Literarishe bleter · 1931-10-30 · 44 (30.10.1931) · p. Seite 826

ריייײראריפי*!דזויזר- ג\גו־־-;י(-מ13י*4 .. ־ י - --——'-.!■-—ז*־יי*ז ל •* . ..נ. -*.יי^י און וואקםט *זוים א נײע פ#רם םג1*.ײדיש <עב[. סיר הןזבן זיד נעריכט, אז׳ ןזט׳ןזט און מיד װעלן קעגעז׳ מזוױיזן דעם ײדיש, פאאק םיט ז״ן נאט־ראעכן פא׳ױאאננ צו װעאן יזעבן און װאקםן װי א םאאק -ר אז מען קען זײן: א טאדערנער ה״נטװעאט־קע־ טענטש און דאך אעבן רורכױם״ייריש. מיר חאבן דאס אויך צײטנוױיז דערװיזן. אט, אמשא, האט טען בײ אונז נעזאמאט פאאקאאר. עם האבן אויך נעזאמאט נעװיםע דײטשישע ײרן, אבער בײ לי אעצטע איז דאם נעווארן באוח ארכױו־ מאטעדיאא, בײ אונז איז דאם געװארן אעבעריקןןד אטעם. אאע אוגזעדע יםסחות און ױם־טובים זענען פוא נעיװארן מיט די קאאנ־ ינען פון ײדישע פאאקםאידעד. אין אונוערע שואן האבן פאאקם־ םעשױת אננעהויבן צו םארנעמען א פאא־ז וױ א נאציאנאא־דער ציערישער מאטעדיאא. בקיצור, אט ידי ד״ן־װ יםנשאפטאעכע ארבעט האט באד״בעדט אונזער אקטױו־אעבן און עם נאציאנאא נע־ קדעפטיקט. די ״דיש־באװענוננ האט זיך אבעד פארקירעײעט אין א טיעמפן, טויטן וױנקא. מייא פון אונז האבן — אין דער היץ פ־ן קאמף אנטקענן אננרייםנדיקע שונאים — זיך אאײן און אנרעיע א״נגעדעדט, אז ײדיש, די הויאע שפראך, איז דער ״א״ און דער ״ת״ םון אונזער תורה. אנדערע האבן — צואיב טעמים ארויםנע־ צװונגענע פון פדעםדע טעאדיעם — באװוסטזיניק אפנעריסן ײדיש פון יידישן אעבן אויױ אזוי װײט, אז עם איז נעבאיבן אן אויםנע־ דארטער און אויםנעקװאדטער אני מאמין, .ױאם קיין פשטא־קאפ קען שוין מער אין אים קײן רוח חײם נ־שט ארײנבאאזן. א פײנעם בײשפיא םון אזא םאדט ײדיש האב איך נאד־װאפ באטעדקט. אויד א שוא־קאנפערענץ אין שיקאנע א־ז אגנענומע! נעװאדן א רעזאאוציע ײעגן ױננט־קאובן, אין ײעאכער די ״נאציא־ נאאע עקזעקוטױוע״ פון ארבעטעד־דיננ ווערט אױפנעפאדערט צו זען, אז די ױננט אין די קאובן זאא דערצוינן װערן אין ײדיש־ םאציאאיםטישן ג״םט און זאא צונעצויגן ײערן צו דעד שפראך, קואטור און אידעאאן םון דער ײדישער ארבעטע׳־־באװענונג״. (״אונזער שוא״, אקטאבער, 1931). מיאא, אידעאאן פון א באװע־ נוננ — איז גאנץ קאאר. קואטור פון א באװענונג — כ׳וױים, מיר באנוצן װערטער אזוי נאכאעםיק, אז אפשד קען מען אויך דאם פא,־שטיין, אבער שפראך פון א באװענונג? דבונו שא עואם, צו וואם דארד א