Literarishe bleter · 1931-10-23 · 43 (23.10.1931) · p. Seite 811

41 זײט 811 ןג>39) 43 ריגועראר־גניס ברמסיעג וגגז. /? ס / ד ײ ז ע / או אינטערעםאנטע פערזענלעכקײט פמ דער ד־זשכלה־צײט וב\נז ה\ור(\רג\ײסי\ יארצייסי פ\\ טײגאר יסהב בי?\ דעם אזיאט״טן כזוזײ אין אעגינגר&ד איז ד?ז אן עהזעכזפאמר, אסת — אן א ׳טעד־בלעט, און ד־ ביבאיאטעש פון אוכזער ײדײש• װיםניצאםטרעבן אינסטיטוט באזיצט א צװײטן, יעוין ײיט א יטעד. אט פון דעם עקזעמפראר האב איך די ביענלעכיןײט צו בדעג־ נען פא־ ד־ רעזער א פא־ מוםטעדן פון כיעגדל לעפינס ״כדעלי״ לדונמא: א. יעפדיבװאדט םון יפלמה דודם זון מיןך פון ישדאל. ב. ױי אזוי מען זאא וױםן ײאם חבמה א־ז און װאס מוםר, וױ מען זאא זיך םאדמט־ין או־ף יזאונע װעדטעי. נ. מען זאא תמיד יןענען א יטבאדיקן מוסד אדויסנעמען, צו עדרענק־יט, געדעסטיה״ט און ״טדגות; ד. תמעװאטע יטנא אײגצוגעבן, א ױנגן מענטיטן — נע־ גיטיעאפט און איבעראײנונג: ה. א חבם מעג עם אויך העו־ן, װעט ער םון דאג־עט װײטעד גײן. און א פאדינפ-צטער װעט םפאםעבעם באקומען: וױ צו פאדיעטײן זיך אויף א מיגזא און מאיצה, אויםן יטטײנער םון חכמים מ־ט זײע־ע פאד׳טטערטע ײעדטעד: ז. ידאת ׳טמים נײט פאד אאע חנמות און נעגימ־עאפט פדײער: גאד גאראגים קעגען מבוזה מאכן חנמה און מוםד: ח. העד צו מײן קינד טום־ פון דײן פאטעד און פאראאז קײגמאא נייטט דאם, װאם דײן מוטעיי האט דיך נעאערגט: ט. זײ זעגען ר־ד גאך װ־ א חגעװדיק מאבו׳ע צופ קאפ און א צירוגג צו דײן האאז: ־. מײן קיגד, אז פאדזיגדיקטע מעגטיע װעאן דיד עפעם א־יגדעדן, זאאםטו גי׳טט װעאן: א. א. ײ. אז די ידיעת װעגן פעדעדם פאמפרעט האט גענרײכט ק״ן בדאד, האט ז• מװזװגו אגמאנן א גדויםן דע־ע: אזוי ארו־םצוטרעטן קעגן דעם דבין און פירעד פון דעד ה׳ענאה! אבעד װעד האט זיך אגנעגומען א׳דויםצוטדעטן פאר דעם פאד׳גזװעבטן כבור םון מעגדא אעםין און םאר דעד באאײדיקטעד ײד־׳טע־ ׳םפדאך, װעאכע האט דעמאאט ג־טט נעהאט קײן גואא און קײן פרײנט? ג״עט קײן אג־ דעדער, וױ יעסואא יעקב ביק. דער א״נםאוםדײכער בראדער מ׳טכיא, יװאס זײן װארט האט געהאט א נרויםע װידקוגנ צװי׳שן די מ׳גזכ־אים א־ן דעד נאגצער מדיגד,, האט אגנע׳עדיבן א אאגנן ברױו צו דעם פארב־סעגעם און בײזן םאטידיקעד, און דער דאזיקיעד דאקומיעגט פאדדיגט איבערנעדרוקט צו װעידן אויך איצט, אין העכעד 115 יא־ ארום װי ער איז גע׳טד־נן געװארן (צום עד׳עטן מאא איז ער פא־־ עםגטאענט נעװארן אין דעם ז׳עורגאא ״כרם חמד״, װין 1833, פון װאגען מיר זעצן אים איבער םון דעם העבדעייטן.