Literarishe bleter · 1931-10-30 · 44 (30.10.1931) · p. Seite 828

לױזײתוריפװז גלווגזזר \וװ. וו39\ 4♦ ז״ט 828 7 דעם ײדי׳םן לערעד־םעמינאר ביז דעם קצענםטן זעלבםט־אנטוױק־ לוגנ־סאדײן — איז הײ־יאר ני׳שט ׳עװאכער, וױ איזעמאיצ. טען וױים: עם װעמ זײן נ$ך 8 שװערערע ארבעט, וױ םריער. אבעד מען טוט. און איך גלויב אין דעם מםירות־נפ׳שדיקז נלויבז, װאם לינט פארנראבן הינטער דעם טון. די ײדי׳שע קולטור־נעזעל׳שאפט, די ןזרנאניזאצ־ע, װןזם האט דעם דירעקטן, אוים׳שליםלעבז צװעק צו ארבעטן םאר דער ״די׳שעי• קולטור איז לאגד האט אויך א שווערן סעזאז םאר זיך. נישטא קײז גבירים ב״ איד, װאם זאלן צוטראנן נרויםע םומעז. נישטא ק״ן נבירים ררויםן פון איר, װאם זאלז װעלן שטיצן אירע צילן. םילמ זיך דער עקאנאמי׳שער קריזיס אויך איר בורזשעט ביז גאר. איז דאך: א ברײטע, פאדצוױיגטע טעטיקײט איז אננעמערקט, און מיט אמתן מםידת־נפ׳ע, מיט דער נרעםטעד אנשטרענגוננ — אבעד עם װערט נעטון. די נעזעלשאפט קלײבט זיך ארויסצונעבן א רענל־ מעםיקע פעריאדישע שריפט. זי ארדנט א״ן א ״חודש פארן ײדישן בוך״. זי װעט האבן װעכנטלעכע פארומם און ל־טעראדישע פד••־ טיקס. ז• פראנעװעט א ר״ אויס׳צטעלוננען פון קולטורעלן, קינסט■ רערי׳םן און דעדצ־ער״ג־ן װערט. אנדערע אדנאניזאציעם, װי רעד •. ל. פדץ •עד״בעד־פא־'■;, דעד פען־קרוב, די ביררונג־קאמיטעטן פון אונזערע םאדשיידענע אדבעטעד־אדנאניזאציעס קרייבן זיך אויך צו טון א היבש ביפ'ו קולטור־ארבעט צום נײעם סעזאן, מאנכע םון ז״ — נאך םיט םער ענעדגיע, װי םדיער. צו די נײעםטע אויםדרוקן םון דער ײדישעד קולטור־באװעגוננ דארף מען אויך צורעכענען די באםױננען פון א נרופע ײד־׳״ע אקטיארן, דדאםאטורנן און םימפאט״קער־טעאטראצן צו גדינדן רא א שטענדיקן ײדישן״קינםטלערישן טעאטער. די אקטױוע גרופע ארום אט דער װיכטיקעד אונטעדנעמוננ האט ארויםנעלאזן אן אויפרוף, אין װעלכן עם זאנט זיך אויך: דעד נ״עד אנסאמב־ל־ טעאטער װעט שטדעבן צו זײן א מײל פון דער נאנצער טאדעדנעד י״דישער קולטור־באװעגוננ. דער פאקט אלײן, װאם ר• מענטשן האבן :עפילט, אז ז״ דארפן און םוזן אזוי רעדן, איז אײנער פון די סיםנים, אויף װיםיל די ײדישע קולטור־אידעע איז שוין נע־ װאדן א יש אין אונזער הינן לעבן. פון דעד צװייטער ז״ט איז דאך זײער קלאד, זעלבסטפארשטענדלעך, אז אן עדנםטער, אויםריכטי־ קער ײדישעד קונםט־טעאטעד װעט םיט זיך אלײן זײן א װיכטי־ קער כוח פאר דער ײדישער קולטור דא. אין דער ײדישעד ליטעראטוד הערשט אביםל א שטילשטאנד. נ־שט װאם ײדישע שרײבער שרייבן :ישט, זײ שרײבן יא. אבע־ מען ררוזןגו װינציקער. דא