באװענונג האבן א־ן איינענע שפראך? א באװענוננ א־ז דאך נישט חואה זיך אויםצוקאײבן א שפראך פון עפעם א אעבעדיק פאאק און פטור אן עסק. צו וואם נעםען אומשואדיקע ױנגעאײט און זײ ״צוציען״ צו א שפדאך, ײײא עדגעץ א באװעגוננ — םעג זי זײן װי טייער — האט זיך עפעם, םםתמא צואיב א קרענקאעכן קאפריז, א־יםנעקאיבן אן אײנן אשון? װאםער װעדט קען האבן אזא מין ײדיש? װאסעד בא־ גייםטערונג, מ׳שטיינסגעזאנט, קען אדויסדוםז א ״סיםטעם פון אד־ טיקואירטע קאאננען״ (װאס דען א־ז שפראך?), אויף װעאכער א באװענוננ אדעד ״אדבעטעדמאםן״ האבן זיך אננזןזעצט אום־ זיםט און אוטנישט? םיאא, א דײטש, אדער א רום, אדעד אן עננ־ ■׳ענדער קען זיך גאנץ פ״ן אדוםטדאגן םיט אזעאכע געדאנקען און באצױננען, ער מעג אפיאן טענהן, אז נאצ־אנאאע שפדאך איז בכאא אזא מ־ן זאך, ײאס קאפיטאאיםטן האבן אױםנעטראכט צו פאדטונקאען דאם קאאםנבאװוםטזײן פון פראאעטאדיאט. דייטש, אדעד רוםיש אדעד עננאיש װעט דערפון א האר נישט אײדן. װאדום נאייך װי אזא םענטש ײעט זיך אפזאגן דעם דערמאנטן םזמוד, װעט ער װײטעד אננײן םיט אויםאעבן זיך אין זײן נאציאנאאעד שפדאך, אזוי װי עם װאאט נארנישט געשען. א בר־רה האט על?' בײ אונז איז ד• אאנע איננאנצן אן אנדעדע. א־א, שוין נאר זײט 826 די נאציאגאאע אמביצ־עס, װ$ם מןזן ^י*ן א.ן ײדישע שדייבע— אײענעד באצױננען קענען זיך אויםשעפן באויז מיט ״ביכער״; אז ביבעד קענען אװעקנעשטעאט ײערן װי עדשטע און אעצטע סיבית און פועא־ױצאם יאינם נאנצן קדייז, װאם ־ופט זיך ״דיש נײםטיק אעבן; אז ותן נזיר זאאן נעהער־ק באזארנן שדייבעד און פאדאאנן װאאטן מיר שוין דויק נעמעגט זיך אײעקזעצן אין אונזעדע ווײנ־ נעדטנעד יװי צוםר־דענע טאטע־מאמע, װאם האבן אױםנענעבן זײעדע קינדעד אין פדײדן — אט דא, דאבט זיך מיד, א־נמ דע־ ענטפער אויף דעם זײער מאדנעם רעטענ־ש. און א דעטעניש א־ז עם — נישט צו פא־שט״ן. אויב די אנ־ נענעבענע םיבות ראדפן דע־קלעדן די א־צט־קע קואטו־עאע ידידה, טא װי האט :עקענט געמאיט זיין אן עאיה? םיד האבן היינמ זי־ כע־ מעד אינטעאיגענטע א״ענעד װ־, כאפן מיד אן, מ־ט צװאגצ־ק יאד צודיק. די קװאאיטעט פון ״דישן שד־יבעד אין דע־ איצטיקער צ״ט שטייט דאך הימא־העכע־, אין אאנעמ״ן :ענומען, פון דעד ייר־שע־ שרייב־קונסט אין יענע יאדן. מיט ײדישער אינטעאיגענץ שטײען מיר היינט א סך בעםעד, ־עדנפאאם נישט ע־נעד װי רעי מאאט. און די, װאם