Literarishe bleter · 1931-11-06 · 45 (6.11.1931) · p. Seite 843

4^ זייס 43״> א סענננעװיכט, װעלכעד לןזזט נישט :ארןזפװענן דעם װןזנ׳זזןזל ביזן תהום. ק״ז געגזגיפסי, װי ם׳איז ייד״ט, הען העברע״ע ויטװז ז״ן. םון פראנדעםיװן •טטאנדפונקט טוז דאם םאלק קעכיםן םאר נאציאנאאער נאייבבארעבטיקוננ, װאם איז פאדבונדן מ־ט ׳טפ־אך, און מיטן קאטף, אז די נעזעצן םון אאנד זאאן זיין אין יידיע!, דעד •טפראך םון פאאק, אז טעאדוננען םון א זעאבםטפארװאאטוננ, אנדטא, זאא זיין אין יידײש, אז אין ד• נעדיכטן זאא נע־עדט װעדן אויף יידיש. ײאם װעט אבער דעדםון האבן דאם םאאק, אױב טיד װעאן םאדעדן, אז די נעזעצן םון אאנד זאאן זיין א־ן העבדע״צ אדעד, אז א־ן די נעריכטן זאא מען רעדן העב־ע״ט? רי איױגויגע טזפראר, פאר װוזלרער װיר עעגעז ףיר\ א זןאגזף פאר גאציאגארט וזיגאריוזעסי־רעכגז, איז ייריש, װייא אויף דעם װענ קענען מיר דודכםירן די אויפנאבן, װאם אויף אונז אייגט ארויף דעד מענטהאעכעד פדאג־עם. אן אנדעד •טפ־אך איז םארן םאאק — •טטיינעד אנהטאט בדויט. און װ• אאננ װעט דאם םאאק זיין א נאד און זיך אאזן ׳טפייזן טיט ׳טטיינעד? ׳*^4 ריגזפראריויב בלספפר גזגז. \392\ 5* __////////{ אדער אויב ני׳םט — דארף מען אים םאדנינען זיך צו אםיםיאירן. כא־זמן א״י האט נאך נעקענט באטדאכט װעדן, ײ• אן ענט־ פער אויף דעד יידן־םדאגע םון די גדויםע ייד״עע מאסן, האט מען נאד נעקאנט פאר׳טטיין יאזא מ׳שונעת. אבעד א־צטעד, אז ד• האםע־ נוננען אויף א״י זענען מינימאאע, און אחד־העטם זון אאיין ׳טדייבט, אז העברעי׳ש אין ארץ־ישדאא איז אין נעםאד צואיב דעד אראב״ש־ עננאישער קואטור, — װיאט איד, אז אלע נאצ־אנאאע נויטן פון פאאק זאאן אייננעשדומפט יװערן אין דעם נדונדת דרב• צדוק םון מאדערנעם צױניזם?! א״י איז א װיכטיקעד פונקט אאם קאאאני־ זאציע־קערנדא, װי אאע אנדעדע קאאאניזאציע־קעדנדאעך אין קדים, בירא־בידזשאן א. א. װ., אבעד עם טא־ נישט אויםנעבויט װעדן אויםן ח׳עבון םון די מיאיאגען, װאם נויטיקן זיך אין װירער־ אויםבוי. די שאדנס םון העבדעיזם זענען קאאאםאאע. דע־ העבדעיזם האט נישט קיין יניזאפט צו קעמפן קענן דעד אםימיאאציע, ײייא ער טוז װעאן, אז יידיש זאא םאדשײינדן. און יידיש א־ז דעד איינציקער קעננגיםט דעד אםימיאאציע. ,־עברע־ש קען נאר זיין נ ח ם ן ם ײ ז י? אינ&עדעסאנסע שילדעדונג פו; עװײ ײדישע פדויען װעגן א ײדישעד?אלאניע אץ רוםלאנד אין 1823 װוינעד״. ״םון 700 יידישע םאמיאיעם — שרייבט ער — האט זיך ארויםנעװיזן, זענען דא נאד א 3—4 מעד־װייניקעד נישקשהדיקע בעא־הבתיס־ערד־אדבעטעד, אבעד אויך די האבן זיך םאדנוסען םיט דער װירטשאפט ני׳טט מיט אייגענע הענט, נאר דורך די שכנים, די רוםישע פויערן״. אין די אםיציעא־רוםישע ידיעות װעדט זייעד אםט דעדצייאט, אז די יידישע קאאאניםטן האבן זיך דאם רוב ארומנעדרייט אין די ארוסיקע שטעט און שטעטאעך און װייניק -זיך אפנענעבן מיט דער ארבעט אין די קאאאניעם נופא. בכאא זענען די אאע ידיעות געװען נעבויט מעד אויף טדוקענע צידקואאדן, און זעאטן האט סען נעזען פאד זיך א אעבעדיקע בא־עדייבוננ ט־ט אעבעדיקע נעשטאאטן. קיין אייגענע נעענטערע שיאדערונגען םון דעם יידישן אעבנם־שטיינעד אין די ייד״עע קאאאניעם פון יענעד צייט זענען נישטא. זייעד א־נטעדעסאנט איז דעריבעד די באש־־יבוננ םון דעד יידישעד קאאאניע יפה־נוהד, װאם עם האבן נעמאט אין יא־ 