Literarishe bleter · 1931-10-23 · 43 (23.10.1931) · p. Seite 812

׳י זײט 812 ריגיסואריפוז ברטגזגוו זחז. 3901) 43 און וועלן נישט װעלז מםר:ם זײן מיט די פירות םון זײער חכמה זײעדע בדידער, װאס ארבעטן ׳&װער און ביטעד פון ז״ערטװענן און װעאן שדײבן אצע זײערע װערק אין א אשון, װאם דער עורש װעט נייםט םאדשטײן און ותאן זײ דעריבער נישט נוצאעך זײ;, דעמאאט װעאן ז״ אויך מחויב ז״ן אאײן צו אקערן, צו זײען, צו ׳שנײדן, האאץ האקן ובדוםה און זאאן נישט אוםזיםט הנאח האבן םון פדעםדער ארבעט. ״נו, און םדאנצויזי׳ע און ענגאיש זענען אויך אויםגעסישט םון דײטש, נאאיש, אאטײן און נריכיש, נאר דורך דעם, װאם די חבמים אין יעדן דור האבן זיך מי געגעבן, שויז קענן 300 יאר, פון ז״ אײט צו מאכן, זענען זײ געװאדן אויםנעפײנט און איצט — באטש זײ האבן נאך אין זיך דאס נעםי־שעבץ — םונדעסטװענן נוצן זײ צו די דעדהויבנםטע סעדיכטן און צו די נוצאעבםטע םאיצות. ערשט פאד הונדעדט ־אד א׳ז ד־ ד״טשע ׳פפראך ז״ער נ־דער־ק נעשטאנען, פאד אבצ־ק יאד איז רוםיש נעװען א פויעדים־ שפראך. אויך ד־ גאנץ אאטע אשונות: גריב־ש און אאטײן, אז ז־י זענען געבו־דן נעװארן, זענען ז״ אויך זײעד אדעם נעװען, ב־ז עס זענען געקומען זײערע חבםים, האבן זײ נעא־יטערט און נער־ינ־קט ד־ װערטער, האבן זײ נעט־יאט א־ן באאים פון גראמאטיק, ביז זײ זענען נעקומען צו דער נדויסער פואקומענהי־ט, װאם ם־ר באװונ־ דערן אזוי. דאס פראםטע םאאק מאכט א שפראך א־ן א־טאעכער נאצ־ע און א־ן אכפאגנ אי־ז ק״ן שום חיאוק נישט צװישן א״ן שפ־־אך און דער אנדערער אין איר אײננטאעכער פײנקײט. אבע' אאע זענען שטאאפעדיק א־ן אנפאנג, האבן נישט קײן שײנקײט אוי קײן פארם. נאר די פיאאםאפן מאכן םון דעם שטא״ א טײעדע כאי און א װונדעראעך ביאד״... צום סוף אײגט ביק פאר פעדערן, ער זאא איבערבעטן םענדא אעפינען פאר דעד באאײד־קוננ. ביק האט זיך אבער נישט באנוגנט םיט דעם ברױו, נאר האט או־ך מ׳צפ־ע נעװען אויף זײנע פרײנט די משכיאים, זײ זאאן זיך אננעמען מענדא אעפינם עװאה. אזוי, אמשא, דערצײאט רעד בא־ רימטער ר׳ יעקב־בער אעװינזאן, אז אויף דער בקשה פון זײן פרײנט ב־ק האט ער א־ן ־אר תקע״ו (1816) פאדפאםט א שיר קענן םע־ דערן. דע־ דאז־תעד שיר איז פארעפנטאעכט נעװא׳־ן אין ״אשכוא הםופר״. ריב״א סו׳אתטירט דא פעדערן װי א שיכור און אין א תערה באמערקט דעד ״מענדעאסאן פון די רוסישע ײדן״ (אזא ינאמען האט אעװ־נזאן זיך שפעטער דערװארבן). ״עם איז אדעמען באוװםט, אז דעם דאזיקן פאעט (ד. ה. פעדעדן) פאענט די םוזע נ־שט באזוכן, וװ עד פאענט נישט מאכן קײן שנאפם םון שטאדקן בראנפן״ אויף ב־קס בירױו האט פעדער געענספערט מ־ט א אאננער פארענטפערוננ, אז ער איז נישט אויםן נעײען צו באא״דיקן אע־ פ־נען, ער א־ז נאר ארוים קעגן זײן ײדישער איבערזעצוננ און צום םוף האט ער םאראאנגט פון די בדאדער