Literarishe bleter · 1931-10-23 · 43 (23.10.1931) · p. Seite 818

לי3<ןר$ריפז<ץ 3ל<ץ*<זר ו\\ו. (•39) 43 ¥ ז ב ד ו נ ו ת ןצג דער געטויבלזע 9ז\ דמר ״גוילגגור גירג9(זי'1 נוראים און אים מאכן םאר א חזן אין דארטיקן טעמפצ... — דעריבער הןזבן םיר אים אויםנעקציבן אצם פאראעזער םון די פ־ע־ םעם פארן צענז$ר... אין א פ#ר ׳שעה ארום איז נאכבוש צוריקנעקזםען םיט אן אראפגעאאזטער :אז... װןזםי? דער אננעשרןזקענער ראבינעד האט די פיעםע פארװערט. ער הןזט אויםגעםינען, אז עם איז אומםארא־ צי׳פ, װאם די ׳פיקסע נאטא׳טע װערט דןזרט שװאננער םון דעם ײדישן םישער־ױננ יאנקל בוילע... װי ביטער עם איז נישט נעװען אויםן הארצן, האבן םיר זיך שטארק צע׳לאכט פון אזא אפשאצוגג. אבער דער נעאעכטעו־ איז נעװען םיט יאשטשערקעם, װײא גראד אויף דער פיעםע האבן םי־ נעצײגט אונזער גאנצע האפענוננ. מיט א פאר םאנאט שפעטער איז דער צענזאר אפגעפאין אויף אורצויב און איבערנע׳צאזן זײן שטעל־פארטרעטער, א פשוטער זעלנער, אבער א װוילער ױנגערםאן, א נרויסער למדן און געאערנ־ טער, און זײער א פרומער. (שבת פלעגט ער אין א טיר נישט קלאפן, כדי נישט מחלל שבת צו זײן. ער םלענט שטײן היגטע־ן טיר און אזוי לאננ רוםן יענעמם נאמען ביז ם׳םלעגט אים דעד־ הערן...). ער האט שוין נעקאנט אעזן און שרײבן ײדיש, נעװען באקענט םיט דער ײדישער איטעראטור. האב איר גענומען די פארבאטענע פיעסע ״יאנקל בו־לע״, אדאפנעריםן דעם שער־בצאט, און צונעקצעפט א נײעם םיט אוים געדרוקטע בוכשטאבן ״דער דארםם־ױננ״. םיר האבן עם אװעקנע־ טראגן צום נײעם צענזאר. דער ױננער ראבינער האט איבערנע־ צײענט און גצײך נענעבן זײן שטעספצ... און אזוי איז דער צופעציקער נאםען ״דארפם־ױננ״ נעבציבן םער באװוםט װי דער ארינינעלער נאטען ״יאנקצ בויצע״ אםילו שפעטער, װען די פיעםע האט פארנומען דעם ערשטן ארט א־ן אונזער ירעפערטואר — און אז א פאדצענער האט די פיעםע אפגנ־ דרוקט, האט עם שוין אויך נעטראנן דעם נאםען ״דארםם־ױננ״. צוטרעטנדיק צו דער רעזשי םון דער פיעםע, האב איך נע־ םונען, אז דאס ביצד, װו יאנקצם טאטע שטארבט, איז איבעדײז און דערצו זײער םעצאראםאטיש, װאם װירקט אויך נישט קיגםטצע־ ריש. א־ך האב דאם ב־צד נעװאצט אדויםװארפן, אצם איבעריקער באצאסט. אבער דא זענען םײנע נאױוע חברים ארױםנעטרעטן םיט א פראטעסט: ״װאם הײםט! איך װעצ זיך דערצויבן אזא זאך^ ם־ך װעצן נאך א״נר״םן מ־ט די ציטעראטן. װען ז״ װעצן זיך דער־ װיםן, אז םיר באנײען זיך אזוי הפקרדיק םיטן דראםאטורנ..." אין עם איז נעבציבן םיר זאצן גײן פרעגן א שאצה בײ ד״ר אצשװאנ־ נערן און זצמן רײזען, און מײנע חבר־ם האבן נעז־נט. און דאם ביצד איז נענאננען. און װערט נאך ביז איצט נע־ שפיצט אין די ״װיצנער טרופעם״, װאם שפיצן אין אײראפע. ערשט, אז איך בין געקוםען אין אמעריקע און זיך נעטראפן םיט קאברי־ נען, האב איך אים דעדצײאט די מעשה און ער האט שטאךק גע־ צאכט און ם־ר פארזיכערט, װען ער שרײבט איצט די פיעםע, װאצט ער אזא ביצד נישןז אננעשריבן, און אין אםעריקע װערט טאכע דער ״דארםסױנג״ געשפיצט ביז הײנט אן דעם ביאד... די אויםפירוננ איז ארוים ז״ער נעצוננען, די שוישפיצעי האבן זיך אזוי אויםנעצײכנט אין זײערע ראצן, די רעזשי, דער צוזאמענשפיא און די מאםן־םצענעם איז געװען אזוי נעראטן, אז ד־ פ־עםע איז נעװארן דעד ״שצאנער״, זי האט פאידנומען דעם אויבנאן אין רעפערטואר און געבראכט די נרעםטע א״נאםעם, ביז דער ״דיבוק״ איז