זעען נישט א״ןדיפאזיטױוע פאדדינםטן פון דעד ־יזיק־אויםנעװאקםענער ־ידישע־ פ־עםע אין דעד נאנצעד װעאט, זענען אדעד בא־נד, אדעד פאדביטעדט, אדע־ בײדע צוזא־ טען. ה״נט או־ב אן עאיה, האט ז־ נעדאדפט פאדקומען :דאד איצט, ײען מיר זענען אזו־ פ־א ד״כער אין כוחות, גראד א־צט, װען עם אח או־םנעװאקםן א ײדישע שוא, װענן װעאכער מען האט אין יענעד צײט באויז געחאוםט. אויב מ־ר אעבן איצט איבע־ א טיפן ג״םטיקן קדױים א־ן אונזעד ״דיש־װעאטאעכעד םביבה — און דאם איז א פאקט, אין װעאכן ק״נעד קען נ־שט אײקענען — דאדפן מ־ד זוכן די םיבה דעדפון א־ן נעװיסע ענרערוננען, װאס זענען פאדנעקימען א־ן אונזעד אעבן, אינם ײריפו\ אעבן אונזערן. עדנעץ האט נעםוזט דא זײן א פאום, װאם האט זיך איצט פאדװאנדאט אין א מינום, אנ־ דעדש איז אוממענאעך צו פארשטײן די נאנצע דערש״נוננ. דטר ײדיטומר?ורסױר־רזװמגזאװז אױ צװויפגפפאט ױױז א צײגז, װמ\ ײדיננו אין גנװואר\ א באוװגזנװױיןגג גװגנצינו אינגז ואציאואר\ או\?ורגזורנוט רנוב\ גװ\ ײדיגגו\ פאר?. רגור איצגזיסנור?רױינז פארגז צווויף וזיגז א צײגז, װע\ א גרוינזגור נזײר פו\ דנור ײדיגגו־באוועגווג האגז אראפגעװארפ\ פו\ זיר ארנו איוטװײויענזגזע ואציאוארט הװװײבוה\, האגז אוינזגטוזנורנז צו װער\ א פווסביט בו\ א פירזײפי? רטב\ אן\ ויר פארװאודריז אי\ א זטרבנזגזנגױזנװריסו אױנזנזרוװעוגז אויף בו רײננוט\ ביכער. א ביכעד־מארק אח פאדבונרן מיט אן עקאנאמישן צושטאנד, מיט צייטן םון םאטעדיעריעד שפע און דחקות. אבער א יידינגונור ביכע,—מאדק איז נאך א חוץ דעם ארעפ אפהענניק פון באזונדעדע נ״םטיקע טד־בונע־בוחות, פון א וױרן ב־יצוקומען דדויםנדיקע פיינטרעכע א״נפ^וםן, פון א טיף־באײוסטזיין און א טאנטענאעכעד פדאקטיק, װאם באקדעפטיקט אונזערע פאזיציעם אין דעד װעלט וו־ א באזונדעדע נאציאנאאע איייננארט. אין דער יידיש־װערטאעכער םביבה איז דאם אײנשטעאן ז־ך פאד ײדיש גע:אנ;ען האנט אין האנט מיט א געדאנקענגאננ, װאם איז א מין מנאה טפח וםכםה טפחים: פון א־ין ז״ט — אונזער אעבעדיקע שפ־אך, און פון דעד אנדערער ז״ט — זאא נאר קײן םימן נישט בצײבן פון אוניעד אײננארטיק אעבעדיק אעבן. די ״דיש־אאזוננ איז אכתחיאה נעװען פאדבונדן מיט א בא־ שטימטן בא־ק אויף דער ײרישעד שפדאך. אבער קײן פעםימיםט װאאט נישט געװאגט פאדויםצוזאנן, אז דערם־ט װעט זיך עם ענ דיקן. מיר האבן אאע;עפיאט און נעזען פחוש, אז דאם נד״ט זיך