השבאה־םירער, אז מען זא׳א א־ם אומקערן ד־ הוצאות, װאם עד האט נעחאט ביים זעצן זײן פאמפאעט, װעט ער אים נישט ארויםנעבן, און ״די ערד װעט זיך באדויקן און די נשמה פון ר׳ םענדא םאטאנאװעד װעט מער נישט װ״טיקן״. די בראדעד משכיאים האבן אים די פאראאננטע הונדערט רובא נעשיקט און דער ״קוא מחצצ־ם״ איז ערשט פארעםנטאעכט געװארן אין באאד 40 יאד ארום, װען די העאדן םון דעם ערשטן ײדיש־העבדעישן װיכוח זענען שוין אאננ נעײען טו־ט — דורך דעם באײוםטן העברע־ש־ײרישן שר־פטשטעאער אברהם־סענדא מאהר (אעמבערג 1853), ײעאכער האט ׳נ־שט געקענט פועאן ב־י ז־ך, אז א װערק פון אזא מא־ץ, װי פעדעד, זאא בא״בן אויף אײ־ ב־ק פארהויאן פון דעד עפנטאעבקײט, הנם מאהר אאײן שרייבט אין דער הקדמה צו זײן אויסנאבע פון דעם ״קוא מחצצים״, אז א־ן דעם עצם ענין איז פעדע־ געװען אומנערעכט, אז סען דאר׳ז שרײבן א־ן דעד םאאקםשפראך און עד, מאהר, האט טאקע אזוי געטון, ארױםנענעבן אין יידיש א ינאנצע רײ ביכער און אויך די עדשטע ײדישע צײמוננ אין נאאיציע, די אעמבערנער צײטוננ (1848—1849—1850- 1863—1866). איבעריקגם איז פאדאן א סבדא, אז דער ״קוא םחצצ־ם״ איז יא ארו־םגענעבן געװארן נאך פון פעדעי־ן, און או־ך ד״ד ױסף קאויזנער א־ן ז״ן נײסטן װערק איבער דער נעשיכטע פון דער העברעישער א־טעראטור האאט אונ־ טער די דאזיקע םברא. אבער םיר קערן זיך אום צו שםואא יעקנ ביק. און אויםנעפ־װוטן חבם מוהד״ר מענדא אעווין נ״י פון סאטאנאװ, און אויב דו װעםט ד״ן נעשפעט אאזן דדוקן, קענען ד־ דעזואטאטן דערפון זײן זײער פ־א, און וױעםט אײדן פון זײ, ם״ן טײערער. האב א־ך אויפדיכט־ק נעטדאבט: איך װעא זײ דיר פארשטעאן, װי זײ זענען, און אזא קאונעד װ־ דו ביזט, װעםט פארשטײן צו פאריכטן דאס פארקרימטע און או־סצונאייבן דאס סרוסע. ״בנונע ד־ער קר־ט־ק אויף ב־כער און דעם אורט־יא אויף ז־י בכאא זענען די ײדן, או־ט מײן מײנונ:, נ־שט װ־ ד־ אנדע־ע פעאקער ד־ שר־פטשטעי־ער פון ד־ פעאקער ז־צן א־ן .־ו און א־ן פר־ד, און זײע־ע ננ־ד־ס שט־צן זײערע חכמ־ס, דערפאר זענען זײ זײער פ־א, א־ז או־ב עס זאאן נישמ או־פשטײן סעגן זײ פארשטענד־קע ,־יבטער א־־נצוהאאטן זײ און אנװ־יזן זײ ־עדן פעאעיר, אפ־או כחוט השעדה. װעאן ב־כער ז־ך מ־*־ן אן א ברענ, נ־שט צו היאף און נ־שט צום נוצן, נאר צו פארדארבן דעם גאוםט־קן נאדטן פון װ־םנשאפט. אבע־ ד־ ײד־ש־ע ב־בעיר, װאס זײער אינהאאט זאא נישט זיין, א־ו או־ף ז״ בכאא נ־שט אנגעמאסטן ד־ קר־ט־ק, װארום װ־נצ־ק זענען ז־י. ד־ צרות פון אאע מאא האבן ז־ך נעש׳טאדקס, ר־ נאר־שק־יט האט זיך פארש־פ־ייט צװ־שן אונז, ד־ װ־םנש־אפט האט או־םגע־ שפ־־־ט א־ירע פא־נא און האט װי־ט אװעקגעיװאנדערט פון א־־ ע־שטן נעסט. ד־ צאא פון אונזערע שר־יבער א־ז קאײן און א ק־נד קען ז־י או־סצײאן, און אויך די האבן גדויםע שטערונגען און יע־ דע־, װאם װיא ארײנקומען א־ן