אדינינאא). ״ב״ה י״ט טכת תקע״ה פ״ק בראדי. אכבוד הרבגי המדקדק החכם הטאם המ־יץ המםואד מהוד״ד טוביה פעדעד ג״י. זיגט איך האב כעאײעגט דײן װעירק, קא״ן אין כמות און נהוים אין איכות, און איך האב דיך דערקענט אאם נעגיטן ׳ערײבעד אין אוגזעד ה״איקע־ יטפדאך, האב א־ך דיך זײער איב נעקרינן און האב זיך נעזאגט: פון דער צ״ט, װאם איז אוגטעדגענאגנ־ען די זון פון בן זאב*), איז או־פנעגאננען די זון פון טוביה. און א־צט בדודעד מײגער (דער גאמען בר\דט\־ע\אפסי פאםט פאר מענטיטן, װאם קומען אין יטאטן פון חכמה), אז איך װעא מ־ט דיד זיך או־םטעגהן א־ן דעם דאזיקן בדױו, זאאםטו מיך ני־טט אגקוקן װי א ריכטער אויף זײן הוינן יטטוא, װאם עם דוגערט זײן קוא- אױף דעם באשואדיקטן המון, װעאכעד אױ איבעדגעעגטםעדט אונטע־ זײן םצעפטעד, און פאד זײנע דײד טוען זײ צ-טערן — גי׳עט אזו• א־ך מיט דיר! איך װעא ז״ן װ• אײנער פון דײגע חברים, װאס קאן דײגע הוינע מעאות, ײאם אבט דיך זײער און רעדט אין דײנע אויע־ן זאינן גערעכטע און אמתע — און װ■ רי׳ד א־ז װויא געםעאן אזוי זאאםטו טון! ״םאר די אויגן םון מײגע ׳עטאט־ױיט איז געקומען א נע־ יםדיפטם, װאם וועדט צוגע׳טדיבן דיר, אונטעדן טיטא ״קיא םחצצים״, און דאס איז א גע׳עפעט אויף די װערק םון דעם נרויפן *) בארױזסיסר הסברסיטסר וזרער?. ןנװף,) און אט דער װונדערבארער מעגטט, ״דעד דאםאגטיקער פון דער השכאה״ — װי ד״ד בעדגאדו װאכשטײן רוםט א־ם אן — דער אײנציקער צײישן די מ׳טכיאים, וואם האט ארויםנעיװיזן א פאד׳שטענדעגיש פאר דער חסידישער באײעגוננ, איז נעװען אויך דעד עדשטער, װאם האט פאדםוא־דט א רײ ארנומעגטן, װעאכע זע־ נען שפעטער נעאײגט געװאדן אין יםוד פון דעם אזוי־גערופעגעם ײדישיזם, דעד־יעניקער באווענוננ אין דעם ײדישן אעבן און דע־ יידישעד קואטור, װאם גיט זיך אפ א חשבון אין דער געװאאטיקע־ ראאע, װאם רי ײדישע שפראך שפיאט אאם פאקטאד אויפצוהאאטן און צו אנטװיקאען די גאציאגאאע א״גגארס פון דעם ײדישן םאאק. די ראז״קע ״יידישיםטישע״ מאניפעםטאציע פון יעקב שמואא ביק איז נעװען א רעזואטאט םון דעם מעדקװירדיקן שפדאנן־קאמף, װאם איז אויםגעבראכן צווישן די משניאים אין צוזאטעגהאגנ מיט דער דערשײנוגג םון דער ״דישער םשאי־איבעירזעצוננ םון מענדי אעםין םאטאנאװער (טאדגאפאא 1814). מענדא אעםין (1749—1826) איז נעורען דער נרויםעד מאן םון רער השכאה־באװענוננ אין