Literarishe bleter · 1931-10-23 · 43 (23.10.1931) · p. Seite 810

4 ליסווראריטפ 33(3001 וגס. ץס39) 3^ זײט 810 * דער ניגון — א ״דישער, אבער די ווערטער האב איך ני׳עט םא- שטאנען. שםעטער.בין איך נעװאר נעװארן, אז דער ברױו איז נע־ װען א בריװ צו איר מאן, גע׳נזרייבן אין שפאניאליש, און דאם 5יד איז געװען א שפאניאלי׳נז־ײדי׳ש םאצנוסליד. אייך בין אין אאנעמ״ן ינישט נעגײגט צו כלל־ישראלריסע נעפילן, אבער אט די קלײנע םצענע האט מיט א טיפן דראזש אננעפילט מײן גשמה און געטראבט האב איך, אז עם איז א שאו־, א שאד, װאס שפאניאליש האט נישט סיין ליטעראסור, װײל אזויפיל אינטערעסאנטע אוצרות ײדיש פאלקם־ לעבן װערן אויף אײביק, פארלוירן און איך האב געטראכט, װי נוט עם >ניז, װאס אונזעד ײדיש האט א ליטעדאטוד, אזא רײבע ליטע־ ראטור, ײאם איז א נעװאלטיסער סראן, װעלבער ציט םון ים פון דער פאדנעסנה״ט אזעיצכע נעײאלטיקע אוצרות אויף דעם ליכט פון טאנ ארוים. און דאם א״ז ידאך נאר דער כלל־ישראלדיסער שטאגדפונקט, װאם ב׳יאל״קן דארף ער דאך אזוי נאעגט זיין. און װי װען איך ײאלט ערשט צו דעם כלל־ישראל־שטאנרפונקט צו־ גענעבן אונזער שטאנדפוניזט פון דעם זזײנטיסן טאנ. צי ארוים ײדיש פון אונזער לעבן און דו האסט די נשבוה ארויסגעצוינן. דער ה־לצערנער פום און דער הויקער, ײאם ביאליק האט זײ, אמת זײער פאדזיכטיק, צונענליבן צו אונזעד ײדיש, נעםל״םט ז-ך צו דעדן מיט ־עגער פארזיכטיקײט, ײי סען ,־עדט װעגן א שטריק א־ן א שטוב םון א געהאנגענעם, איז זיך א שײנער טשל, אבעי דער נמשל גײט נלײך אויה בײדע פים, עד איז הויך און שלאנק נעװאקםן און לעבעריק, גײט א העכעדער און נעזונטערער נעבן זײן פאטער, דער פארנאגנענהײט, וױיל די נעניגװארט איז שטענ־ דיק העבער װי די פארנאגגענהײט. דער זעכצטנעו־ באשולדיקטער איז נעזעםן אויף דער באשוי׳־ ד״קונגם־באנק און האט מיט שט־לן, טיפן שוידערן נעהערט די א.,־־ נוטענטאציע פון דעם דיכטער, װאם האט זיך אנגעטון אין דער טאנע פון א ידיכטעד. עד האט אויםגעהערט די ארנוטענטן מ־ט םארלײגטע הענט און א דנע לאיננ האט זיך איס מיט שרעק נע־ דאכט, אז זײ זענען שוין אין ק״טן. גאר אז דעד משפט איז געײען נעענדיקט, דער ריכמער איז אורעק, אין נעריכמ־זאל שטיל, האט ער זיך געפרוײט א ריר טון, האט ער נעזען, אז זײגע הענט זענען פרײ װי נעװען, האט ער געפו־װוט ציונײן צו דער טיר און נעזעז, אז זי איז אפן — איז ער אײעק אױױ דער ליכטיקער שײן םון אפיג־ געם טא׳נ, האט זיך אויםנעטישט פיט אלע לעבעריקע מעזנטשן אין האט זיך צעזוגנען. נע—זוננען האט ער (מילד נעזאנט) אויר זײן ״טויט־ אורטייל״- צו אונזערע לעזערז רי ״ליססראריטס בלנוססר וזא3\ פאר רי אבס יאר, װאגו וײ ס?ויססיר\, גסװװס\ פיל איבסרגסגסבסוס בריױס לסוסר. יסרסר װװסר 3רסוגס װיס ויג ארסי?לס\ װסג\ ײריסיסר או\ װסלס־ליססראסור, ווסג\ ססאססר או\?וגסס, װי אוי\ א רײבס ליססראסור־ או\?ולסור־בראוי?. רי אוגסוססוססס ײריסיס?יוססלסר וסװס\ אוסײל אי\ רי ״ליס. בלסססר״, או\ וײ האלס\ די ״בלסססר״ 9אר וײסר אײגסוסס ארגא\. די ״ליס. בלסססר״ רריוגס\ ארײ\ אי\ די װײסססס ײריסוס יפװביװ או\ אױסארװיר\ װסג\ אלז, װאס סיסוס ויך אי\ רסר ײריסוסר סיאסוריןפר װסלס. די ״ליס. בלסססר״ ווסור\ ויך או דײסרס לײסוסר — זאמלט אבאנענטן פאר די ״ליט. בלעטער״! ״ פארגרעםערט דעם לײענער־קרײז םון די ״ליט. בלעמער״! זיך, בשעת דער גרעםטער טײל םון אלע אגדערע טענטשן דארפן םרעגן בײ זיך און נאך בײ עמעצן. איז נעקומען צו רײד