האט די עקאנאמישע דעפרעםיע אט־ שײעדסטן זיך אפדוםן. פארלאגן אײלן זיך נישט ארויםצונעבן, און די אויטארן אלײן זענען פינאנציעל נישט בכוח צו װערן זײערע א״גענע פאדלענער, װי אין די םדיערדיקע, עקאנאמיש־בעםערע •ארן. אבער נײע ײדישע ביכער גײען פארט ארוים. ראם אדט פון פארלעגעד האבן פאדנוטען פארשי״דענע נעזעלשאפטן. א רײ צװ״גן םון דער קולטור־נעזעלשאפט װעלן הײ־יאד װידער ארוים־ לאזן ד• קינםטלער־שן װערק פון באקאנטע שר״בער — װי זײ האבן עם שוין נעטון פאראיארן און פאר צװײ יארן. נײע שרײבעד קומען אויך צו. דעד קינםטלערישעד קװאל א־ז נישט אויםגעטרוקנט. עם פלאנעװען זיך אויך נ״ע ליטערארישע זשזרנאלן. איו דאם, װאם װערט געטון און װאם טען פלאנט צו טון, איז אין פולן םךױזכל נארנישט אזוי קלײן. געדענקט מען, אז אלץ איז ארום דעם ײריט\ װארסי, םענ מען בפירוש זײן האפנוננספול. װארט איז אונזער ערשטער און לעצטער כוח. כל־זמן דאם װארט לעבט, כל־זטן דאם ײדישע װארט ג־ט זיך נישט אונטער, נאר קעמםט קעגן אלע שטערוננען און נעפארן, כל־זסן עס איז נאך דא א נרויםער דעזערװ אידעאליזם ארום דעם ײדישן װאדט — ותלן מיר אויםשפילן, וועלן םיר געװינען. די פעדל םרן דעד װעלט־ריבזעדאבזרד קריןש אריןש ײדיש ן מאםע. די מאםע ב״ אונז איז זיכער נישמ ערנער, װי יעדע אנדערע מאםע — אין א םך פרטים א םך בעםער, וױיל עלטער, װײל מיט א לעננערער נעש״כטע און טראדיציע הינטער זיך. נאר פאר דע־ מאםע איז קולטור נאך אלץ א װײטלעכע זאך, עפעס װאס זי קאן בא-ן אופן נ־שט פילן אזוי שארף, אזוי שטארק, אזוי דירעקט, ױי רי עקאנאמישע נױט, ײי א סאציאל און פאליטיש אומרעבט, ארעו אפ־־ו װ• דעם דראנג נאך פארװײלונג. און דװקא די א־צט-קע עפאכע מיט איר קאלאסאלעד םאציאל־ פאל־ט־שער אוטרו, מיט אידע עקאנאמי׳שע צעטדײםלוננען, א־י באזונדערם מםונל אפצוצ־ען ד• אויפמעדקזאמק״ט ביי דער מאםע פון אירע קולטורעלע נויטן און באדעדפענ־שן. זײ זענען דא — אט די נױטן און באדערפעניש•;. נאר ליגן זײ ערגעץ טיף פאר־ בארנן. מען דא,־.•' זײ ארױםפ־שן — און עם נעםט צײט, נעדולד, א םך נלױבן דאם צו דערנרײכן. נעדענקט מען דאם אלץ, דארף םען :ישט זײן קײן פראפעםיא־ נעלער אפט־מ־סט צו זען, אז פאר דע־ קורצעד צײט, ײאם ד• מא־ רע־נע ײר״נע קולטור־באװענוננ א־ז באוװםטזידק טעט־ק א•; דעס ״ײשן יעבן א־ן אמע״קע, יזאט ז• זײער א םך אױפנעטין, זענען א םך פאױצ־עם נעװונען נעװאדן. דאפ נרעםטע נעוױנס א־ז ד■ ״ד״טע?