Literarishe bleter · 1931-11-06 · 45 (6.11.1931) · p. Seite 842

זײמ 842 ו*9ב.) 5* לינזגגאריעינו בלנוזנוג וץ\ו, ד״ד ה ײ ם ז ש ' ס? א ח ס ק י ײדיש אוז אנדערע שפראכו, אויף װעלכע ײת האבן גערעדט (אויגזבוג פו\ ד״ר זז. זשיסירא װגוסיפ א רעפכראסי איבער דער פינ״ואכךבראגע בײ ײך\*) האט דעד׳טפירט, אז ם׳האט שוין א חלק אין דעם, איז ש&עטער, מיט א 200 יאד צוריק, איז עם נעװאח ײדיסו. :ישט מיד, ״ײדי־ שיםטלעך״, האבן אויכעעטדאכט דעם דאזיקן :אמען. דאם שאיק אליין האט עם אזוי א :אסען נעגעבן, וױיא ם׳־אט נעהאט דעם באװוםטזײן, אז נאר ער איײן דעדט אײף דער ׳טפראך און אז ם׳איז זײנם. ד• דאזיקע מאםענטן האבן נעםאכט אן א־בערקערעני׳ט אין דער ׳טטעלוגינ פון פא<ק צו דער ׳ש&ראך. און מ׳קאן דערפאד :י׳שט םאדגלײכן ײדיש צו אװעלכעד ם׳איז אנדעד שפדאך. ביאליק פאדנעםט אויך, אז דער המון האט אםאי :ײטט גע־ יטפייט קײן דאלע, אז ער איז בלויז :אכנעלאפן :אך דעד אינטע־ יינענץ, װעלכע האט אים בלוח צונעװאדפן ברעקלעך,?!ידײם פון טי׳ש. הײ:ט װילן די מאםן לעבן א קולטורעלן לעבן, ר״םן זיך צו א קוטודעלן לעבן, און ם׳זעלען ׳שוין פאראן שקצים, װאם דעדן אין נאמען פון דער מאםע, אז ״סיר זענען די מױחסים, און םיר װילן ׳שטײן אויף די א״זענע פים און באפדידיקן אונזעדע קול־ טורעלע באדערפענישן״. די יידישע קזלטוד איז א פדאדוקט פון קולטודעלן אויפשװוננ פון הטון, פון דער נרויסעד פאלקם־םאםע. און רי דעמאקראט־שע אזן פדאנדעםױת פרינציפן האבן נעםידט צו דעם. אםאי איז טען געװען קא׳נסערװאטױו, און םען האט :ישט געװוםט די פארערוננען פון פדאנרעס, אז יעדעד אײגעד, איטלעכעד אינדױוידױם, דארף זיך פילן פדײ און בעםעד און נלײך, און דערפאר רארף איפ נענעבן װערן א מעגלעכקײט צו קענען געגיםן פון דעד קולטורעלע־ עשירוה פון פאלק און פון רער גאגצער מענטשהײט. אבעד איצטער פאדעדן די מאםן דעכט אויף זעלבםטאגטװ־קלונג, און די באדער־ פענישן פון דער זעלבםטאנטװיקלוננ זענען אזוי אימפעמיק, אז מעד קען םען שוין נישט פאדווארפן די מאםן םיט ברעקלעך פון טיש פון א קלײגער אדיםטאק־אטישער נדופע, װאם לעבט זיך אוים אין א שײנער אריםטאקדאטישער שפדאך. און װאם טײנט עם, אז ם׳װעט זײן אזוי ״װי נעװען״? ײדן האבן אמאל נעדעדט אין דער שפראך פון לאנד, אין װעלכן זײ האבן נעװוינט, זײ האבן זיך עופראכלפך אגזױוירירפ, און נאד א קלײנע גרופע האט געשאפן אין העברעיש. נו, װיל טאקע אונזעד ליבעד פאעט ביאליק, ס׳זאל זײן אזוי זוי נעװען? אז די;דויסע מאםן, װאם װעלן נישט פאדן קײן אדץ־ישראל און װעלן בלײבן אין נלות, זאלן אנוזעדן ז״עד ײריש. אזן זזיבאלד, אז העבדעיש װעלן זײ נישט קענען, זאלן זײ אננעםען פויליש, עסטיש, לאטױיש, די שפדאך פון די לענדער, אין װעלכע ז״ װוינען, און אזױ־אדום זאל דאפ ײד־שע פאלק פונאנדעדגעשפאלטן װערן אויף צענדליקער ט״לעכלעך? טא זאלן־זשע די העברעיםטן רעדן קצאדע ריבורים: ״וזיר, יזגוברנוױזלזך \\יר\ אפױויראביט פאר רי ײר\, \\אנו יװורו ו גטגו כאר\ עיױ א״י א\\ \\גור\ כרײר\ אי\ גרײו״. און א־ן ־ע־ אמתן אױ דאם טאקע אזוי, װײל דאם איז דער אײנציק־םענלעכעד שטאנדפונקט פון א העברעיםט. נאד א קלײנע נרופע, א קלײנינקעד פראצענט פון פאלק, װעט קענען אין ארץ־ישדאל זיך מחיה זײן מיט העברעיש, און דאם פאלק אין ז״ן נדויםער מאיאריטעט, אין זײנע םיליאנען, זאל אויםנײן םון הוננער ,זאל אויסנעשאכטן װערן, ...