1823, — דאם הייםמ צו־יק מיט 108 יאד, — צװיי יידישע םדויען, װעאכע האבן באזוכט אט ד• קאאאניע, און װי עד־דא־הם האבן זיי אמתדיק און טדיי נעשיאדעדמ דאם, װאם זי• האבן נעזען טיט ז־יערע אייגענע אויגן. אין דעד נאד־דעאטענעד יידישער צייטוננ, ״דע־ בעאבאבטעד אן דער װייכסעא״, — די ערשטע יידישע צייטוננ און ־יםאאנד און אין פו־אן, — רעדשינען אין װאד׳םע אין 1823—1824 און װאס איין עקזעטפאאר האט זיך אויפנעהיט אין דעד װאדשעװעד יידישעד םינאנאנע־ביבאיאטעק — געפינען טיד (אין די נומעדן 31 און 32) אט דעם ײייטער־נעבראבטן אויסעדםט־װיכטיקן דאקו־ מענט, װעאכער דעקט אויף ט־ט א טאדנעד אויםריכטיקייט און אויספיראעכקייט א װ־נקא פון דעם יידישן אעבן אין א יידישער קאאאניע. ײער זענען די באשדייבערינם? אין דעד צייטוננ זענען זייערע נעמען נישט אננעװיזן, װי בכאא עם זענען נישט אננעוױזן די נעמען םון די אאע אנדעדע '?4־טיקא־און נאטיצן־שדייבעד אין דעד צייטוננ. די רעדאקציע דעדצייאט ײעגן די אויטאדן, אז עם זענען ״צזויי םארגעשריטענע יידישע םדויען םון בראד״, װעאבע האבן צו *ענער צייט נעמאכט א רייזע איבעד רוםאאנד און צװישן אנדערן האבן די יידישע עדד־איינארדנונג אין דוםאאנד, ײאס האט זיך אננעהויבן צוריק מ־ט איבער 120 יאר, — איר נעשיכטע, אנטשטיױננ און אנטײיקאוננ — םאדסאנט שוין א קאאאםאאע איטעראטוד, — בעיקר אין דער רום־שע־ שפדאך. םדיעד זעכען װענן אט די קאאאניעם געםידט געװארן דורך ד• אנטשפרעכנדיקע דום־שע דענירוננם־אנשטאאטן סיינוגגם־אויםטוישוננען, עם זענען צוגעשטעאט נעײארן פארש־־דענע באריכטן, ״זאפיםקעם״. שפע־ טער, אנגעהויבן םון די 70־ער און 80־עד יאדן םון םארנאנגענעם יארהונרערט, — האבן זיך אין דעד יידיש־רוםישעד פדעםע אנגע־ הויבן צו באװייזן נרעםעדע ארבעטן װענן םאדשיידענע זייטן און נעביטן םון דער יידישעד עדד־איינאדדנוננ. דעד א־נטערעם צו ד• עקםיםטירנדיקע יידישע קאאאניעם אין בעדםאנער און אגדערע רוםאענדישע נובערניעם איז ביי די יידישע געזעאשאםטאעכע קרייזן שטארק נעװאקםן, פארשיידענע פראבאעטען פון דעד יידישער ערד־ איינארדגוננ האבן םאדאאננט ענטםעד און באשייד. באזונדעדם װערטםוא און נרינטאעך איז דאם װערק םון װיקטאד ניקיטיטש ניקיטינם רוםישע בוך ,.יידן עדד־אדבעטער״ (דעדשינען אין 1887, םריער זיך נעדרוקט א־ן םאדזעצונגען אין דוסיש־יידישן זשודנאא ״װאםכאד״). די אםיציעאע ידיעות םון דעד דוםישער ,־ענ־דוננ און םון ד• רוםישע באאמטע האבן געהאט א םפעצ־עאע אנטי־יידישעד בא־ פארבונג. יידן ײערן דארט אםטסאא םאדנעשטעאט װ• טוינע־ ניכטםטן, און ײי שװינדאעד, ײעאכע קוטען צו דער ערד נישט םון טיםע עקאנאסישע און װירטשאםטאעכע מאטױון, נאר זעען דא אן אויםװענ, א באהעאטעניש םון נזירות, שטייערן א. א. װ. — םאדעיעװ, אן אנגעזעענעד רוםישעד באאסטעד, װאס האט נעהאט צו טון סיט דער ערד־איינאדדוננ, האם אין זיין בוך ערינערוננען נעשריבן, אז ״די יידן האבן זיך, אויםער נאר קאיינע אױםנאמען, באזעצט אויף ערד כאא נישט סיט דער דעה איבערצונעבן זיך דער נייער אדבעט, נאר אויםשאיםאעך באויז צואיב דעם, כד• צו באנוצן זיך םיט די הנחות (״אנאטעם״) און דערביי םארזעצן זייעד םריער־ דיקן ארט אעבן און באשעפמיקוננען, געםונענדיק א פאםיקן קװאא דייך צו װערן דורך רעם, װאס זיי האבן אפנענעבן די ערד, װעאכע מען האט זיי איינגעטייאט, אין ארענדע ׳די שכנישע רוםישע איינ־