Literarishe bleter · 1931-10-23 · 43 (23.10.1931) · p. Seite 813

זײט 813 ק ריסיטואריסזו ברזוזסר ג\זז. 3901,) 43 4 זיכער נעװען אן ערישטראגניתער מתור פאר דער נע־שיכטע פון דער עפאכע, םאר דער כאראהטעריםטיס םון א רײע מענט׳שן. װןזם פאר א כאדײטוננ ביק אלײן האט צונענעבן זײנע םעמוארן איז צו זען דערםון, װאם אויט זײן כװנה וזאבן זײ נעמעגט םארעםנטילעכט װע־ן ערשט נאך זײן טויט. אבער דערצו איז, צום אומניליס, ני׳שט נעהומען. די ׳םרםה, װאם האט נעמאכט א תא םון א נרויםן טײר םון בראד אין יאר 1835, האט ני׳שט םאר׳שויגט אויך די יליטערא־ רישע ידושה פון איר נרויםן זון. אילע זײנע כתבים, וואם האבן זיך נעםונען אין .רשות םון ז״ן א״דעם דעם םשכ״צ ראטענבערנ, און װאם ׳שמואא־אײב גאאדענבערנ האט זיך נעקאיבן ארויםצונעבן, זענען אומנעסומען אין םײער. אבער אםיאו דאם, װאם מיד װ״םן םון אים איז נענונ, אז דער נאמען ביס זאא ני׳שט םארנעםן װערן, און דאם בין איך אויםן נעװען פיט דעם דאזיסן ארטיסא צו זײן הונדערטםטן יארצײט. װעגן די אעצטע יארן םון זײן אעבן װײםן מיד נאר םון זײנע עטאעכע ברױו, װאם זײן םרײנט און נרויםער םארערער ׳&םואא אײב נאאדענבעדנ, דער ארויםנעבער םון ״כרם חםד״, האט פארעםנטאעכט צוזאםען מיט עטאעבע הערות. אין דעם בריװ פון נ׳ ניםן תסצ״א (אומנעפער אםריא 1831) שרײבט אים ביס אויםם״ראעך ותנן דער היאםם־אסציע, װאם איז אננעפירט נעװארן אין דער בראדע־ סהאה פאד דער ארעמער באםעאסערוננ אין דעם דאז׳סן שרעסאעכן יאר םון הוננער און כאאערע. און אין א םאר ײאכן ארום איז עד אאײן נעםאאן א סרבן םון דער מנםה. און, װי שוין דערמאנט, איז די סוםענדיסע דורות נישט באשערמ נעװען, אז עס זאא איבער־ באײבן א זכר נאך אים — די מעמוארן, װאם ער האט נעשדיבן װענן זײן צײט, אויט דער אריגינאאיטעט און טיםסײט םון ביסם פערזענאעכסייט, אויט זײן אדיםנעבוכדנסייט טיט די םי.רער םון דע־ תסוםה, םײ םון משכיאישן צד, םײ פון דעם חסידישן, װאאט עס נעדפזן עעדססע/ םאדים שװאדץ ם\\ א עװז\עם*) צינדן זיך אן מיטאמאא שװארצם אוינן, אויםט ער צו צום אינ־ סטרומענט און שאאגט ארויס װונרע־בארע טענער, װאס איבעראשי אכראנען און אונז אאעסען. אז דער מאאע־ מאאט דעתאראציעם פאר א פיעסע, כאפט שװארץ פאוצים דעם פענזא ארוים םון יענעמם האנט און נעמט אאײן האםטיס צו מאאן דעסאראציעם. און אפיאו װען אינדבערנ האט נעמאכט זײן באר׳מטן ,־עסארר־םאי, האט שװאר׳ן דאן עם איבערגעאעבט װי אן אײנענע זאך; ם׳האט ז־ך אים אויםנעװיזן, אז ע־ װאאט עם געמאכט בעסער. מען איז געװײנט צו רעדן װענן שװארצן װי װעגן א געשעםטם־ מאן, װי װענן א םאיגסן אונטערנעמער, יװאם טראבט באויז װענ; זײנע אײנענע אינטע־עסן און פא־דינםטן. אבער איך םרענ אײך, װעאכער אויםנערעכנטער םוחר װאאט עם א־ײננעבראהט אזעאכע קא־אסאאע קאפ׳טאאן אין טויטע דעהא־אצ׳עם, א־ן פארש״דענע איכט־אפאראטן, א׳ן דער דר״־בינע, װאם סאנען קאנקודירן ם־ט ד• טעכנישע אײנריכטוננען פון רי בעםטע נױ-ארקעד אמעריקא־ נישע טעאטערן׳ ער איז דא םארשײענדער׳ש, װ• ער איז םא־־ שװענדעדיש שטענדיס מיט זײנע אײנענע קא־אםאאע כוחות. שטעאט זיך פאר מארים ש׳װאדצס אן ארבעטם־טאנ: נאנ׳ז פ־• באדט עד זיך אין ים, ער באדט זיך ביז ד• םאמע םרעסט. אז ער אי׳ז געװען אן אבא נאך