דעם טויע־ פון װיסנשאפט, םוז א־־נש־טעאן דאם אעבן. אחוץ דער ארעמקי־ט מ־ט דעם דאות גע־ פ־נט ער קעגן ז־ך א מאםע ש־טרו־כאונגען און טויזנטער דערנער ־ינגאען ארום ד־ העדאעבע דויז״. (װײטער שטעאט ז־ך ביק אפ אויף די;רויםע או־פטוען פון מ׳ענדא אעפ־ן פאר דער העבדע־שער איטעראטור און ע־ גײט אריבער צו דער פראגע פון דער עצם א־בערזעצוננ, װאם האט אירויסנע־ רופן פעדערס נר־מצארן). ״װענן דעם, װאם ער האט א־בערזעצט םפר משאי פארחדיםט ד־ך, דו גאײבסט עס צום פ־ש־ט׳נ־ען פון פייגא און צום קוא פין בהמות און חױת פון זואאד. דערמאן דיך נאר, פדײנט! װי אזו־ האבן גערעדט אונזעדע טאטעס און ז״רעם אין פויאן צײט 400 ־אר — ײדיש האבן געדעדט, נעדענסט און געדרשנט די נאונים, דער ב״ח, דער רמ״א, דעד סמ״ע, דער ש״ך ז״א, א־ן דעם אשון האט ג־&רעדט דער װיאנעד גאון ז״א. דעד געאעךטעד פאברא א־ן זײן בוך א־בעד רע־ נעאגראפיע (האאאע 1815) צייאט די דאזיקע שפ־אך צװ־שן ד־ טעכטעד פון דעיד ד־יטשעד שפדאך. און װען די עאטערע די־טשע שפראך איז דיד אזוי א־ב, פאדװאם שרײסטו נישט אויף די איבערזעצוננען פון תנ״ך, פון דעם הםגיד, דעם צאינה ורא־נה און נחאת צב־? א־ן די םפר־ם (װאם האבן אויך גענוצט א־ן זי־ער צײט און פאר ז־־טדע געמ־ינדעם) א־ז דאס אשון מ־ט םאמ־ע גדײזן, נ״ען נעפינמ נישט פיא װע־טער, װאם מען דארף האבן א־ז א שפראך, און עפ איז בײ זײ נ־ש־טא דאס, װאס װעקט דאס נעפ־א און מאבט אן א״נדרוק אויף יעדן מענטשן, װאם האט נעש־מאק. א־ן ר׳ מענדא םאטאנאװעירם א־בערזעצונג נעפ־נען מ־ר דאכ ארעס, װאם ז־ין נעאערנטק״ט פ־רט אים אויף רעם װענ פון ד־ רײנםטע דשונות, באט־נ־ רי ־טפדאך אאײן איז נאך נישט אוים־ געבעםערט ביז א־צט. ״א־ן װ־ן גײט נאך אאע װאך ארו־ם א צ״טוננ א־ן דעם רשון, װאם עס רעדן ד־ פויער־ם און דאס פראסטע פאאק אין עםט־ רײך. װען דאם ניעשעט פאר א פאאק, װאס ז־צט נאענט פון דעד רעזידענץ און װאס ז״עדע געזעצן זענען געשיר־בן או־ף ר״ן דײטש, א־ן דער שפראך, װאס עם רעדן ז־יעד קײזער און זײ־ערע נרויסע א״ט — װען פון זײערטװעגן ניבן ז־ך ד־ נערערסע מ־, זײ זאאן זײ א־בעדנעבן א־ן זײער אשון קאוגע און מאראאיש״ע װערטער, כר־ זי־ זאאן קענען נאכדעדצײאן א־ן דער הײם און זארן זיך ז־י אײנקר־צן א־ן זײער זכדון, מכא ש־כן פאר ײדן, װאם זענען פאר־ װא׳רפן א־ן אוקרא־נע און קענען נ־שט *עזן א־ן ד־ ביכער פון אן אנדער שפראך. אזו־ טוען אאע הכמ־ם א־ן א־טאעכעד נאצ־ע, װאש װ־אן א טובה טון ד־ מענטש־ן, װאם דארפן ז״ער אאםקע. אט דאס הײםט אפגעדינט, װאדום די פויערים און אויך דער המון־עם אי־ בעטן שװער און ב־טעד, ז״ זאאן אנגדײטן פאר די חכמים שפײז און אעבנס־מ־טר, איז דער ױש־ר, אז זײ װ־דז&־ זאאן דערנערן זײער נײסט און ש&ײזן זײער שכא אין אזא אשון און אויף אזא אופן, ײאם ז־• זאאן קענען פאהשט־ין. אבער אז זײ װעאן זיך צור־קהארײי