Literarishe bleter · 1931-10-30 · 44 (30.10.1931) · p. Seite 827

827 ז־יט זיופב.) 44? ינוזזךאויטנו ברעמגו ו\\ז. אין אונזער םביבה איז א םך נעטון נעװאדן אזא אײנדרופ צו יטאםן, און עם איז נאך מער געטון געװארן אפצוט״טן יעדע פענ רעכע באגײסטערוננ, יעדן פאטאם םאד אונזער קױם און טפןירא פאד אונזער ׳טפראך, װאם איר העכםטע עוברא קען נאר זײן אונ־ זעד קױם צו באיםעםטיקן. װען א סך םון אונז װאאטן דערצוינן געװארן אין אזא ײדײט־ סביבה, וױ ז״ אא״ן וױין פארוױרקיעבן, װאאט איצט אינגאנצן ק״ן ײדי׳טער ביבער־םארק ני׳שט נעװען. עם ,ױאאט ביויז נעװען א ײדי׳ש־רעדנריק םאיק םון יענעם םארט, װאם יעבט נאך, י״דעד, בכ־לא אן א םך פראנרעםױוע קויטוד־װערטן, ריטעראטור א״נ־ גע׳שיאםן. אונזעד מזא באשט״ט נאך אין דעם, װאם םיר זענען רערצויגן נעװאדן םון בעסערע דביים, וױ םיר זעגען אאײן, אין דעם, װאם םיר םיאן אנדערש, װי םיר פארמואירן, און ײדי׳ש, ײדי׳ש סאלק און ײדי׳ש <5עבן איז נאך םאר אונז א םך םער, װי דאם, װאם םיר זאגן. אבעד א״נם דארױ זײן קראר: דאם, װאם אונזער א״ענער־עוקם איז נ״שט נענונ געװאקםן אין די רעצטע יארן, און דאם, װאם דער איצטיקער עקאנאמישער קרױים האט ני׳שט נעלאזן אםילו קיין װארעם װינקל, װאם זאיצ נערן כאטיש דאם בעםטע םון אונזער קולטורעלן ־שאםן, נעמט זיך םון דעם, װאם סען קען ני׳שט האלטן אין דייםן זיך םון ײדי׳שן םאלק און אין דער זער ביקער צייט רעגן צו באגייםטערונג םאר יידישע װערטן. רער ״יידיש״ םון דער ײדיש־װעלטצעכער םביבה איז צו אםט געםירט געװארן אונטערן םאטא םון שלום־עליכםם יידענע: ״א נע זונט דיר אין פיםקל און א קרענק דיר אין ב״בל״. נו, האבן םיר עטלעבע יאר גענאםן םונם ״געזונט דיר אין פיםקל״. איצט איז ׳שוין געקומען די צייט םון לײרן םונם ״קרענק ריר א־ן בייבל״. און איין גאט װיים, װי לאנג עם איז אונז אזוי באשערט צו קדענ־ קען און קרענקען. ק ו ל ט4י ד ־ ו ם ן אבער אפצולאזן די הענט — דאס איז שוין נארגישט בארעכט־קט. טאקע - עם איז א שװעדע צייט. די ־שװעדקייט אױ נאך םע־ אין דער טסיױוװג, װי אין רער פאקטי׳שער לאגע, װאם איז זיבע־ נישט ראז באםארבט. רי עװזױװנג ארום דער ײדישעד קולטור־באװעגוננ איז אין דער לעצטער צ״ט נישט קײן זײער םרײלעכע. אויב די שטיםוננ זאל װײטער אזוי נײן, קאן עם ברענגען צו אפהענטיק״ט — און קענן רעם דאדױ מען קעמםן מיט אלע כװזות, װאם זענען נאר דא. איז ניישט װ״ל איך בין א פדאפעםיאנעלעד אפטיט־םט, װײל איך װיל טר״סטן, נאר פ׳שוט װײל עס איז אבםאלוט נויטיק צו בא־ װײזן, אז די פעםיםיםטישע ׳שטימונגען זענען דורכו־ם נ־שט בא־ רעכטיקט, װיל איך דא פרװון רערן אםענע דײד װעגן דעם■ צו ־עטאנר םון דער ״דישער קולטור־טעט־ק״ט — צום נײעם זטן. לאמיר נאכאמאל בײ זיך קלאר װעדן: ״דישע, װעלטלעכע קולטור איז נאך נאר א נײער ענין און ער םאדערט ז״ער א םך צײט, םיל־םיל טער, װי עם איז בױ איצט אויף אים אפנענעבן גע װארן, אז ער זאל זיך קאנען ט־ױ םארװארצלען און ברענגען םרוכט, װאם אלע זאלן זען און אלע זאלן דערםילן אין זיך. מיר זענען םאקטיש ב״ם םאםע אנהויב םון דעם ײדיש־־ולטורעלן נוםח. דער־ בײ האבן טיר צו קעמםן קעגן אן א שיעור ־שװעריק״טן, ׳שטערונ־ נען, ב״זװיליקע ם״נטשאםטן. דער