זײן מוטער, האט ער זיך יעדן טאנ ארײנ־ נעכאפט אין א שו־ צו זאנן א קד־ש. ע־ האט דערנאך םארשײ־ ד־ענע גע־שעםטאעכע באנענענישן, שפעטע־ ארבעט ער מיט דעם מוז׳קע־, מיטן מאאער, מאכט פראבעם מ־ט די אקטיאר;, שפעטעד פראבירט ע־ מיט ד• םטאט׳םטן, אמאא פא־ט נאך אונטער אז ארויםטרעטוננ ערגעץ אין א ראד־א, אדער אין א ״םאס״עט•״, און דע־נאך ד• אװנט־פאדשטע־ונג. און נאך א טאג ארבעט פון א 5)1 שעה, נײט ער אהײם און אדבעט א גאנצע נאכט אוײ־' א דראמאטיזירוננ אדער אינםצענױי׳דונג פון א ײעדק. אויך אט ד׳ ארבעט מאכט ער א־״ן, ער פארנאויבט נישט סײן אנרערן, ער אױ ז־כער, אז ער מאכט עם בעםער. און :אנץ פר• א־ז ער וױדעד דא אין טעאטער, און ט־־נסט א״ן נ־אז קא־ט װאםער נאך דער אנ־ דערעד. עמע׳ז האט אים נעזאנט, אז קא־ט װאסער אױ געזונט, פא־לנט ער יענעם וױ א נאױו קינר. אן אנדעדש מא־ עםט ער כםרי־ זױעד־מ־רך, מען האט א־ם געזאגט, אז עם אױ געזונט. אמא׳ז סומט בײ אים א פעריאד פאר רויע עפר. עםט עד כםדד עפ־, אוז ארץ מיט דער זערבעד רײדנש׳אפט און אימפעט. און אזוי ײי עד באקומט מ־טאמאר אן אטאק צו עםן עפר, צנ טר-גסען װאסער, אזו• א,״ך הױבט ער פרוצריננ אן צו רערנען העברעיש, — דאם אױ נעװען, װען ד■ ״הבימה״ אױ נעקומען קײן נױ־יארק, אדער צו יערנען רום־ש, װען םטאניםראװםק־ם טעאטער האט נעשפ־רט א־ן אמעריסע אדער נאר רײטש, װען רײנהארדט האט גענעבן זײנע מאר־ם נרעםט ...איר װירט, אײ י דעדצײרן װעין שװארץ? ם־ט• פארגענינן! אײ קאן שײארצן א םופצן •אר, מיט שװאדצן און מיט שװאדצם טעאטער זענעז םארבונדן מיינע שענסטע און נײםט־ײכע יארן דאם שװארץ־טעאטער אױ דאך נעװען מײן שור, מ״ן אונױוערםיטעט, וװ אײ האב באקומען םײן סצע:•־ שע אויםבירדונ:. עס אױ נעװען מײן צװ״טע, או־ב נ־שש םײן ערשטע הײם, ײו איך בין נעװאקםן און זיך אױםנע־עבט ײי א מענטש און ק־נםטילע־. איך סאן זײער נוט שװארצן. איך קאן אים שוין אזױםיר יאדן, און עם איז םיד אינטערעםאנט צו ו־עדן ײענן אים, װי עם איז מיר נעװען שטענד־ק אינטע־עםאנט צוצוקוקן זיך צו א־ם שײאדץ פא־אינטערעם*רט און פא׳־אינטדיגידט ארם פעהזענרעכק״ט. מען קאן אפטמאר האבן טענות צו אים, אבע־ אםירו טיט זײנע שײאכקײטן און חסדונות איז עד או׳סעדנעודינרעך אינטעדעםאנט. זיין פעדזענרעכקײט האט אין זיך א צויבעד, ײאס צ*ט צו. ער האט א:ן זיך א מאםע ענערגיע, װאם רײםט זיך םון א*ם, ײאם רייםט א*ס ש׳טענדיק ם*ט. ער אױ אפשר אפטםאר א קנעכט םון זײן א״גענער ענערניע. ער װערט :עס־יבן םון איר, ער ײעדט געיאנט םון א*ר. די ענערניע שטדאמט כסדר םון אים, און ער ׳דאדף זי אויה עפעם אנײענדן. און װיםיר ער טוט, א*ז אים א־ץ ײ״ניק. אז אכראן, רםשר, שרײבט םוזיק פאר א נײער אויםידונ;, * *) ־נירסיא ג<\רמסי<\\, \\י באװגםסי, געװברסי צ\ ר<זר גרופני ײריסוט וןױוזסירטר, װוולבט האב\ ארײ\ג<וט\ריב\ א וײע בראסי אי\ רטר גטטיכסיט פ\\ בטםטר\ ײרױט\ סיטאטטר אי\ אוזטריןט. \י אױ גטטוסיאוט\ וזװנז טרוטסי\ סיאג א\ בײוז טוװזוז טטאסיטר פ\\ וזארינז טוװארץ. רי טױוזסירטרױ האסי אי\ א רײ טװז\טוז\ וזיסי אװז גטגטב\ א רײ כאראטטטריםסייטטט <ז\\ רי אוגטזטטוט ײריטוט ארסייטסי\ אי\ אװטריטט. װײסיטר \\טר\?\װט\ די <״אר<זרטסי\ פ\\ בױט אבראוזא װיװסו, װוה אפטר. צירי אררטר, יט?ב ב\־טװי א. א.