מזרח־אײדאפע, װאם האמ באקומען םמיכה פון םשה מענרעאםאן אא״ן. נישט דא איז דאם אדמ אפ־ צושטעאן זיך אויף דעד אומנעה״ערער װידקוגנ, ײאם ער האט גע־ חאט אויף זײנע צײט־חברים. אבעד אין קעגגזאץ צו זײן נרויםן רבין, דעם ײדישן סאקראטעם, װאס האט דורך זײן ד״טשעי־ תודה־איבערזעצוגנ נעװאאט אדויםטדײבן די ײדישע שפדאך םון דעם ײדישן גבוא, האט מעגדא אעם־ן פארשטאגען די װיבטיקײט פון רער ײדישער פאאקם־שפראך און האט אפיאו פארםאםט א ספע־ ציעאע בראשוד װענן דעם דאזיקן ענין (א״דעד, איז ד• דאזיקע שריפט פאדאױדן גענאננען). און אט האט דער דאזיקער דעפאד־ מאטאר פון העברעיש, װעאכע־ האט אין זײנע װערק, װאם צװישן זײ יאיז אויך נעװען א נײע דיעברעישע איבעדזעצוננ פון דעפ רמב״מם ״מורה נבוכים״, אננעהויבן אויסצונוצן די שפדאך םון דער משנה, נעמאבט אויך א דעײאאוציע אין דעי ײרישעד איטע־ דאטור־שפראך. ער האט איננאנצן איבעדנער־םן מיט דעם טדארי־ צי-אגעאן ארכאישן עברי־טײטש פון די ביז־אהעריקע ״דישע תנ״ך־ איבערזעצונג און האט אר־יגנעפידט אגשטאט דעם די םאמע עכטע פאאקם־שפדאך. דאם איז נעװען אזא חידוש, אז עם באטײט א גײע עפאכע אין רער נעשיכטע םון דער ײד־שעד איטעראטור, און װי יעדע נײע עפאבע, איז זי שוין אויך פארבונדן מיט א צוזאמענ־ שטויס, אין ײעאכן עם שפינאט זיך אפ די אאטע און די גײע באצױננ. די מאחטה קעגן דעם אויםמעראישן אויפטו םון מענדא אעפ־ן האט אויפנעהויבן דעד באװוםטער םשכיא טוביה פעדער (ארום 1760—1817), װעאבער האט אגנעש־יבן א שארםן פאמפאעט אונטעדן טיטא ״קוא מחצצים״, ײו עד פאאט אן אויף אעפינם משאי־ איבעדזעצוגנ. ם׳איז איבעריק דא צו ברענגען דעם געכויען אינהאאט פון פעדערס פאמםאעט, מיד װעאן זיך באנונענען גאר מיט איבערנעבן די םארטײטשוננ םון דעם שער־באאט: ״א חרפה און א שיאגדע צו דער ני״ער איבערזעצוננ םון משאי, װאם עם עקאט און שטיגקט פון איד, און װער עם דעדזעט זי, װעדט פאדטרײםאט פון איר. אויח שטיסער דאדף מען ױ צעשנײדן און פאדברענען, און איר נאמען זאא סער ׳נישט דערמאגט װעדן. די מניאה פון ר׳ מענדא סאטאגא־ װער האט נישט קײן טעם און סײן דיח, און איר צװעק איז צו נעפי־ נען חן אין די אויגן םון קעפם־װײבער און מײדאעך״. אז םעדעד אייז נעװען נישט אביעקטױו צו דעם עצם איבעיי־ זעצוגנ, איז באשײנפעראעך םאר יעדן אײנעם, װאם האט ױ גאר געזען. איבעריקנם האט זי פון אונזעד רו׳ר אםשר קײנעד נישט נע־ זען, װײא זי איז די נרעםטע ביבאיאנראפ־שע זעאטנה״ט. באויז אין