א גאנץ־נײעד אדגומענט א־ן דער שפ־אכן־פדאנע, װאס ח. נ. ביאליק האט אדויםנעזאנט אין א דעדע אין קאװנע: ד■ נע־ ש־כטע װײזט, אז ײדן האבן פיל מאל א־בערגענומען אנדערע שפראכן, זײ זענען אבעד םיט דער צײט פארישוװנדן נעײאי־ן, און נאר העברעי׳ש אױ געבליבן. אזוינע אננענומענע און פאדשװונדענע שפדאכן זאלן האבן געװען ב־י ײדן אדום 16. ב־אל־ק נלויבט, אז דא זעען כױר דעם א״זעדנעם געזעץ פון דעד געש־כטע. ״אזױ איז געװען און אזוי װעט זײן!", — האט ב־אליק אויםגעדופן. ײדן האבן נעדעדט אראב־ש און ם׳אױ פאד׳שוײנדן געװאדן. ״דן דעדן ײדיש און ם׳װעט פאדשױוינדן. און װיבאלד, אז ם׳איז אן אײזערנע־ נעזעץ קען םען דאך שוין נארנישט־נישט טו;. פאדפאלן. איז ערשטנם, בין איך בכלל םחולק א-ן ענ־ן פון אײזערנע נעזעצן. פאדן גרעםטן און אײזערנםטן םוח אױ נישטא קײן םעגלעכקייט אויסצו־ געםינען אײזערנע נעזעצן אין א געשיכטלעכעד אנטוױקלוננ. אפשיטא שוין ביאליק, װאס איז דאך א פאעט, און מיד ײ״םן נאך בכלל נישט, צ• זענען א־ם באקאנט ד• מעטאדן פון נעשיכט־ לעכעד פאדשונג. דעד, װאס װיל באװײזן נעשיכטלעך, אז ״אזוי איז נעװען און אזוי װעט זיין״, דאדף דאך באװײזן, אז ד• סיבות, װאם האבן אגואר גודם געװען, די אננענומענע שפדאכן זאלן פאד־ שײינדן, און די באד־ננונגען, װאם האבן עם אמאל מענלעך נע־ מאכט, זענען אויך אױוסיגור פא־אן, דארף אנװייזן, אז פא־ דע־ צײט האט זיך א־ן דעם פדט נארנ״שט־נישט :עענדעדט. טראגט מען זיך אריבעד א־ן ״דישן לעבן מיט הונדעדטעד •אדן צוריק, זעט מען װעלכע קאלאסאלע ענדעדוננען ם׳זענען פון דאן פארגעקוםען אין אונזעד לעבן. אז דער יסוד פון ײדישן לעבן אױ נעזתן א רעליגיעזעד, א־ז פאדן ײדן קײן :פקא־נדנא ני׳שט נעײען די כרי, וױיל עד האט געהאט א פאדטיקן אױווארסי. ״ד״דעלע •אק דײדעלע, אבי דאבדע מײנעלע״. און ״דאבדע כדינעלע״ האט געה״םן: זײן פרום. אבעד אז דעד ־םור אױ דעװאלוציאניזידמ געװאדן אויף א װעלטלעכן, םוז די ׳שטעלונג פון פאלק װע־ן אן אנדערע אין דער פדאנע פון דער שפדאך. ביאליק םאכט אויך א פעלעד, װען עד פאדנלײכט ײדיש מימ אלע אנדערע שפדאבן, מחמת דעם פ׳שוטן טעם, װאם יענע האבן זיך :יישט נעדופן ײריגגו. װען דעד דמב״ם האט נע׳שד־בן אויף אדא־ ביש, האט עד נעהאט דעם באװוםטזײן, אז עד שרײבט ״בלשון ערב״ — אויפן אראבישן לשון, און נישט אויף ײדיש. און אז םען האט;עשדיבן שפאניש, — האט מען געוײסט, אז םען לעבט זיך או־ם אין א קולטודעלער גגופאויגגגגור םפעדע, און :־שט אין קײן ײדישער. און אזוי אױ אויך נעײען מיט אדאםיש. אויך י״ד־׳ש איז אמאל געװען ״לשון אשכנז״ — ד• שפראך פון דײטש. אבעד מיט דעד צ״ט א־ז ז• נעװאדן ״עבדי־טײטש״, װײל דאם פאלק *) פון העפט ״ד״ד חײם זשיטלאװסקים דעפעדאט ״אונזעד ׳שפדאכן־שראגע״ (באד־כט פון ז. ב. מ־נק), ארויםנענעבן פון דעד ײרישעד ב־לדוננם־נעזעלשאפט א־ן ליטע. קאװנע, 1930. ד״ר ח. זשיטלאװםק• ענטפעדט דא ח. נ. ביאליקן אויף דעם אדגוםענט ױעגן די 15 ײדישן, ײאס זענען נעװען פאד ײד־ש. רעם אדגומענט ־אט ח. נ. ביאליק נדט א יאד צוריק אדויםגעזאגט א־ן קאװנע און איצט איבערנעחזרט אין װאדשע און אין אנדערע שטעט אין פוילן.—רעד■