אננעקוטען און םארנוםען דעם ערשטן ארט. (סוף קוםם)?. קעדיסז}/ ןן^ ז״ט 818 א 3 י ם 9 \הוזעיג\ א־ך װיל רא דערצײצן אן אינטעדעםאנטן עפיזאד מ־מ א צענזאד. ם־ר האבן באשצאםן או־םצופירן ״גאט פון נקםה״. קוםט םען צום צענזאר אדורכצוצײענען אסריער דאס שטיק. װי דער ראבינער האט דערהערט דעם נאמען ״גאט דער ראכע״, האט עד ז־ך דערפרײט: ״ענדאעך — זאנט ער — האט איד באשצאםן אויפי צופ־רן א דײגובוגו בוסיי?. א, דאס שטיק קען איך נוט, רײנהארדם האט עם נענעבן אין בעראין. א־ך האב געצעזן ז״נער צײט װעני דעם (ער אצײן א־ז נעװען פון פראנקפודט). ז־ ברו־כן ניכט צע״ פאר םיר... א־ך גיב זאפארט די עראויבענ־ש״. און ער האט ארו־פ־ נעצײגט זיין כשרן שטעמפצ אויף דער ״דײטשער״ פ־עסע... אויױ מארגן נאך דער פרעם־ערע, זענען נעװען נעדרוקט אין ד־ דײטשע צ־יטוננען גרו־םע אדט־קצען, א־ן װעלכע עם איז דער־ צ־יאט געװא־־ן דער א־נהאאט, און צום שמארקםטן א־ז געצויבט נעװארן דער צוזאםענשפ־א םון די ״םײדאעך״ א־ן ״הײזא״ דער קאמענדאנט פון יטטאט, אן אאטער בײזעד נענעראא, האט נראד איבערנעאײענט די קר־ט־ק... און באאד איז נעװארן א טומי, אז ר״ר אעװ־ האם אונז דעדאו־בט אויפצופ־רן אן אוםמאראא־ש שט־ק... מ׳האט באאד נעשיקט רופן אונזעד דידעקטאר, און נע־ פאדערט פון אונז, מיר זאאן אפשפיאן ד־ נאנצע פ־עםע בײטאנ בײ פארמאבטע ט־רן פאר דער ם״א־טער־ש־ער צענזור־קאםיםיע, און ז־ װעט פםקענען, צ־ םיר םענן עם שפיאן פאדן פובאיקום און א־בעדהויפט פאר די םאאדאטן, װעאכע םאענן שטארק באזוכן אונזער מעאטער... צו דער-באשט־מטער צ״ט זענען אננעפארן 4 אויטאמאביאן מ־ט א נאנצן שטאב אפיצ־רן מיט דעם אאטן בײזן נענעראא בראש, צוזאםען א םאן 20. פאר זײ האבן מיר אפגעשפיאט ר־ נאנצע פא־־ שטעאוננ. און װי טיר האבן ז־ך נישט באמ־ט צו שפיאן זײע־ ״צניעותד־ק״ און ״מאראאיש״, האט דאך די קאמיםיע פארװעיט אונז צו שפיאן ״נאט פון נקמה״. דער אאטער בײזער גענעראא האט געפםקנט: ״םען טאר אונזעדע םאאדאטן קײן בארדעא נישט װײזן — מען קאן זײ ״םאראא־ש פארדאדבן״... דער פעאד־ראביינער , האט נעבעך געכאפט א שטרענני אויסדײד, װאם עד האם עראויבט אזא אוממאראא שטיק. און פון דאן אן איז ער נעװארן אויםערגעװײנאעך שטרעננ און פארז־כט־ק. דערװײא האבן מיר געקראנן בײ א פרױואטער פערזאן א. קאברינם דדאםע ״יאנקא בו־אע״. םיר האבן א־בערגעאײענט ד־ פ־עםע און זיך אן איר אנגעכאפט מיט בײדע הענט. זי איז נעװען צונעפאםט פאר אונז. נוטע, נעזונטע, קערנדיקע ראאן פאר אאעםעז. און אאץ פאא־׳יז־םענטשן, װעאכע זענען אונז אזוי נריגנ צום שפיאן. דערצו א פרעכט־קע םאסן־םצענע אין צװײטן אקט. םײן םאנטאו־ע האט גענומען שפיאן. איך האב שוין נעזען דעם נאנצן־ יריד, ם־ט די םורן פויערים, קאראבעאניקעם, די אוקראינ־שע באפוצטע ש־קםעם און שקצ־ם מ־ט ז״עד געזאנג און טענץ... נאכבוש א־ז נאײך אװעק צום צענזאר אעזן די פ־עםע. ער איז נעװען רער איבאינג בײ די יאהודים. זײ האבן אין אים געזען די םארקערפעדוננ םין דעם םזרח־ײדן, מיט זײן הומאר, מיט זײן פאאקםטיםאעכק״מ. אים האבן זײ מוחא נעװען אפ־או דאם, װאם ער האאט זיך נישט אין א געזעאשאפט װ• אן עכטער ״א״דאפײער״, װאם ער עסט נישט אויט דעם עםטעטישן שואחן־ערוך און אפ־או דאם, װאם ער םאעגט די אננעצוינענע דײטשן אזוי אפט קאאפן נוטברודעריש איז פאײצע... םון זײנע חםידישע נינונים זענען זײ נעײארן אזוי בא־ נײסטערט, אז זײ האבן אים נעוואאט םירן אין בעו־אין אויף יםיפ־