עיקד האט אבער רי יירישע קולטור־באװענוננ צו קעמםן אנטקענן דער נלײכגילטיקײט םון דער אן אנדערע. בײ אונז קוםט טײלמאל אוים ז״ער אוםגראצ־עז נאכ־ צולויפן מיט געשרײען: מה־יפית, שקלאםן, לעקן דעם באלעבאס, װען מען זעט עמעצן זיך ר״םן צו דער לאנדשפראך. ביי אונז איז פאראן א ברירה. און װען דער יידיש אױ אזא װי איך האב נאר װאם נעשילדערט, װערט די בדירה א נעםערלעכע. איך האב אנוםלטן פארעםנטלעכט אן אדט־קל װענן ײריש און האב באקוםעו דערםאר א ביטערן גאב םון א פאלעםטינער לינקן םועל־צױן. לויט םײנע דייד, ישרײבט עד, קוםט אוים, אז איך בין א חובב יידיש און דאס אױ ממ׳ש א םארבדעך. װארום דעםאלט װערט דאך עננ דער פלא־ז םארן ״סט־כישן פראצעם״. און דאם איז, װײזט אוים, נראד אזא ײד, װאס אן דעם ״םטיכ״שן פראצעם״ איז עד װי או א האנט. םיר האבן אננעהויבן ם־ט א געװאנטער פראבע צו װערן א נײעד בוח א־ן ײדישן לעבן. ״יידיש״ און ״װעלטלעך״ זענען גע־ װען אונזער צװײענדיקער םאטא. ק״נעם איז נ־שט אײנגעםאלן, אז דאם װעט ם־ט זיך מיטשלעפן נעדאנקען און םעשים, װאס זוכן אפצושװאכן אוגזער באװוםטזײן און געפ־4 פאר דער לאננער הים־ טאדישער קײט, װאם ציט ז־ך הינטעד אונז, פאר די פאזיטױוע װערטן, װאם לינן אין אונזעד נע־רשנטן לעבנםשטײנער. אבער אן דעם איז דאך ״װעלטלעך״ בלוױ אן אלנעם״ז־םענטשלעכער עניז, װאם טראנט נישט אין ז־ך ק־ין שום הבטחות םארן ײדישן אינ־ האלט םון אונזער לעבן, און ״ײדיש״ װערט א טויטעד פר־נציפ, פאר װעלכן קײן מענט׳ש האט נאך אפילו קײןיבענדל םון א ״שוך נישט מקדיב נעװען. און אויב דאס אױ דעד װעג, אויױ ־ועלכן אונז אױ בא׳שערט צו נײן, װי זאל אונזער פאלק האבן צוטרו• צו אונז? וױ זאל עם ז־ך נישט שרעקן, אז א־ן אונזערע הענט קען י־אם גאנצע ײדישע לעבן אומקומען? װי זאל עם נישט באקוםען רעם אײנדדוק, אז אין ״ײדיש״ װי א פדינציפ שטעקט נעםאד אםילו םאר ״ז־יש אלײן? זז. עקז}נ׳//נ־-י^רל/ פ א ד ן נ ײ ע ם ״עם איז קײן קונץ נישט אלעםאל צו ׳שפ־לן דעם אפט־םיםט, און זיך א״נרעדן, אז זאכן זענען נוט, כאטיש זײ זענען שלעכט. עס האט קײן זין נישט צו ,־עדן כםדר, אז טיט דער ״ריישער קולטוד אין אםעריקע איז ״א־קײ״, װען עם איז פארט נישט אזוי״. דער אוימאר םון אט די רײד אױ אלײן א קולטוריםט, אן אי־ בערנענעבענער, א געטרײער, נאר איך באמערק בײ אים לעצטנס םימנים םון םידק״ט. די נעבדאכטע פאדציע מוסר האט ער טיר אר״ננערוקט, װען איך האב אים נעזאנט, אז ני׳שט געםערלעך, םען װעט זיך דעם קולטוד־םעזאן װידער דורבשטופן, און װען דעד םך־ הכל װעט אונטערנעצוינן װערן, װעט מען אויסנעםינען, אז עפעם אױ אונז םאדט צונעקומען. בין איך דאם דער שטענדיקער אפט־םיםט? רורכוים נישט. א־ך זע אויך די ״שלעכטע צײטן״. אבער איך זע, אז עם איז א סכת מד־נה, אז עם איז באםת נישט םוינלדיק אין דעם נאנצן לעבן, אז קודם־כל האבן זיך א שאקל כעטון די עקאנאם־׳שע יםודות, און ממ־לא מוזן די םענםטער אביםל ציטערן אין די אויבע,־שטע קולטור־שטיבלעך. ײדישע קולטוריםטן באקלאגן זיך לעצטנס אםט און גאנז שטארק. װי אזוי שלעפט םען דעם װאגן װײטער? וױגציק ניױי כוחות קומען צו, די אלטע זענען אויםנעםאטערט און — ,יואש װעט ז״ן? זענען די קלאנענישן און באקלאגענישן אםשר בארעכטיקט,