשע אםפעדײען און רײבונגען״. (ז. 137). םינקערשטײן איז, לויט ר• ארכױו־מאטעריאלז, נעװען אײנער פון די נוטע אויסנא-מען. ער איז נעװען א טיכטיקעד ערד־אדבעטע'. עד האט כדט ז״ן בײשפיר באװ־זן און נעסונטעדט די איבעדיקע קאלאניםטן. אזוי, לםשל, איז באקאנט, אז אין יאד 1810 האט פינקעלשטײן פארזייט ברויט 12 פדאצ. פון דעד אלנעמ״נעד צאר םאדזײטן ברויט א־ן דעד קאראניע יפה־נוהד, — און באקומען האט עד 29 פדאצ. ם־ד װײםן אויך, אז עד האט נעהאט א נאנץ פײנעם א־נװענטאר. אין 1812 האט עד נעהאט אויםעד אקעדן, פודן, — 12 אקסן, 11 בהםות, 30 פא־שײדענע האדנדיקע פי און 22 שעפםן. או־ט ד־ אפ־ציערע ־ד־עות זענען אין יאד 1819, — דאם הײםט א פא־ ־אד פאד דעם באזוך פון די צװײ בדאדעד םדו־ען, — די באשד״בעדינם פון דעד קאראניע ־םה־נוהר — נעװען רארט 37 פאמ־ר־עם. דער װ־דטשאפטלעכער צושמאנד און אקטױו האט זיך או־םנעדרוקט א־ן די םארגנדיקע ציפערן: פערד זענען נעייען א־ן דעד קאראניע — 17, ד־נדעד — 370, אקערס — 13, פודן — 38, באדאנעם — 12. װ• זעט אוים אט די ײד־שע קאלאניע א־ן די אוינן פון די צװײ פדויען? װאם פאד אן א״נדרוק האם אויף זײ נעמאכט אט דער נײער ײדישעד ישוב? ד־ שילדעדוננ א־ז :עשד־בן אין א דײטשמעד־שן ־יד־ש, ע־טעדװייז אין דייטש נאד מ־ט ייד־שע אותיות. מיר נעבן ־וייטע־ דעם פואן טעקסט, איבעדנעזעצט און א־בעדנעגעבן אן א הײנט־ צײט־קן ײדיש. בדי צו נעבן א באנדיף פאדן לעזעד םון דעם לשון, װאם פ׳האט נעשר־בן דאן אין א ײרישעד צײטוננ אין װארשע, בדעננען מ־ד א פאד שודות אין דעד שפראך, אין װעאכעד ד־ ש־א־ דעדוננ איז נעשדיבן. (םוף קומט) |₪ך זײט 844 ₪₪^₪/₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪ ױי צו דערצײלן, װאם זײ האבן אננעטדאםן און אנטדעקט אין דוסלאנד. די אײניקע דאטעם און ציפערן, װאס די צװ״ אנאניסע שדיפטשטעלעדינם ברעננען אין זײעד ש־רדעדוננ װענן דעד ײדי־ שער קאראנ־ע יפה־נוהד, שטימען איננאנצן מיט די ידיעות און אפיצ־עלע מאטעריאלן, װעלכע זענען דא װעגן דעד קאלאניע. מ־ד זעען דעריבעד, אז מ־ד האבן דא צו טון מ־ט עדנםטע באאבאכ־ טעד, מיט םענטשן, זועאבע האבן געהאמ א נוט או־ג, ז־ך א־נטע־ דעם־דט מ־ט ד־ װ־כט־קםטע פ־אנן פון דעם נ״עפ ײד־שן ־שוב, און זײ נאנץ־ד־בט־ק און פײן באשד־בן. ד־ קאראנ־ע ״יפה נוהד״ (דאם ש־ינק־יט פון ט־יך) נעפינט זיך א־ן כעדםאנעד נובעדנ־ע, עטרעבע מי'ל פון רער שטאט ניקא־ לאיעװ ב״ם טײך אינגול. די קאראנ־ע א־ז נענד־נדעט געװאדן אין 1809 באנלײך מיט די אנדעדע זיבן ײדישע קאראניעס אין דער־ זערבעד כעדסאנעד נובערניע א־ן די ־ארן 1809—1810. דעד הו־פט־איניצ־אטאד פון דעד קאלאניע און אײנעד פון אירע װיכ־ טיקםטע טוער איז;עװען זײער א טיכט־קעד ײד נהום פ־נקעאשט־ין, װעאכעד האט געהאט נרויסע פאדד־נםטן פאד דעד נרינדוננ און אנטװ־קאוננ פון די ײד־שע קאאאנ־עם בכרא. םיד באקומען דא א־ן דעד באשד־יבוננ א פאד שטדיכן װענן אט דעם אינמערעםאנטן ײד, װאם האט אדו־םבאוויזן גרוים איניציאט־װ אין דער פדאגע פון דעד