ורסױר־אױעע גופא. נ־שט געװען אזוינס אינגאנצן בלויז מ־ט צװײ צענדליק יאר צוד־ק. א־צט איז ז• דא, װי א באזונדערער בוה, װאם שפרײט און רופט ארויס אומרו, װאס װעקט באדער־ פענ־ש;, און װאם װעט ז־כע־ נאר א־נניכן דערנײן צו דער שטופע, װו ז• װעט רופן צו ױך אקטױוע טרעגעד און אנהעננע־. אט קומט פאר עפעס אן. אומדעדװאדטעטע זאך: אויף א••; אװנט װערן נערופן צװײ קולטור־פארזאמלוננען. בײ אײנער װעויט נערעדט װענן דעם קריזיס אין דער װעלט; בײ דער צװ״טעד װעדן :עמאכט פארזוכן צו נדינדן א נײעם ײד־שן קינםטלערישן טעא־ טע־. ארום און ארום קוםען צו אט די מ־ט־נגען 2,000 טענטשן. האט מען זיך אין פארויס נעריכט דעדױף? נײן. פארװאם? אט- שלעבטע צייטן, עס הערשט אפאטיע, װעםען ליגט עם אין זינען? און דאך... איז עם א נס? נײן, ם׳א־ז נישט ק״ן נם. ם׳א־ז א שלאגנד־קער באײײז, אז ד• קולטור־אידעע איז בײ דעד מאםע — נאך דערװ״ל בײ א ט•־ נאריטעט, אבער ם׳איז פאדט די מאםע — נעװאדן א קולטוד־ גויסי, און אױ נאר דא א הענטל, אן װעלכעד די נויט זאל זיך קאנען אנכאפן, באװײזן זיך דײען נאכפאלנעדשאפט, און מען קאן שוין זאנ;: די םאםע דופט זיך אפ. ־אלמ א־ך דעריבעדנ נישט נאד איז נישטא קיין באדעכט•־ קוננ פאד אפהענטיקײט, נאד עם זענען דא אלע םימנים, אז די *יד־שע קולטוד־באװענונג קאן װעדן א מאםן־באװעגונג. און א־ז שװער אויף די פארשיידענע עטאפן, װאם אן אידעע מוז דודכ־ מאכן, ביז זי קריכט ארוים פון רעד טיף און פארכאפט די ברײט— האט ד• באװוסטזיניקע מינאדיטעמ, װאם מדאנט ד• אידעע, נישט ק״ן אנדער ברירה װי — רװ־בוזארסױ. װי צװײ מענטשן ציען א שטדיק פון צװײ פאדשײדענע זײטן, איז די שװערםטע רנע, נישט נאר פאד דעם פארל־רעד, נאר אויך פאר דעם נעװינעד, יעגע־ הונדעדטסטעד טײל פון דעד רגע, װאם פאר רעמ אריבערטרבפו. דװקא אין אט דעם אויננבליק דאכט זיך, אז מען םארלירט, אז עם איז אוםזיםט די נאנצע אנשטרעננוננ. * די עקאנאטישיע דעפדעםיע או| צװאמזגן טיט איר די שװערע שטימוננ לײנן ױך מיט באזונדער געװיכט אויף דעם װיכטיקםטן ט־יל פון דעד ײדישער קולטור־באװענוגג — אויף די שולן. עם איז מענלעך, אז ד• צאל שולן וועט דא און דארט אביסליקלענעד װעדן. עם איז זיכעד, אז ר• עקזיםטירגדיקע שולן װעלן האבן אוים־ צופעבטן א זייער שװערן קאמף פאר עקזיםטענץ. אבער איך טיז זאגן: װען א־ך זע דעם אירעארױנז און די נרײטקײט צו ״שלעפן״ בײ די שול־טועדם, בײ יענער גדויםער צאל שול־םארװאלטע־ס און לעדער, װאס ז״עדע נעמען און פערזאנען זענען פאר אונזער עםנטלעכקײט גארנישט באקאנט, צװײפל איך קײן טינוט נישט, אז םען װעט דעם שטדיק אדיבעדשלעפן, מען ײעט נעװינע]. ראס נרײטן זיך צום נײעם קולטור־זמן אויף אלע נעביטן: צו־ לעקצ־עם, פאדוטם, קורםן, צו אלערלײ בילדוננ־ארבעטן — פו•