װענן װארס אין אנהויב פון דעפעראט, ביאל־ק האט געדעדט פ־ט דער גשמה, מיטן האד־ז און ״דישלע־ מ־ט ד־ הענט אפילו און עם איז אזו־ װאדעם געװען צו זיצן און צו העדן אן א סוױ. אט זאנט עד, אז דאפ װארט איז פא־ד־כט־קטע־ ׳נײטט און ער העלםט זיך מיט די הענט, וױ ער װאלט אגגענומען םיט זײ עפעס א ממשותד־קע מאסע אין דער נאגצעד עולם, אפילו דער, װאם א־ז בלויז צול־ב סענםאצ־ע אהעדגעקומען, הויבט אן צו פארשטײן דעפ ענין פון װאדט. און דאס ײדישע לשון בוינט ז־ך און װערט װ־ליק אין ביאל־קס מויל און ליפעדט אין ביאל־קם מויל צום טויזנט און ערשטן מאל דעם באווייז, אז אפילו ו ־ שװעדסטע זאך ווערט לייכט א־ן א־ם, ווײל עס איז אזא געפרוװט לשון און אזא קלוגם און אלץ פארשטײט מען, װאס מען רערט אױױ אים, לײכט און אן מ*, װײל — מען ציטירט דאם דאזיקע װא־ט אין ב־אליקם נאמען, ער דא׳־ף ז־ך דעדםיט נ־שט שעטען — ״אויױ העבדע־ש דעדט מען און אויף ײדיש רעדט זיך״... ביאליק נײט אריבער צו געש־בטע, עם װערט מ־ך אומהי־מ־ רעך און קאלט, ער פארשװערט אונז אלע טיט ליבע צו י־ריש לשון, די שפראך איז װויל און גוט, די װערק אויף רער ש־פראך זענען װױל און נוט, אבעד — זי םוז ׳עטאדבן. און וױיל ביאליקם דעםעראט װענן דעם שפראכן־קאמף בײ ײדן א־ז אײגנטלעך געותן א מ־ן משפט איבע׳ר ײדיש, א טוימ־ אורטײל — כאטש מיט אן אויפריכטיק צעבראכן האדץ (איך ב־ן אומפארבעסערלעך און גלויב א ד־כטער!), װיל איך ואגן א פא־ װערטער, ױר־ר־שע אזויצוזאנן. עם זענען פאדאנען קרוין־נעריכטן און געשװוירעגע נער־כטן. די קרוין־נעדיכטן אורטײלן לויט דעי או־םערלעכע־ שטיפ, װאס דאם געשריבענע נעזעץ דיקטירט. אנ־ דערש ד־ נעשײוידענע נעריכטן, זײער זין איז צו משפטן לו־ט דע־ א־נערלעכער שט־ם, לויט א געועץ, װאם איז און װעט קײנמאל נ־שט נעשריבן װעירן, לו־ט א נעזעץ אן שפראך און אן אלפאבעט, לויט דער שטים פון געײיסן, לו־ט דעיר שטים פון ליבע. אבער ביאליקם אורטײל איז געװען אן אורטײל פון א קרו־ן־נעריכט, לויט דער אויסעררעכער שטים פון דער געשריבענער נעשיכטע (זאלן פאכלײט זאגן דא זייעד װאגיק װארט!), און א דיכטער דארף דאך אנדעדש משפטן, אנדע׳רש דאדף משפטן ביאליק, מכל שכן װען עפ האנדלט זיך װעגן אן אורטײל איבער א שפראך, װאם איז דאך פאדדיכט־קטעד גײםט, װאם א״. לשון, און וואססילשון דערצו. איבער מאמע־רשון דארף א דיכטער אורטײלן אנדערש, עד טא־ ז־ך ני׳טט ש־עמען צו זײן סענט־םע׳נטאל אין אזא פאל. דער קדויך נער־בט א־ז באשאפן צו ז־ין שטרעננ און צו ברענגען טויט אלס שטראף, אבער דער נעריכט פון די נעשװױרענע האט אן אויפ־ נאבע אדױםצורײסן פון די נענל פון טויט אפילו דאם, װאס איז שוין געװען א־בערגעעגטפעדט צו א־ם, מכל שכן דאס, וואס דרײט ז־ך נאך פראנק און פרײ ארום אויף נאטס שיינער װעלט און אטעמט יעידע רנע אפשר צװעלף מיריאנען מאל.- פופצן ײדיישן — זאגט ביאליק — זעגען שוין געװען, און אלע פופצן זענען אונטעדנעגאננען, דעריבער םוז דער זעכצנטע־ אונטערגײן. בין א־ך אבער ערשט ג־שט לאננ נעפאדן מיט רע־ שיף א ײײטן װעג לאננויס די מזרח־אפר־קאנישע בדענעס. אי־יז רער שיף א־ז אויך געפארן א שװארצהנעװדיקע טרוי מ־ט א קינד. א־ך האב כםדר נעטראכט, אז ז־ א־ז אן איטאליענער־ן. אבער אמאל האב איך אבםערװידט װי זי שדײבט ע&עם זײע־ א לאננן ברױו, זי שרײבט פון רעכטס אויף לינקס מיט יידישינ אותױת, עינלעך צו דש״י־כתב, שפעטער האט זי זיך אראפנעלאיט אויף דעד עדר, די פים אונמער זיך און האט פארװינט א־ד ק־גד.