ײדישעד ערד־אײנאדדנוננ א־ן אפאאיקן רוםאאנד. אדום 1806 איז עד נעשיקט נעװאדן פון דעד נרופע ײדן אין מאה־אעװעד נובעדניע, װעאכע האבן נעװארט פאדאאזן ז״עדע הײפען און אדיבעדנײן אויף ע־ד־אדבעט, קײן פעטערבודנ צום מיניםטעד פין אינערן קאטשובע־. פאד דעם מ־נ־סטעד האט נהום פ־נקעאשטיין א־בערנע־ נעבן ד־ פדטים װעגן דעם שװערן אעבן פון יידן אין דער פאד־ אדעמטעד מאהיאעװער נובעדניע. עד האט נעשיאדערט די טרויעריקע ראנע פון ד־ ײדן, װעאכע זענען א־ו־סנעטדיבן געװאדן פון די דער־ פער, און קומענדיק אין ׳טטאט, האבן ז־י פאד ז־ך קיין באשעפ־ טיקונג נישט. פון מינ־םטעדױם האט מען א־ם אפגעש־קט א־ן דעד אפעקונען־קאנטאר אין יעקאטעד־נאסיאװ, װו עד װעט זיך דער־ װ־םן פדט־ם װענן פ־־־ע עדד א־ן כעדםאנעד נובעדנ־ע. דעד ענעד־ נ־שער פ־נקעאשט־ין באקומט אונטע־שט־צוננ פון מאהיאעװעד נובערנאטאד, עד וױיזט ארו־ם אויך וױיטעד נדו־ס ענעדנ־ע און איבעדנעגעבנק״ט און עד שטעאט זיך א־ן דעד שפיץ פון עטאעכע צענדאיק י־ד־שע פאמ־א־עס. װעאכע פא־מאנן א־ופ 300 נפשור., און סיט ז־י צוזאמען װערט אדנאניז־רט די קאאאניע ״יפה נוהד״• נחום פינקעאשטײן איז אויך נעװען דער שואץ (״םטאדאםטע״) פון דעד קאאאניע. דע־ שואץ האט נעהאט גאנץ־ברײטע פונקציעם אין די קאאאניעם. עד האט נעקאנט ארויםגעבן פאדשײדענע צ־ינ־ ב ט ר ט $ ג ע ר ס ם ט ן פ י נ ע אבדאםאווימש (פו\ א טוװעפ) א 50 ־אד, צו פעדצן, װען זי האט אננעהויבן צו שפ־אן םוטעד־דאאן. איך דערסאן מ־ך שטענדיק אן אבדאסאײיטשעם פוםצ־ק־ ־אד״קן ױביאײ פון איד סצענ־שער טעטיקײט, װאס מ׳האט צוריק מ־ט א ־אר געפראװעט א־ן נױ־־ארק. דאם טעאטער א־ז געותן םוא־;עפאקט, רעד נאנצער ײד־ש״טעאטער־נײענדיקעד עואם אױ געקומען צו באנדיםן ב־נען, די נאנצע ײדישע שרײבערישע און ארטיםטישע װעאט א־ז נעװען פאדטראטן, עס זענען או־ך נעװען םאדשט־יעד פון פאדשיידענע ײד־שע קואטור־א״נסטיטוצ־עם און םון רער גאנ־ צער פדעםע. אאננע באגײםטעדטע דעדעם. מען האט נערעדט םון בינע אבראמאײיטש װי ײענן א גדויס נעשעענ־ש אין ״דישע אעבן. נאד ב־נע אאײן א־ז אדוסנעאאפן װי א ױננ מיידעאע אךןיזיך אמתד־ק, הארציק נעפרייט מיט די באוםען און סיט די מתנות, װאם ...עס אױ פאדאן א םארטיקע אננענומענע ס״נוננ װענן בינע אבדאפאװימש ,,װאװנו פו\ דמר ײריטװװ־ בױוו״, און סיט דעם ־אסאן א־ז ז־ באקאנט אין די אענדעד אויםעד אמעדיקע. אבעד דער נאמען װאװע באראקטעריזידט װײט נישט די פערזאן פון אבראמאײיטש, װאם איז אויט א־ר כאראקטער נאד א ױננע צװ־שן ױננע, און א־ז גאר קײנמאא נישט אאט, נישט באיאדעװדיק. פאדאן א באוװםטע פ־עםע־םעשהאע פון דעם ענגאישן שר־י־ בעד בעדע־ ״פעטעד פען״, — עס א־ז א םעשה מ־ט א ױננא, װאפ װערט קײנמאא נישט אאט, װאם פארבא״בט א ױנגא אאע זײנע יאדן. אבדאמאײיטש דעדמאנט מ־ך אן יענעם װונדעדאעכן יוננר. אבראמאװ־טש א־ז געװאדן עאטער אויטן אויםע־אעכן או־ס־ זען, — װער קאן עם נײן קעגן די יארן, — אבער אינעראעך, גײםטיק איז ז־ נעבאיבן ־וננ. זי א־ז אזוי ױננ װי דאן, צוריק מיט